chương 1 sẽ trình bày sự ra đời của ngành công nghiệp lắp máy, đặc điểm kinh tế kỹ thuật, những đóng góp về mặt kinh tế, xã hội của ngành, các yếu tố môi trường tác động đến sự phát triển của ngành. Mặt khác, sẽ nghiên cứu về mô hình phát triển của một số tổng công ty lớn trên thế giới hoạt động trong ngành công nghiệp lắp máy, nhằm rút ra các bài học kinh nghiệm từ các mô hình đó, để làm cơ sở cho việc đánh giá xây dựng định hướng phát triển Tổng Công ty Lắp máy Việt Nam (LILAMA). TỔNG QUAN VỀ NGÀNH CÔNG NGHIỆP LẮP MÁY 1. Sự hình thành của ngành công nghiệp lắp máy Các nước công nghiệp phát triển trên thế giới trong quá trình công nghiệp hóa, đã xuất hiện nhiều công ty chế tạo thiết bị, nhằm để sản xuất và cung cấp thiết bị góp phần xây dựng nền công nghiệp nước nhà.
Ban đầu các công ty này vừa chế tạo cung cấp thiết bị vừa đảm nhận công việc lắp máy, sau khi hoàn thành công tác lắp máy họ chuyển giao nhà máy cho người mua sử dụng. Đến lúc công nghiệp phát triển cao, việc cung cấp thiết bị cho một công trình; bao gồm nhiều chủng loại thiết bị, do nhiều nhà cung cấp khác nhau. Do đó, các nhà sản xuất và cung cấp thiết bị phải tổ chức bộ phận lắp máy để thực hiện việc lắp máy. Thực tiễn cho thấy nếu cứ thực hiện theo phương thức này, thì sẽ khó khăn cho chủ đầu tư trong quản lý, mặt khác không đảm bảo tiến độ và chi phí lắp máy cao.
Vì thế, các chủ đầu tư yêu cầu chỉ một nhà cung cấp thiết bị và lắp đặt trọn gói, từ đó đã hình thành nên mô TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 hình nhà cung cấp thiết bị chính phải chịu trách nhiệm chọn các nhà cung cấp thiết bị phụ cho công trình và đảm nhận toàn bộ công việc lắp máy cho công trình cho đến lúc hoàn thành bàn giao cho chủ đầu tư. Thực tế đó, buộc họ phải hình thành bộ phận chuyên thực hiện công việc lắp máy và cũng từ đó ngành công nghiệp lắp máy ra đời. Ngành công nghiệp lắp máy ra đời là xu thế tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, chuyên môn hóa và phân công lao động. Hoạt động chính của ngành công nghiệp lắp máy là lắp đặt thiết bị trọn gói các công trình nhà máy như; các nhà máy điện, lọc dầu, xi măng, hóa chất,… có các thiết bị cồng kềnh với trọng lượng cao, cần phải có các thiết bị nâng chuyển chuyên dùng, hoặc nhiều thiết bị, đường ống công nghệ, cần liên kết với nhau bằng công nghệ hàn và hầu hết các thiết bị chính trong các dự án này là các thiết bị công nghệ cao thuộc về lĩnh vực công nghiệp nặng.
Từ đó, đã hình thành nên các tổng công ty công nghiệp nặng để thực hiện công việc vừa chế tạo thiết bị, vừa thi công lắp máy, chạy thử và bàn giao công trình. Một số nước như: Đức có Tổng Công ty Công nghiệp nặng SIEMENS, Tổng Công ty này vừa cung cấp thiết bị điện, vừa thực hiện công việc tổng thầu EPC; ở Nhật Bản có các tổng công ty công nghiệp nặng như: Mitsubishi Heavy Industries, Itochu Heavy Industries vừa cung cấp thiết bị vừa thực hiện tổng thầu EPC; Ở Hàn Quốc có các tổng công ty công nghiệp nặng như: Hyundai Heavy Industries, Samsung Heavy Industries, lúc đầu họ là những công ty thực hiện lắp máy sau đó trở thành những tổng công ty công nghiệp nặng vừa chế tạo vừa cung cấp thiết bị và vừa đảm nhận tổng thầu EPC. Ở mỗi nước, để phục vụ cho công cuộc xây dựng nền công nghiệp đất nước, cũng có một vài tổng công ty công nghiệp lắp máy riêng của quốc gia mình, như Trung Quốc có Tổng Công ty Donfang Electric, Tianjin,… Ở Đài TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 Loan có Tổng Công ty CTCI, ở Malaysia có Tổng Công ty RANHIL, ở Singapore có Tổng Công ty Sambewang Corporation. Hầu hết các tổng công ty này đều thực hiện các dự án quan trọng của quốc gia họ dưới hình thức tổng thầu EPC.
