Luận Văn Thạc Sĩ Về Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam Trong Điều Kiện Hội Nhập Quốc Tế

Luận văn thạc sĩ UEB phân tích sự phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chiến lược.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam Trong Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Án Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 1.1. Một số lý luận chung về thị trường chứng khoán
• 1.1.1. Bản chất của thị trường chứng khoán
• 1.1.2. Những quan điểm khác nhau về bản chất của thị trường chứng khoán
• 1.2. Đặc điểm của thị trường chứng khoán
• 1.2.1. Các hình thức tồn tại của TTCK
• 1.2.2. Các chức năng cơ bản của TTCK
• 1.3. Những cấu thành và định hướng cơ bản quyết định sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam trong trình hội nhập quốc tế
• 1.3.1. Chứng khoán - một loại tư bản giả, hàng hóa đặc biệt - trong nền kinh tế thị trường
• 1.3.2. Sự ra đời của hàng hóa chứng khoán. Các thuộc tính đặc thù của hàng hóa chứng khoán
• 1.3.3. Tạo lập đầy đủ các loại hình chứng khoán để phát triển và hội nhập quốc tế cho TTCK Việt Nam
• 1.4. Cầu chứng khoán và các nhân tố thúc đẩy phát triển và hội nhập TTCK
• 1.4.1. Cầu chứng khoán trên thị trường
• 1.4.2. Các nhân tố ảnh hưởng và tác động đến sự phát triển và hội nhập của TTCK từ phía cầu
• 1.5. Cung chứng khoán và các nhân tố thúc đẩy phát triển và hội nhập của TTCK nước ta
• 1.5.1. Cung chứng khoán và các đặc điểm
• 1.5.2. Các nhân tố cơ bản thúc đẩy nguồn cung nhằm phát triển và hội nhập của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 1.6. Sự xác lập giá cả trên TTCK và cơ chế quản lý của nhà nước
• 1.6.1. Sự hình thành giá cả thị trường của chứng khoán
• 1.6.2. Điều chỉnh nhà nước trong hình thành giá cả chứng khoán trên thị trường
• 1.7. Kinh nghiệm về phát triển và hội nhập TTCK của một số quốc gia chuyển đổi tương đồng với Việt Nam
• 1.7.1. Kinh nghiệm tái lập thị trường chứng khoán của các quốc gia chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang kinh tế thị trường
• 1.7.1.1. Kinh nghiệm tái lập thị trường chứng khoán của Liên Bang Nga trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 1.7.1.2. Kinh nghiệm tái lập và phát triển thị trường chứng khoán trong điều kiện hội nhập quốc tế của Trung Quốc
• 1.7.2. Những bài học gợi ý cho Việt Nam về phát triển thị trường chứng khoán trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 2.1. Sự ra đời và những đặc trưng chủ yếu của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.1.1. Sự ra đời của Thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.1.2. Tạo lập các tiền đề cho sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.1.3. Sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam và các thành tựu trong 7 năm tồn tại và hoạt động của nó
• 2.2. Những đặc trưng chủ yếu của Thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 2.2.1. Lần đầu tiên xuất hiện dưới tác động của nhà nước nên cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội của thị trường chứng khoán chưa hoàn thiện
• 2.2.2. Việc ra đời thị trường chứng khoán Việt Nam phải đối diện với những cơ hội và thách thức to lớn của hội nhập kinh tế
• 2.3. Thực trạng phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI
• 2.3.1. Thực trạng nguồn cung cho Thị trường chứng khoán từ khi thành lập đến đầu năm 2007 ở Việt Nam
• 2.3.1.1. Tạo lập nguồn cung chứng khoán cho thị trường thông qua cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
• 2.3.1.2. Thực trạng nguồn cung chứng khoán cho thị trường từ phát hành các chứng chỉ có giá của chính phủ và quỹ của các loại công ty
• 2.3.2. Thực trạng cầu và sự biến động giá cả trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.3.2.1. Thực trạng cầu trên thị trường chứng khoán Việt Nam 7 năm kể từ khi ra đời
• 2.3.2.2. Sự biến động giá cả trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn từ tháng 7/2000 đến tháng 7/2007
• 2.3.3. Đầu cơ và rủi ro là các nhân tố tác động mạnh vào cung - cầu và hình thành giá cả trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.3.4. Thực trạng tổ chức - quản lý nhà nước đối với thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 3.1. Triển vọng và phương hướng phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.1.1. Triển vọng phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.1.2. Phương hướng phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.1.2.1. Phương hướng thứ nhất là củng cố và phát triển vững chắc nguồn cung chứng khoán
• 3.1.2.2. Phương hướng thứ hai là kích thích, khơi dậy và nâng cao khối cầu chứng khoán trong và ngoài nước
• 3.1.2.3. Phương hướng thứ ba là hoàn thiện hệ thống tổ chức – quản lý thị trường chứng khoán của nhà nước
• 3.1.2.4. Phương hướng thứ tư là đẩy nhanh tiến trình hội nhập thị trường chứng khoán Việt Nam vào thị trường tài chính quốc tế để phát triển
• 3.2. Các giải pháp phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.2.1. Những giải pháp tác động tới việc hoàn thiện thể chế của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.2.1.1. Giải pháp về hoàn thiện khung pháp lý cho TTCK
• 3.2.1.2. Nâng cao vai trò quản lý vĩ mô của nhà nước đối với TTCK
• 3.2.1.3. Nâng cao và mở rộng vai trò tác nghiệp của các trung tâm giao dịch chứng khoán, sở giao dịch chứng khoán và trung tâm lưu ký chứng khoán
• 3.2.1.4. Giải pháp về đào tạo, nghiên cứu, tuyên truyền
• 3.2.2. Nhóm giải pháp tác động tới điều tiết quan hệ cung - cầu của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.2.2.1. Tăng cung chứng khoán cho thị trường cả về số lượng, chất lượng
• 3.2.2.2. Thực hiện các biện pháp kích cầu trên thị trường chứng khoán
• 3.2.3. Nhóm giải pháp thúc đẩy tiến trình hội nhập quốc tế của thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3.2.3.1. Xây dựng và hoàn thiện cơ sở hạ tầng tài chính quốc gia bền vững và có hiệu quả
• 3.2.3.2. Hoạch định một lộ trình hội nhập phù hợp
• 3.2.3.3. Xác lập một hệ thống chính sách điều tiết vĩ mô đối với lĩnh vực tài chính linh hoạt và hiệu quả
• 3.2.3.4. Áp dụng các chuẩn mực về quản trị công ty cho các doanh nghiệp
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1: CÁC CAM KẾT TRONG HĐTM VIỆT NAM - HOA KỲ VỀ CHỨNG KHOÁN VÀ TTCK
• PHỤ LỤC 2: NỘI DUNG HỢP TÁC TRONG KHUÔN KHỔ ASEAN+3
• PHỤ LỤC 3: CHƯƠNG TRÌNH CÔNG TÁC VỀ HỢP TÁC TÀI CHÍNH ASEAN giai đoạn 1999-2004
• PHỤ LỤC 4: DANH SÁCH CÁC CÔNG TY CHỨNG KHOÁN
• PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN TTGD TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã trải qua một quá trình phát triển đáng kể từ khi ra đời vào năm 2000. Sự hội nhập quốc tế đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho thị trường này. Việc hiểu rõ về thị trường chứng khoán Việt Nam trong bối cảnh hội nhập là rất cần thiết để phát triển bền vững.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam được thành lập vào năm 2000, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế thị trường. Sự ra đời này không chỉ tạo ra một kênh huy động vốn mới mà còn thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp trong nước.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt như quy mô nhỏ, tính thanh khoản thấp và sự tham gia của các nhà đầu tư cá nhân chiếm ưu thế. Những yếu tố này ảnh hưởng đến sự phát triển và hội nhập của thị trường trong bối cảnh toàn cầu hóa.

