Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIÊU THỤ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về thị trường và phát triển thị trường 1. Khái niệm thị trường và phân loại thị trường 1. Khái niệm thị trường Có nhiều quan điểm nói về thị trường, nhưng khi nói về thị trường người ta thường nói đến mua và bán, cung và cầu.
Dưới đây xin đề cập đến một vài khái niệm về thị trường. Trong kinh tế học, thị trường được mô tả là nơi người mua và người bán (hay người có nhu cầu và người cung cấp) tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nhau để trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ. Nguyễn Quang Huy và cộng sự (2008) cho rằng: “Thị trường là nơi chuyển giao quyền sở hữu sản phẩm, dịch vụ hoặc tiền tệ, nhằm thỏa mãn nhu cầu của hai bên cung và cầu về một loại sản phẩm nhất định theo các thông lệ hiện hành, từ đó xác định rõ số lượng và giá cả cần thiết của sản phẩm, dịch vụ” (Nguyễn Quang Huy và cộng sự, 1998), tr9). Lê Thụ (2004): “Thị trường là sự kết hợp giữa cung và cầu, trong đó những người mua và người bán bình đẳng cùng cạnh tranh.
Số lượng người mua và người bán nhiều hay ít phản ánh quy mô của thị trường lớn hay nhỏ. Việc xác định nên mua hay bán bàng hoá và dịch vụ với khối lượng và giá cả bao nhiêu do quan hệ cung cầu quyết định” (Lê Thụ , 1994), tr.Mác: “Hàng hoá là sản phẩm được sản xuất ra không phải cho người sản xuất tiêu dùng mà người sản xuất ra để bán. Thị trường xuất hiện đồng thời với sự ra đời và phát triển của nền sản xuất hàng hoá và được hình thành trong lĩnh vực lưu thông. Người có hàng hoá hoặc dịch vụ đem ra trao đổi gọi là bên bán, người mua có nhu cầu chưa thoả mãn và có khả năng thanh toán được gọi là bên mua” (C.
Theo góc độ Marketing, “Thị trường được hiểu là tổng số nhu cầu về một loại hàng hoá nào đó, là nơi chuyển giao quyền sở hữu sản phẩm (hay dịch vụ) nhằm mục đích thoả mãn nhu cầu và mong muốn của hai bên: người tiêu dùng và người bán - 6 theo các thông lệ hiện hành, từ đó xác định rõ số lượng và giá cả sản phẩm. Đối với doanh nghiệp, tốt nhất nên hiểu thị trường là nơi có nhu cầu cần được đáp ứng” (Philip Kotler, 1997, tr. Theo David Begg (2006): “Thị trường là nơi diễn ra các hoạt động mua và bán một thứ hàng hóa nhất định nào đó. Theo định nghĩa này, thị trường bao gồm nhiều loại hàng hóa khác nhau như: thị trường gạo, thị trường cà phê, thị trường chứng khoán, thị trường vốn,…” (David Begg , 2006), tr.
Từ những khái niệm trên ta có thể tổng kết lại, thị trường là quá trình mà trong đó bao gồm các quyết định của người tiêu dùng về hàng hoá và dịch vụ cũng như các quyết định của các người cung cấp là các công ty, doanh nghiệp về số lượng, chất lượng, mẫu mã của hàng hoá. Đó chính là mối quan hệ giữa tổng số cung và tổng số cầu của từng loại hàng hoá cụ thể. Phân loại thị trường Có nhiều tiêu chí để phân loại thị trường. Có thể phân loại thị trường theo các tiêu thức sau: + Căn cứ vào phạm vi hoạt động của doanh nghiệp trên thị trường có: - Thị trường thế giới là thị trường nằm ngoài biên giới quốc gia bao gồm những nước nằm ngoài lãnh thổ (Nguyễn Thị Hường, 2001).