Ở Việt Nam, trong thời kỳ đầu xây dựng Chủ Nghĩa Xã Hội, dưới sự hỗ trợ của các nước Chủ Nghĩa Xã Hội “anh em” và một số nước bè bạn trên thế giới, đã viện trợ thiết bị để xây dựng các nhà máy như: Thủy điện Hòa Bình, Nhiệt điện Phả Lại, Xi măng Bỉm Sơn, Hoàng Thạch, Giấy Bãi Bằng, Thủy điện Trị An… Trong thời kỳ này, đất nước chúng ta đang quản lý theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, vì vậy các dự án này được thực hiện theo kế hoạch nhà nước giao và Bộ Xây dựng có trách nhiệm đảm nhận toàn bộ công việc xây dựng và lắp máy. Để thực hiện công việc này, Bộ Xây dựng đã thành lập nhiều tổng công ty xây dựng và một tổng công ty chuyên ngành lắp máy, cho nên, ở nước ta lúc đầu ngành lắp máy nằm trong lĩnh vực xây lắp. Qua việc thực hiện lắp máy nhiều công trình lớn như trên, LILAMA được nhà nước đầu tư về con người, công nghệ, trang thiết bị và do yêu cầu kỹ thuật mang tính chuyên biệt với công nghệ cao và luôn tiếp cận với các công nghệ mới trên thế giới, nên trong thực tế LILAMA đã trở thành tổng công ty hoạt động theo chuyên ngành công nghiệp lắp máy. Trong thời kỳ hội nhập kinh tế, nhà nước đã từng bước xây dựng nền kinh tế thị trường, cùng với việc mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam.
Có nhiều dự án do nhà nước, do các tổng công ty nhà nước đầu tư và kể cả các dự án FDI, lúc này do không còn việc thực thực hiện theo kế hoạch nhà nước giao, mà các dự án này thực hiện theo hình thức tổng thầu trọn gói EPC thông qua hình thức đấu thầu. Lúc đầu, chỉ có những tổng công ty EPC lớn nước ngoài mới đủ năng lực trúng thầu các dự án này, sau khi trúng thầu họ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 lựa chọn nhà thầu lắp máy trong nước, và chỉ có LILAMA là nhà thầu chuyên nghiệp, đủ năng lực được chọn thầu để thực hiện lắp máy cho dự án. Trong quá trình cùng với các nhà thầu nước ngoài thực hiện các dự án trên, LILAMA đã học tập được nhiều kinh nghiệm. Do đó, từ năm 2000 trở đi LILAMA vừa đầu tư phát triển công nghệ lắp máy, vừa đầu tư vào việc phát triển chế tạo thiết bị cơ khí, nhờ vậy năm 2004 LILAMA đã thắng thầu EPC dự án Nhiệt điện Uông Bí có công suất 300MW, năm 2005 thắng thầu dự án Nhiệt điện Cà Mau 1 có công suất 750MW và Xi măng Thăng Long có công suất 2,3 triệu tấn năm, năm 2006 thắng thầu dự án nhiệt điện Cà Mau 2 có công suất 750MW và nhiệt điện Nhơn Trạch 1 có công suất 450MW.