II. Thách Thức Đối Với Thị Trường Chứng Khoán Trong Hội Nhập Quốc Tế

Hội nhập quốc tế mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Các vấn đề như rủi ro đầu tư, cạnh tranh từ các thị trường lớn hơn và yêu cầu về minh bạch thông tin là những thách thức cần được giải quyết.

2.1. Rủi Ro Đầu Tư Trên Thị Trường Chứng Khoán

Rủi ro đầu tư là một trong những vấn đề lớn nhất mà các nhà đầu tư phải đối mặt. Sự biến động của thị trường có thể dẫn đến những tổn thất lớn, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập với các thị trường quốc tế.

2.2. Cạnh Tranh Từ Các Thị Trường Khác

Sự cạnh tranh từ các thị trường chứng khoán lớn như New York hay Tokyo tạo ra áp lực lớn cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Điều này đòi hỏi các nhà quản lý và nhà đầu tư phải có những chiến lược phù hợp để duy trì sức cạnh tranh.

III. Phương Pháp Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Để phát triển bền vững, thị trường chứng khoán Việt Nam cần áp dụng các phương pháp hiệu quả nhằm nâng cao tính minh bạch và thu hút đầu tư. Các chính sách tài chính và quản lý rủi ro là những yếu tố quan trọng trong quá trình này.

