Chương 1 tổng quan tài liệu nghiên cứu về các dự án phát triển và đô thị hóa. Chương 2 giới thiệu về địa bàn và cộng đồng được nghiên cứu, về đặc điểm của người Tày ở Việt Nam và ở Nghĩa Đô, về quá trình hình thành vùng đất Nghĩa Đô. Chương 3 mô tả và phân tích về các dự án phát triển ở địa bàn nghiên cứu. Chương này đi sâu vào tìm hiểu các chương trình, các dự án phát triển đã được thực hiện ở Nghĩa Đô trong suốt những năm qua, trong đó các hạng mục đầu tư như điện, đường, trường, trạm, nước sạch, vay vốn làm ăn, v.cùng với đó là khóa đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn cho cán bộ và nhân dân.
Sự đầu tư này đã làm thay đổi căn bản hệ thống cơ sở hạ tầng và đời sống kinh tế người dân nơi đây. Chương 4 trình bày về quá trình đô thị hóa ở địa bàn nghiên cứu. Chương này tập trung vào những tác động của các dự án phát triển điển sự hình thành hệ thống cơ sở hạ tầng và chính sách quy hoạch của chính quyền địa phương nơi đây là nguyên nhân dẫn đến quá trình đô thị hóa ở đây bắt đầu diễn ra, dù còn ở mức ban đầu. Trung tâm xã Nghĩa Đô trở thành nơi thu hút dân cư ở các bản trong xã và khắp nơi đến đây định cư và sinh sống.
Sự tập trung này dẫn đến quá trình hình thành một trung tâm thương mại và dịch vụ ở đây ngày càng phát triển. Sự tập trung dân cư, hình thành khu thương mại dịch vụ đã ít nhiều tác động đến sự biến đổi cầu trúc nhà cửa, lối sống của người dân nơi đây, đặc biệt là sự biến đổi trong cấu trúc nhà truyền thống người mất đi, thay thế vào đó là loại hình nhà mới, nguyên liệu mới. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bản đồ 1: Khu vƣ̣c miền Bắc 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VỀ CÁC DỰ ÁN PHÁT TRIỂN VÀ ĐÔ THỊ HÓA Ở KHU VỰC MIỀN NÖI 1. Khái niệm và một số vấn đề về đô thị hóa 1.
Khái niệm Đô thị hóa: Đô thị hóa được xem là một quá trình tất yếu trong phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới. Lịch sử loài người cho đến nay đã chứng kiến ba cuộc cách mạng đô thị. Cuộc cách mạng đô thị lần thứ nhất diễn ra từ 8.000 năm trước Công Nguyên, vào thời kỳ đồ đá mới, khi lần đầu tiên trên thế giới xuất hiện một khu định cư kiểu đô thị. Đó là thành phố Jericho, nằm ở phía bắc biển chất thuộc vùng đất Ixaren ngày nay với dân số khoảng 600 người.
Cuộc cách mạng đô thị lần thứ hai bắt đầu từ giữa thế kỷ XVIII ở Châu Âu và sau đó lan sang Bắc Mỹ, là hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa từ thời kỳ này [35, tr. Ngày nay, các nhà khoa học đang nói tới cuộc cách mạng đô thị lần thứ ba đang diễn ra ở các nước thuộc thế giới thứ Ba. Cuộc cách mạng đô thị lần thứ ba dường như là sự lặp lại cuộc cách mạng đô thị lần thứ hai, song với những nét độc đáo bởi các điều kiện không gian và thời gian mới. Đặc điểm nổi bật xuyên suốt ba cuộc cách mạng đô thị hóa này là: các dòng di cư mạnh mẽ từ nông thôn vào đô thị, khiến cho tỷ lệ dân đô thị tăng nhanh, số lượng các đô thị ngày càng nhiều, các đô thị lớn lên, phình to ra, đời sống dân cư mang tính đô thị nhiều hơn nông thôn, đô thị đang xâm lấn, bành trướng nông thôn [35, tr.
Ở một khía cạnh khác, nếu tiếp cận theo nhân khẩu học và địa kinh tế, thì đô thị có thể được định nghĩa: quá trình đô thị hóa là sự di cư từ nông thôn ra thành thị, là sự tập trung ngày càng nhiều số lượng dân cư sống trong những vùng lãnh thổ địa lý hạn chế được gọi là đô thị [35, tr. Tuy 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiên, nếu chỉ tiếp cận theo góc độ nhân khẩu thì không giải thích hết được toàn bộ tầm quan trọng và vai trò của đô thị hóa cũng như các ảnh hưởng của nó tới sự phát triển của xã hội hiện tại. Cho nên, đô thị hóa như cần được hiểu là một quá trình kinh tế - xã hội lịch sử mang tính chất quy luật trên quy mô toàn cầu. Khái quát hơn, đô thị hóa được xem là các quá trình tổ chức lại môi trường cư trú của con người, ở đó bên cạnh dân số, địa lý môi trường còn có mặt xã hội, một mặt rất quan trọng của vấn đề [35, tr.