LILAMA đã phát triển và làm tăng năng lực của ngành công nghiệp lắp máy Việt Nam theo đúng với xu thế hội nhập, bước đầu có thể cạnh tranh với các tổng công ty công nghiệp lắp máy của các nước trên thế giới đối với một số dự án tại Việt Nam. Xu hướng phát triển của ngành công nghiệp lắp máy trên thế giới. Tổng quan Thực tế hiện nay, các nhà đầu tư khi có vốn muốn đầu tư một nhà máy sản xuất, trước tiên họ thuê các nhà tư vấn dự án tính toán lập dự án khả thi. Sau đó, lập thiết kế cơ sở (Basic Design), hồ sơ và kế hoạch đấu thầu theo hình thức tổng thầu EPC, để lựa chọn một nhà tổng thầu có đủ năng lực thực hiện dự án.
Việc thực hiện theo mô hình này trở thành thông lệ phổ biến trên thế giới vì nó mang lại nhiều lợi ích như sau: (1) Đối với nhà đầu tư: Một là: Họ không cần phải thành lập một bộ máy quản lý dự án cồng kềnh, vừa mất thời gian vừa phải đào tạo để có kỹ năng quản lý dự án và vừa TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 tốn chi phí đào tạo. Mặt khác, sau khi thực hiện xong dự án sẽ khó bố trí công việc cho số lao động này. Hai là: Họ giao trách nhiệm về quản lý chất lượng, tiến độ cho nhà tổng thầu EPC, sau khi hoàn thành công trình tổng thầu phải tiến hành chạy thử đảm bảo công suất theo thông lệ quốc tế gọi là Perfomance Test, sau khi đạt công suất thiết kế họ phải chạy thử thách để đảm bảo độ ổn định về kỹ thuật theo thông lệ quốc tế gọi là Trial run. Ba là: Thời gian thực hiện dự án sẽ ngắn hơn và hiệu quả vốn đầu tư được thu hồi nhanh hơn.
(2) Đối với Tổng thầu EPC: Một là: Họ toàn quyền chủ động trong công tác phát triển thiết kế kỹ thuật chi tiết (Technical Detail Design), lựa chọn thiết bị và triển khai tiến độ vì không phải trình chủ đầu tư phê duyệt. Hai là: Tạo điều kiện cho các nhà tổng thầu phát triển chuyên môn sâu về công nghệ lắp máy và công nghệ chế tạo thiết bị. Ba là: Trách nhiệm của tổng thầu rõ ràng và khi thực hiện xong các công việc chạy thử, bàn giao công trình cho chủ đầu tư là thu hồi được toàn bộ giá trị hợp đồng mà không còn công nợ dây dưa. Để trở thành tổng thầu EPC có năng lực cạnh tranh cao, một mặt các doanh nghiệp lắp máy phải phát triển các công nghệ lắp máy, mặt khác phải xác định thiết bị chủ lực mà mình cung cấp cho các dự án EPC.
Khi doanh nghiệp lắp máy đã chế tạo và cung cấp những thiết bị chủ lực, thì cũng đồng nghĩa với việc hình thành nên mô hình các tổng công ty công nghiệp nặng trên thế giới trình bày ở trên. Từ đó, có thể nói ngành công nghiệp lắp máy một mặt gắn liền với tổng thầu EPC, mặt khác gắn liền với ngành cơ khí chế TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 tạo và sự hợp nhất các công ty hoạt động trong hai ngành đó lại với nhau chính là các tổng công ty công nghiệp nặng. Xu thế phát triển của ngành công nghiệp lắp máy trên thế giới. Các nước công nghiệp phát triển như G7, một số nước trong khối Cộng đồng Châu Âu, họ đã có ngành công nghiệp cơ khí phát triển từ lâu và hiện nay đạt đến một trình độ công nghệ cao.
Xuất phát từ thực tiễn, do các nước này hạn chế về tốc độ tăng dân số, cho nên nguồn nhân lực ngày càng trở nên già, lực luợng lao động trẻ ngày càng khan hiếm không đủ bổ sung.