3.1. Cải Thiện Chính Sách Tài Chính

Cải thiện chính sách tài chính là cần thiết để tạo ra một môi trường đầu tư hấp dẫn hơn. Các biện pháp như giảm thuế cho nhà đầu tư và tăng cường hỗ trợ từ chính phủ có thể giúp thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

3.2. Tăng Cường Quản Lý Rủi Ro

Quản lý rủi ro hiệu quả là yếu tố quan trọng để bảo vệ các nhà đầu tư. Việc xây dựng các công cụ tài chính phức tạp và hệ thống giám sát chặt chẽ sẽ giúp giảm thiểu rủi ro trên thị trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Thị Trường Chứng Khoán

Nghiên cứu về thị trường chứng khoán Việt Nam đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp phát triển hiện đại có thể mang lại kết quả tích cực. Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy sự cần thiết phải cải cách và đổi mới để phù hợp với xu thế toàn cầu.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tăng Trưởng Thị Trường

Các nghiên cứu cho thấy rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đã có sự tăng trưởng đáng kể trong những năm qua. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

4.2. Ứng Dụng Các Mô Hình Phát Triển Quốc Tế

Việc áp dụng các mô hình phát triển từ các quốc gia khác có thể giúp thị trường chứng khoán Việt Nam cải thiện hiệu quả hoạt động. Các bài học từ các thị trường thành công sẽ là nguồn tài nguyên quý giá cho sự phát triển trong tương lai.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Tương lai của thị trường chứng khoán Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh tế toàn cầu. Việc xây dựng một lộ trình hội nhập rõ ràng và hiệu quả sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Thị Trường

Triển vọng phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam là rất khả quan nếu có những chính sách đúng đắn và sự hỗ trợ từ chính phủ. Sự phát triển này không chỉ mang lại lợi ích cho các nhà đầu tư mà còn cho nền kinh tế quốc dân.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Đề xuất các chính sách hỗ trợ cho thị trường chứng khoán là cần thiết để tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi. Các biện pháp như tăng cường giáo dục tài chính và nâng cao nhận thức của nhà đầu tư sẽ giúp thị trường phát triển mạnh mẽ hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài nghiên cứu "Phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế" được thực hiện trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đã trải qua hai mươi năm chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong khi thị trường hàng hóa và dịch vụ đã hình thành và phát triển bước đầu, thị trường tài chính—đặc biệt là thị trường chứng khoán (TTCK)—vẫn ở trạng thái sơ khai sau 7 năm vận hành kể từ tháng 7 năm 2000.

Mốc thời gian Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào ngày 07 tháng 11 năm 2006 mở ra cơ hội tranh thủ nguồn vốn, khoa học - công nghệ từ các quốc gia để thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH); đồng thời đặt ra nhiều áp lực và thách thức đối với một thị trường vốn non trẻ. Khoảng trống nghiên cứu mà tác giả xác định là việc thiếu vắng một công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, toàn diện về xu thế phát triển và lộ trình hội nhập quốc tế của TTCK Việt Nam dưới giác độ chuyên ngành Kinh tế chính trị.

Mục đích nghiên cứu của công trình là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về TTCK trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, đồng thời chỉ ra tính đặc thù của tiến trình phát triển TTCK tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài gồm 3 nội dung:

1. Khái quát những nét cơ bản về lý luận TTCK và đặc thù phát triển của thị trường trong điều kiện hội nhập quốc tế.
2. Đánh giá thực trạng hoạt động của TTCK Việt Nam theo lộ trình thực hiện các cam kết quốc tế song phương, đa phương và cam kết gia nhập WTO.
3. Đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp bảo đảm sự phát triển bền vững của TTCK Việt Nam, tận dụng lợi thế quốc gia để đẩy mạnh hội nhập đạt kết quả tích cực.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Bản chất lý luận, thực tiễn và đặc thù phát triển của TTCK trong điều kiện hội nhập quốc tế; mối quan hệ gắn bó hữu cơ giữa TTCK và tiến trình cổ phần hóa (CPH) doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Luận án không đi sâu vào các nghiệp vụ kỹ thuật thuần túy.
• Phạm vi thời gian: Quá trình hình thành và phát triển của TTCK Việt Nam từ năm 2000 đến tháng 7 năm 2007.
• Phạm vi không gian và lý thuyết: Nghiên cứu các mô hình chuyển đổi kinh tế sang thị trường (điển hình là Liên bang Nga và Trung Quốc) và các cam kết hội nhập quốc tế (Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ BTA, khuôn khổ ASEAN, ASEAN+3, WTO).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả điểm lại các công trình khoa học, báo cáo và kỷ yếu tiêu biểu liên quan đến đề tài:

• Nguyễn Tấn Dũng (2006), Gia nhập WTO, cơ hội - thách thức và hành động của chúng ta, Báo Nhân Dân.
• Lương Văn Tự (2006), Tiến trình gia nhập WTO, cơ hội và thách thức đối với nước ta, Vietnamnet.
• Nguyễn Sơn (1998), Lựa chọn mô hình và các bước đi thích hợp để thành lập TTCK ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ kinh tế.
• Trần Đắc Sinh (1999), Các giải pháp xây dựng và phát triển TTCK ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ kinh tế.
• Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN): Đề tài cấp Bộ Những vấn đề cơ bản trong việc hình thành và phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam (1999); Một số vấn đề về phát triển cơ sở hạ tầng và quản lý TTCK (1997); Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam - Mô hình tổ chức, quản lý và giám sát (1999); Chương trình hành động của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước để phát triển thị trường chứng khoán năm 2005 (2005); Kỷ yếu Hội nghị tổng kết công tác năm 2005, phương hướng năm 2006 (2005).
• Bob Waner, Sự hội nhập về kinh tế và chiến lược phát triển của Việt Nam, Viện Chiến lược phát triển và UNDP.
• Bùi Huy Khoát, Thúc đẩy quan hệ thương mại - đầu tư giữa Liên minh Châu Âu - Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI, Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, NXB Khoa học Xã hội.
• Bộ Ngoại giao, Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế của Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia.
• Ủy ban Quốc gia về Hợp tác Kinh tế Quốc tế, Việt Nam và các tổ chức kinh tế quốc tế, NXB Chính trị quốc gia.
• Nguyễn Minh Đức, TTCK trong nền kinh tế chuyển đổi.

Vị trí của luận án: Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu tập trung nghiên cứu điều kiện ra đời sơ khởi, lựa chọn mô hình kỹ thuật ban đầu hoặc khảo cứu từng khía cạnh riêng rẽ của thị trường tài chính. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc nghiên cứu có hệ thống xu thế vận động, bản chất kinh tế chính trị của hàng hóa chứng khoán, sự hình thành giá cả dưới góc độ học thuyết giá trị, cùng việc thiết lập lộ trình hội nhập kinh tế quốc tế sau thời điểm Việt Nam trở thành thành viên thứ 150 của WTO.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích:

• Lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin: Luận án dựa trên lý thuyết về tuần hoàn và chu chuyển tư bản, tư bản cho vay, và lý thuyết về tư bản giả (fictitious capital) trong bộ Tư bản của C. Mác. Chứng khoán được xác định là một loại tư bản giả, hàng hóa đặc biệt mang giá trị sử dụng và giá trị thị trường, vận động độc lập tương đối với tư bản thực tế mà nó đại diện.
• Các quan điểm về thị trường tài chính: Phân tích so sánh quan điểm trong Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình của UBCKNN, quan điểm của TS. Nguyễn Minh Đức, và giả thuyết bước đi ngẫu nhiên (Random Walk), lý thuyết về tâm lý bầy đàn (herd behavior) của nhà đầu tư.
• Khung điều tiết của Nhà nước: Cơ chế điều chỉnh theo chất lượng (Merit regulation) và cơ chế điều chỉnh bằng công bố thông tin đầy đủ (Full disclosure).

Phương pháp nghiên cứu:

• Sử dụng phương pháp luận của Kinh tế chính trị Mác - Lênin: trừu tượng hóa khoa học, kết hợp lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp.
• Vận dụng đường lối, quan điểm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách của Nhà nước.
• Phương pháp phân tích so sánh kinh nghiệm quốc tế đối với các nền kinh tế chuyển đổi (Nga và Trung Quốc).
• Phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp bảng biểu, đồ thị và khảo sát thực tế tại các sàn giao dịch chứng khoán Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Dữ liệu thực tế từ UBCKNN, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (TTGDCK TP.HCM), Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (TTGDCKHN / HASTC).
• Văn bản pháp quy: Nghị định số 48/1998/NĐ-CP ngày 11/07/1998 của Chính phủ, Thông tư số 01/1998/TT-UBCKNN ngày 13/10/1998.
• Các văn kiện, phụ lục hợp tác quốc tế: Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA), tài liệu hợp tác tài chính khuôn khổ ASEAN, ASEAN+3 giai đoạn 1999-2004, và các cam kết gia nhập WTO.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển thị trường chứng khoán trong hội nhập quốc tế

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết nền tảng về bản chất, chức năng của TTCK và cơ chế vận hành của hàng hóa chứng khoán dưới góc độ Kinh tế chính trị:

1. Bản chất và đặc điểm của TTCK: Luận án định nghĩa TTCK là bộ phận quan trọng của thị trường vốn, là môi trường cho phép chuyển hóa trực tiếp từ quyền sở hữu tư bản thành quyền sử dụng tư bản và tạo ra mối liên hệ chặt chẽ giữa hai quyền đó thông qua sự vận động của chứng khoán—một loại hàng hóa tư bản giả—dưới tác động của các quy luật thị trường. TTCK có 5 đặc điểm cơ bản: là định chế tài chính trực tiếp; gắn kết quyền sở hữu với quyền sử dụng vốn; giúp vốn cố định được chia nhỏ và lưu thông linh hoạt; tạo tính thanh khoản cao cho tư bản giả; và là kênh chuyển hóa tư bản tư nhân thành sở hữu xã hội.

2. Hình thức tồn tại và chức năng:

   • Hình thức phân loại: Thị trường sơ cấp (cấp I - thị trường nguồn cung) và thị trường thứ cấp (cấp II - thị trường phân phối lại); Thị trường tập trung (Sở giao dịch) và thị trường phi tập trung (OTC); Thị trường cơ bản và thị trường phái sinh (Derivatives như Hợp đồng tương lai - Futures, Hợp đồng quyền chọn - Options).
   • Bốn chức năng cơ bản: (1) Kênh thu hút, phân phối và phân phối lại nguồn vốn nhàn rỗi; (2) Cung cấp môi trường đầu tư sinh lời cho dân cư; (3) Công cụ đánh giá hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và hỗ trợ quản lý vĩ mô ("hàn thử biểu" của nền kinh tế); (4) Thúc đẩy toàn cầu hóa tài chính và hội nhập kinh tế quốc tế.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                   CẤU TRÚC HÌNH THỨC CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN                   |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Tiêu chí phân loại                 | Các hình thức tồn tại                        |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Theo phát hành và lưu thông        | - Thị trường sơ cấp (Cấp I)                  |
|                                    | - Thị trường thứ cấp (Cấp II)                |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Theo phương thức tổ chức           | - Thị trường tập trung (SGDCK)               |
|                                    | - Thị trường phi tập trung (OTC)             |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Theo nguồn gốc chứng khoán         | - TTCK cơ bản (Cổ phiếu, Trái phiếu, CCQ)    |
|                                    | - TTCK phái sinh (Futures, Options)          |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Theo công nghệ giao dịch           | - Giao dịch truyền thống                     |
|                                    | - Giao dịch khớp lệnh điện tử (Computerized) |
+------------------------------------+----------------------------------------------+

3. Hàng hóa chứng khoán và cơ chế xác lập giá cả:

   • Chứng khoán là tư bản giả, bản thân không có giá trị nội tại thực tế mà là "bản sao" pháp lý đại diện cho tư bản thực đang vận động trong sản xuất kinh doanh.
   • Giá trị thị trường của chứng khoán là trục điều tiết để giá cả thị trường xoay quanh. Giá trị này bằng thu nhập kỳ vọng được tư bản hóa theo tỷ suất lợi tức thị trường.
   • Giá cả thị trường chịu sự chi phối của quan hệ cung - cầu, biến động thị trường tiền tệ và tâm lý bầy đàn của nhà đầu tư. Nhà nước can thiệp điều chỉnh giá cả thông qua chế độ quản lý chất lượng (Merit regulation) tại thị trường sơ cấp và chế độ công bố thông tin (Full disclosure) tại thị trường thứ cấp.

4. Kinh nghiệm quốc tế của các nền kinh tế chuyển đổi:

Nội dung so sánh	Mô hình Liên bang Nga ("Liệu pháp sốc")	Mô hình Trung Quốc ("Dò đá qua sông")
Cách tiếp cận	Tư nhân hóa ồ ạt, nhanh chóng (chương trình 500 ngày từ 1991).	Chuyển đổi từng bước thận trọng, kết hợp kinh tế nhà nước và dân doanh.
Quy mô tư hữu hóa	Giai đoạn 1992-1996 cổ phần hóa 77,2% doanh nghiệp lớn và vừa; 40.000 CTCP ra đời.	Duy trì DNNN nòng cốt, phân loại cổ phiếu phát hành theo từng nhóm đối tượng.
Công cụ thị trường	Phát hành trái phiếu ngắn hạn GKO, OPJ (lãi suất 50-300%); giao dịch phái sinh ngoại tệ từ 1992.	Phát hành trái phiếu quốc tế bằng ngoại tệ (JPY) tại Frankfurt, London, Tokyo; phân nhóm cổ phiếu A, B, H, N.
Hệ thống giao dịch	Thành lập hàng loạt SGDCK (năm 1993 chiếm hơn 40% số SGD thế giới, sau rút gọn còn 63).	Thành lập sàn Thượng Hải, Thâm Quyến; kết nối thị trường đại lục với sàn Hồng Kông (SEHK) và mạng STAQS, NETs.
Hệ quả / Bài học	Lạm phát phi mã (2500% năm 1992), thất thoát tài sản công lớn khi định giá tài sản thấp hơn giá trị thực.	Thu hút hiệu quả nguồn vốn quốc tế (riêng năm 2006 huy động 42,64 tỷ USD tại SEHK), duy trì ổn định kinh tế vĩ mô.