Ví dụ thị trường Châu Âu, Châu Phi, Trung Đông. - Thị trường khu vực: thị trường khu vực đối với nước ta như các nước công nghiệp mới (NICs) bao gồm Hồng Kông, Đài Loan, Hàn Quốc, Singapore và các nước Đông Nam Á khác như: Indonexia, Thái Lan. - Thị trường trong nước: Thị trường toàn quốc là thị trường ngành hàng bao gồm tất cả các tỉnh, thành phố của một nước (Nguyễn Thành Độ và Nguyễn Ngọc Huyền , 2002). - Thị trường địa phương: thị trường trong phạm vi của một địa phương nào đó.
+ Căn cứ vào vai trò của thị trường đối với doanh nghiệp: - Thị trường chính: thị trường trọng tâm, chiếm phần lớn tỷ trọng trong doanh thu của doanh nghiệp( Lê Thụ , 1994). 7 - Thị trường bổ sung: thị trường chiếm phần nhỏ tỷ trọng trong doanh thu của doanh nghiệp ( Nguyễn Quang Huy và cộng sự , 1998). + Căn cứ vào mục đích hoạt động của doanh nghiệp có thể phân loại thị trường thành thị trường đầu vào và thị trường đầu ra. - Thị trường đầu vào: Là thị trường liên quan đến khả năng và các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn cung cấp các yếu tố kinh doanh của doanh nghiệp.
Thị trường đầu vào bao gồm: thị trường vốn, thị trường lao động, thị trường hàng hoá dịch vụ (Nguyễn Thị Lan Diệp và Phạm Văn Nam , 2002). Thông qua việc mô tả thị trường đầu vào của doanh nghiệp, doanh nghiệp sẽ nắm rõ được tính chất đặc trưng của thị trường như cung (tức là quy mô, khả năng đáp ứng), cạnh tranh (mức độ khốc liệt), giá cả (cao, thấp, và biến động giá) để từ đó có thể đưa ra các quyết định kinh doanh đúng đắn. - Thị trường đầu ra (thị trường tiêu thụ): Là thị trường liên quan trực tiếp đến vấn đề tiêu thụ sản phẩm của doanh nghiệp. Bất cứ một yếu tố nào dù rất nhỏ của thị trường này đều có thể ảnh hưởng ở những mức độ khác nhau đến khả năng thành công hay thất bại trong tiêu thụ.
Đặc biệt là tính chất của thị trường tiêu thụ là cơ sở để doanh nghiệp hoạch định và tổ chức thực hiện các chiến lược, sách lược, công cụ điều khiển tiêu thụ. + Căn cứ vào mức độ cạnh tranh trên thị trường: - Thị trường cạnh tranh hoàn hảo: Là thị trường trong đó có nhiều người bán và nhiều người mua trên thị trường, ở đó thường xuyên diễn ra sự cạnh tranh giữa những người bán với nhau, và không người bán nào có khả năng đặt giá trên thị trường - Thị trường độc quyền: Độc quyền là hiện tượng trên thị trường chỉ có một doanh nghiệp hoặc một nhóm doanh nghiệp câu kết với nhau chiếm vị trí độc tôn trong việc cung cấp sản phẩm nhất định nào đó, cho phép họ kiểm soát trọn vẹn giá cả sản phẩm để thu lợi nhuận tối đa và ngăn chặn các đối thủ cạnh tranh khác thâm nhập thị trường. Thị trường độc quyền là thị trường chỉ có một người bán duy nhất, đó có thể là một người hoặc một nhóm người hợp nhất với nhau. Người bán độc quyền này sẽ 8 có toàn quyền kiểm soát việc cung cấp sản phẩm của mình.
Trong thị trường độc quyền không có sản phẩm thay thế cho các sản phẩm của nhà cung cấp độc quyền. Không có doanh nghiệp khác trong ngành công nghiệp sản xuất một sản phẩm tương tự + Theo đối tượng sản phẩm mua bán trên thị trường: - Thị trường hàng hóa: gồm hàng tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng. - Thị trường sức lao động. - Thị trường vốn (thị trường chứng khoán, thị trường bất động sản, thị trường thuê tài chính).