Ở một góc nhìn khác, đô thị hóa là cái không rộng lớn, trên đó diễn ra những biến đổi to lớn và sâu rộng trong đời sống xã hội, đời sống của các cộng đồng nông thôn và đô thị [35, tr. Như vậy, đô thị hóa không chỉ thay đổi sự phân bố dân cư trong xã hội, mà còn chuyển thể nhiều kiểu mẫu trong khuôn mẫu hành vi, ứng xử vốn là những đặc trưng của người dân đô thị, sự lan truyền lối sống đô thị hay các quan hệ văn hóa đô thị tới các vùng nông thôn và trên toàn xã hội nói chung [35, tr. Do mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ có những điều kiện lịch sử, điều kiện địa hình, điều kiện kinh tế - xã hội cũng những đặc trưng riêng, hay từ những góc nhìn khác về quá trình đô thị, nên đô thị và các quá trình đô thị hóa cũng có những nét khác nhau ở những thời gian và không gian khác nhau. Ở Việt Nam, đô thị hóa đã và đang diễn ra với những quy mô, hình thức và tốc độ khác nhau ở các địa bàn khác nhau.
Hiện nay, có khá nhiều khái niệm phản ánh bản chất và biểu hiện cũng như hệ quả cụ thể của đô thị hóa. Chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất về quá trình đô thị ở Việt Nam như là một quá trình biến đổi về phân bố các lực lượng sản xuất , bố trí dân cư, những vùng không phải đô thị trở thành đô thị. Tiền đề cơ bản của đô thị hóa là sự phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ. thu hút nhiều nhân lực từ nông thôn đến sinh sống và làm việc, làm cho tỉ trọng dân cư ở các đô thị tăng nhanh.
Đô thị xuất hiện làm tăng sự phát triển giao thông với các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vùng nông nghiệp xung quanh và các đô thị khác ; phát triển văn hoá và sự phân công lao động theo lãnh thổ , tăng cường thành phần công nhân , tiểu thủ công, trí thức, thương nhân,…Việc đô thị hóa nông thôn có ý nghĩa trực tiếp nhằm nâng cao đời sống vật chất và văn hoá tinh thần của nông dân, thúc đẩy sản xuất nông - lâm nghiệp phát triển theo hướng chuyên môn hoá và hiện đại hoá. Có rất nhiều cách nhìn nhận về đô thị hoá ở Việt Nam , mỗi nhà nghiên cứu lại có một quan điểm riêng khi họ khai thác những khí a cạnh khác nh au. Ở đây, tôi muốn đề cập đến nhận đị nh của GS. Ông cho rằng “Thị tứ là các tụ điểm kinh tế - xã hội, là một điểm tụ cư, có quy mô bao gồm cả chợ và phố (hoặc cả bến), có mối liên kết với các trung tâm kinh tế - xã hội xung quanh.
Cấu trúc kinh tế của thị tứ mang tính đa ngành , trong đó thương nghiệp có một vị trí quan trọng. Hoạt động buôn bán thương nghiệp này không chỉ được biểu hiện ở chợ , mà còn ở những khu phố cố định hoặc bến sông,…. Ở đó trao đổi hàng hoá mang tính thị tr ường, các mặt hàng vừa có nguồn gốc bản địa, vừa có nguồn gốc bên ngoài. Cấu trúc văn hoá xã hội của thị tứ có những nét khác biệt có với các làng hoặc bản.
Xét về nhiều mặt, thị tứ là một tụ điểm kinh tế - xã hội nhỏ, vừa mang tính nông thôn, vừa mang tính đô thị, chứa đựng những yếu tố kinh tế - xã hội cần thiết của đô thị. Sự xuất hen và phát triển của thị tứ được xếp vào phạm trù của quá trình đô thị hoá” [14, tr. Như vậy, chúng ta có thể coi đô thị hóa là một quá trình tập trung dân cư ngày càng đông vào các đô thị và làm nâng cao vai trò của thành thị đối với sự phát triển của xã hội, sự chuyển dịch từ sản xuất nông nghiệp sang các hoạt động phi nông nghiệp, sự phát triển cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, dịch vụ cùng với sự hình thành những lối sống khác với lối sống nông thôn nông nghiệp. Trong luận văn này, từ những góc nhìn khác nhau về đô thị hoá ở các địa bàn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác nhau, tôi quan niệm đô thị hóa ở Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai cần được hiểu là một quá trình trong đó tính đô thị được hình thành và phát triển dưới tác động của các dự án phát triển, chính sách quy hoạch của Nhà nước và chính quyền địa phương dẫn đến sự phát triển của hệ thống cơ sở hạ tầng, thu hút dân cư; xuất hiện trung tâm buôn bán – thương mại và hình thành một trung tâm văn hóa – du lịch, giáo dục, y tế, làm biến đổi không gian từ không phải đô thị đã bước đầu trở thành đô thị.
Hiểu về đô thị hóa theo cách này giúp tôi phân tích và lý giải về quá trình đô thị hóa ở Nghĩa Đô dưới tác động của các dự án phát triển của Nhà nước ở khu vực này trong những năm vừa qua. Đối lập với quá trình đô thị hoá này là một quá trình đô thị hóa khác được khát sát ở làng Đồng Kỵ, nơi tính đô thị phát triển bởi trước hết là do những động năng từ bên trong, nghĩa là sự vận động nội tại từ bên trong cộng đồng làng. Bên cạnh đó , chính sách và tác động từ bên ngoài của Nhà nước đã í t nhiều làm cho quá trình đô thị hóa ở làng Đồng Kỵ gia tăng mạnh mẽ, chuyển làng thành phố, nông dân thành thị dân. Một số khuynh hướng đô thị hóa Đô thị hóa là một xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển của nước ta.
Năm 1997, cả nước có 569 đô thị với dân số gần 15 triệu người, chiếm trên 20% dân số cả nước.