Chương 2: Thực trạng phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng 7 năm vận hành của TTCK Việt Nam (2000 - 2007) dựa trên các dữ liệu thực nghiệm và hệ thống bảng biểu:

1. Sự ra đời và đặc trưng chủ yếu: TTCK Việt Nam ra đời theo quyết định chủ động từ phía Nhà nước nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, bắt đầu vận hành ngày 20/07/2000 và giao dịch phiên đầu tiên ngày 28/07/2000 tại TTGDCK TP.HCM. Đặc trưng lớn nhất là hạ tầng kinh tế - xã hội còn chưa hoàn thiện, quy mô thị trường ban đầu rất nhỏ bé, vừa hoạt động vừa phải đối diện ngay với các cam kết mở cửa thị trường tài chính khi hội nhập quốc tế.

2. Thực trạng nguồn cung chứng khoán:

   • Nguồn cung qua cổ phần hóa: Số lượng DNNN cổ phần hóa giai đoạn 1992-2004 tăng dần, tạo nguồn hàng hóa cơ bản cho thị trường. Kế hoạch giai đoạn 2006-2010 đặt mục tiêu cổ phần hóa các Tổng công ty 91 và các tập đoàn kinh tế lớn.
   • Nguồn cung qua phát hành trái phiếu: Khối lượng đấu thầu trái phiếu chính phủ (TPCP) tại TTGDCKHN tăng trưởng mạnh trong các năm 2005 và 2006. Tuy nhiên, trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) và chứng chỉ quỹ đầu tư còn chiếm tỷ trọng khiêm tốn.

3. Thực trạng cầu và biến động giá cả giai đoạn 2000 - 2007:

   • Khối cầu trong nước tăng trưởng nhanh nhờ nhận thức của người dân về kênh đầu tư tài chính được nâng lên. Đồng thời, dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII) gia tăng mạnh mẽ sau khi Việt Nam gia nhập WTO.
   • Chỉ số VN-Index trải qua nhiều biến động lớn: từ mức cơ sở 100 điểm năm 2000, đạt đỉnh đầu tiên vào tháng 6/2001 (571,04 điểm), sau đó điều chỉnh sâu và bước vào giai đoạn tăng trưởng bùng nổ từ cuối năm 2006 đến đầu năm 2007 (vượt mốc 1.000 điểm và đạt đỉnh lịch sử 1.170,67 điểm vào ngày 12/03/2007).
   • Hệ số giá trên thu nhập (P/E) của 10 mã chứng khoán điển hình trên thị trường tăng cao trong giai đoạn sốt giá đầu năm 2007, phản ánh mức độ kỳ vọng lớn cũng như các yếu tố đầu cơ, tâm lý bầy đàn tác động mạnh lên thị trường.

4. Thực trạng công tác tổ chức và quản lý nhà nước:

   • Hệ thống quản lý được kiện toàn lấy UBCKNN làm trung tâm, trực thuộc Bộ Tài chính.
   • Quản lý thị trường tập trung qua hai đầu mối giao dịch: TTGDCK TP.HCM (giao dịch cổ phiếu quy mô lớn) và TTGDCKHN (thành lập năm 2005, tập trung đấu thầu trái phiếu và cổ phiếu doanh nghiệp vừa và nhỏ).
   • Tuy nhiên, khung pháp lý còn bộc lộ hạn chế trước tốc độ phát triển nóng của thị trường tự do (OTC), công tác giám sát dòng vốn ngoại và kiểm soát rủi ro thị trường còn nhiều lúng túng.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế

Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và các nhóm giải pháp nhằm phát triển thị trường bền vững:

1. Triển vọng và 4 phương hướng phát triển:

   • Phương hướng 1: Củng cố và phát triển vững chắc nguồn cung chứng khoán cả về số lượng và chất lượng.
   • Phương hướng 2: Kích thích, khơi dậy và nâng cao khối cầu chứng khoán trong và ngoài nước.
   • Phương hướng 3: Hoàn thiện hệ thống tổ chức - quản lý thị trường chứng khoán của Nhà nước.
   • Phương hướng 4: Đẩy nhanh tiến trình hội nhập của TTCK Việt Nam vào thị trường tài chính khu vực và quốc tế.