- Thị trường tiền tệ. - Thị trường dịch vụ. - Thị trường chất xám. Khái niệm thị trường tiêu thụ - Tiêu thụ: Theo nghĩa hẹp thì đồng nghĩa tiêu thụ với bán hàng.
Tức là cho rằng tiêu thụ chỉ đơn thuần là hoạt động chuyển giao sản phẩm cho khách hàng và thu tiền bán sản phẩm cho khách hàng. Tuy nhiên nếu hiểu theo nghĩa rộng thì tiêu thụ sản phẩm bao gồm một chuỗi các hoạt động liên quan đến việc bán hàng từ khâu nghiên cứu thị trường, tổ chức mạng lưới bán hàng, xúc tiến bán và dịch vụ sau bán,… nhằm đạt tối đa doanh số bán hàng ( Nguyễn Xuân Quang , 2000). Quan điểm kinh doanh truyền thống cho rằng tiêu thụ là hoạt động diễn ra sau sản xuất và tiêu thụ chỉ được thực hiện khi doanh nghiệp đã sản xuất ra sản phẩm ( Nguyễn Xuân Quang , 2000). Tuy nhiên quan điểm này đã không còn phù hợp nữa do sự phát triển của thị trường và thị hiếu của người tiêu dùng.
Trong thị trường hiện đại thì tất cả mọi hoạt động của doanh nghiệp đều phải phụ thuộc vào khả năng tiêu thụ, nhịp độ tiêu thụ quyết định đến nhịp độ sản xuất, thị hiếu của người tiêu dùng đã quyết định chất lượng và số lượng của sản phẩm. Doanh nghiệp phải “bán cái mà thị trường cần chứ không thể bán cái mà mình có” như trước đây nữa. Tất cả các khâu của hoạt động tiêu thụ cần phải được tiến hành trước khi doanh nghiệp muốn sản xuất sản phẩm, sự thành công hay thất bại của việc nghiên cứu thị trường và nghiên cứu nhu cầu tiêu thụ đã quyết định đến hoạt 9 động sản xuất và chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp (Nguyễn Thành Độ và Nguyễn Ngọc Huyền , 2002). Do đó nền kinh tế thị trường hiện nay, việc tiêu thụ sản phẩm đã trở thành một hoạt động cực kỳ quan trọng quyết định nên toàn bộ hoạt động sản xuất - kinh doanh của doanh nghiệp.
- Thị trường: + Theo quan điểm của các nhà kinh tế học cổ điển thì: nguồn gốc của thị trường là do chuyên môn hóa sản xuất và phân công lao động xã hội. Chuyên môn hóa sản xuất làm cho sản phẩm sản xuất ra ngày càng nhiều, khi sản phẩm sản xuất ra không tiêu dùng hết sẽ được đem ra trao đổi, mua bán để lấy sản phẩm, hàng hóa khác (Hoàng Minh Đường và Nguyễn Thừa Lộc , 2001). Việc phân công lao động xã hội khiến cho một nhóm người chuyên sản xuất một sản phẩm trong khi nhu cầu của họ lại đa dạng. Do đó họ mong muốn trao đổi với nhau để lấy sản phẩm khác.
Việc trao đổi ban đầu chỉ đơn thuần là trao đổi bằng hiện vật, dần dần khi tiền tệ xuất hiện thì quá trình trao đổi đã trở nên dễ dàng hơn và hình thành nên thị trường. + Theo quan điểm của John Shaw (2000) cho rằng: “Thị trường là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu của một sản phẩm. Các doanh nghiệp “cung ứng” những sản phẩm của họ cho người tiêu dùng, nhằm thỏa mãn như càu của họ dưới dạng cầu” (John Shaw , 2000). Như vậy, ta có thể hiểu thị trường là nơi mà quá trình trao đổi, mua bán hàng hóa được diễn ra trong đó có người bán và người mua hay có cung và cầu về hàng hóa đó.
Trên thị trường hiện đại thì cả người mua và người bán đều được bình đẳng và mọi sự trao đổi, mua bán đều được thực hiện thông qua giá cả của hàng hóa.