2. Các nhóm giải pháp cụ thể:

Nhóm giải pháp	Nội dung thực hiện chi tiết
1. Hoàn thiện thể chế	- Hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, triển khai hiệu quả Luật Chứng khoán. - Nâng cao năng lực quản lý vĩ mô của Nhà nước, phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Tài chính, UBCKNN và Ngân hàng Nhà nước. - Chuyển đổi các Trung tâm giao dịch thành Sở Giao dịch Chứng khoán chính thức, nâng cấp Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (TTLKCK). - Đẩy mạnh đào tạo, nghiên cứu và tuyên truyền qua Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Đào tạo Chứng khoán (SRTC).
2. Điều tiết cung - cầu	- Tăng cung: Đẩy mạnh CPH các tập đoàn, Tổng công ty nhà nước lớn gắn với niêm yết; đa dạng hóa sản phẩm (trái phiếu công ty, chứng chỉ quỹ, chuẩn bị thị trường phái sinh). - Kích cầu: Mở rộng cơ sở nhà đầu tư cá nhân và tổ chức; khuyến khích thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ hưu trí; tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư nước ngoài (NĐTNN).
3. Thúc đẩy hội nhập quốc tế	- Xây dựng cơ sở hạ tầng tài chính quốc gia đồng bộ, hiện đại hóa công nghệ thông tin và hệ thống thanh toán bù trừ theo chuẩn quốc tế. - Hoạch định lộ trình mở cửa thị trường tài chính phù hợp với cam kết WTO, BTA, ASEAN+3. - Thiết lập hệ thống chính sách điều tiết vĩ mô linh hoạt (lãi suất, tỷ giá, giám sát dòng vốn FII luân chuyển). - Áp dụng chuẩn mực quản trị công ty, kế toán - kiểm toán quốc tế cho các doanh nghiệp niêm yết.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa các quan điểm lý luận về bản chất của thị trường chứng khoán dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin. Luận án làm rõ luận điểm chứng khoán là tư bản giả và xác định giá trị thị trường (thu nhập kỳ vọng được tư bản hóa) là trục điều tiết sự hình thành giá cả thị trường.
• Làm rõ tính tất yếu kinh tế của việc hình thành và phát triển TTCK trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xem đây là phương thức tổ chức sản xuất kinh doanh có tính xã hội hóa trực tiếp cao, thúc đẩy tách rời quyền sở hữu và quyền sử dụng tư bản.
• Phân tích và rút ra các bài học kinh nghiệm sâu sắc từ hai mô hình chuyển đổi kinh tế điển hình (Nga và Trung Quốc), cung cấp luận cứ khoa học cho tiến trình chuyển đổi tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích toàn diện bức tranh thực trạng 7 năm đầu tiên hoạt động của TTCK Việt Nam (2000 - 2007) trên cả ba phương diện: cung, cầu và cơ chế quản lý nhà nước.
• Chỉ rõ những bất cập nội tại của thị trường: sự thiếu cân đối giữa quy mô cung - cầu, ảnh hưởng tiêu cực của yếu tố tâm lý bầy đàn và hoạt động đầu cơ, cùng những hạn chế của hạ tầng kỹ thuật và khung pháp lý.
• Đề xuất hệ thống 4 phương hướng và 3 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm hoàn thiện thể chế, điều tiết cung - cầu và thiết lập lộ trình hội nhập quốc tế an toàn sau khi Việt Nam gia nhập WTO.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

• Luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ Kinh tế chính trị và phân tích vĩ mô định tính kết hợp thống kê mô tả, không đi sâu vào các mô hình kinh tế lượng định lượng chuyên sâu hoặc các phân tích kỹ thuật tài chính vi mô.
• Dữ liệu thực nghiệm của luận án dừng lại ở mốc thời gian cắt ngang là tháng 7 năm 2007, ngay sau thời điểm Việt Nam bước đầu thực thi các cam kết gia nhập WTO.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Đánh giá tác động thực tế dài hạn của việc mở cửa thị trường tài chính theo các cam kết WTO đối với TTCK Việt Nam trong giai đoạn sau năm 2007.
• Nghiên cứu cơ chế vận hành và quản lý đối với các công cụ chứng khoán phái sinh (Derivatives) khi thị trường tài chính Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển chiều sâu.
• Xây dựng mô hình cảnh báo sớm rủi ro hệ thống và giám sát dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII) trong điều kiện thị trường tài chính toàn cầu biến động phức tạp.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng lộ trình mở cửa thị trường vốn và giám sát các định chế tài chính trung gian.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy và nghiên cứu các học phần Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Thị trường tài chính, Thị trường chứng khoán, và Kinh tế quốc tế.
• Doanh nghiệp và tổ chức tài chính: Giúp các doanh nghiệp nhà nước và công ty cổ phần tham khảo kinh nghiệm cổ phần hóa gắn với niêm yết, đồng thời hỗ trợ các công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ nắm bắt xu hướng điều tiết chính sách vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa bản chất của thị trường chứng khoán dưới góc độ Kinh tế chính trị như thế nào?

Theo luận án, TTCK là một bộ phận quan trọng của thị trường vốn, là môi trường cho phép chuyển hóa trực tiếp từ quyền sở hữu tư bản thành quyền sử dụng tư bản và tạo ra mối liên hệ chặt chẽ giữa hai quyền đó thông qua sự vận động của các chứng khoán—một loại hàng hóa tư bản giả—dưới tác động của các quy luật thị trường. Sự phát triển của TTCK phản ánh trình độ xã hội hóa cao của lực lượng sản xuất và sự hoàn thiện của quan hệ sản xuất dựa trên chế độ đa sở hữu.

2. Điểm khác biệt căn bản giữa kinh nghiệm phát triển TTCK của Liên bang Nga và Trung Quốc được luận án chỉ ra là gì?

Liên bang Nga áp dụng "liệu pháp sốc" thông qua chương trình tư nhân hóa ồ ạt (1992-1996), phát hành trái phiếu chính phủ lãi suất cao (GKO), dẫn đến thất thoát tài sản công lớn và lạm phát phi mã. Ngược lại, Trung Quốc áp dụng phương thức tuần tự "dò đá qua sông", duy trì vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, phân loại cổ phiếu phát hành (A, B, H, N) và tận dụng hiệu quả Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông (SEHK) để huy động vốn quốc tế mà vẫn giữ vững ổn định vĩ mô.

3. Trục điều tiết sự hình thành giá cả chứng khoán trên thị trường được xác định như thế nào?

Theo lý luận của C. Mác được luận án phân tích, trục điều tiết giá cả chứng khoán là giá trị thị trường của nó. Giá trị thị trường không gắn với chi phí lao động sản xuất ra tờ chứng chỉ mà là giá trị của số thu nhập kỳ vọng trong tương lai đã được tư bản hóa trên cơ sở tỷ suất lợi tức thị trường hiện hành. Giá cả thị trường thực tế sẽ xoay quanh trục giá trị này dưới tác động của quan hệ cung - cầu, trạng thái thị trường tiền tệ và tâm lý của nhà đầu tư.

4. Giai đoạn 2000 - 2007, chỉ số VN-Index đã ghi nhận các mốc biến động quan trọng nào?

Từ mức khởi điểm 100 điểm vào tháng 7 năm 2000, VN-Index đạt đỉnh đầu tiên ở mức 571,04 điểm vào tháng 6 năm 2001, sau đó suy giảm kéo dài. Thị trường bước vào giai đoạn tăng trưởng nóng từ cuối năm 2006 và xác lập đỉnh cao lịch sử tại mức 1.170,67 điểm vào ngày 12 tháng 03 năm 2007 trước khi có các phiên điều chỉnh kỹ thuật do áp lực đầu cơ và tâm lý thị trường.

5. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế cho TTCK Việt Nam gồm những nội dung trọng tâm nào?

Nhóm giải pháp thể chế bao gồm: hoàn thiện khung pháp lý thông qua việc triển khai Luật Chứng khoán; nâng cao vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước; chuyển đổi các Trung tâm giao dịch chứng khoán thành Sở giao dịch chứng khoán chính thức và nâng cấp Trung tâm Lưu ký Chứng khoán; tăng cường đào tạo, nghiên cứu và tuyên truyền kiến thức chứng khoán thông qua Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Đào tạo Chứng khoán (SRTC).

Kết luận

Luận án "Phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế" là công trình nghiên cứu hệ thống về sự hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin. Thông qua việc phân tích bản chất của tư bản giả, tổng kết thực tiễn 7 năm hoạt động (2000 - 2007) và so sánh kinh nghiệm chuyển đổi của Nga và Trung Quốc, luận án đã làm rõ tính quy luật và đặc thù của thị trường vốn Việt Nam. Hệ thống phương hướng và giải pháp được đề xuất trong công trình cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ cho công tác hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế sau khi Việt Nam gia nhập WTO.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một thời kỳ tách rời ngày càng xa nền kinh tế tài chính tiền tệ khỏi nền sản xuất vật chất trên 7 phạm vi toàn cầu.2 Đặc điểm của thị trường chứng khoán Thị trƣờng chứng khoán có những đặc điểm chủ yếu sau: Thứ nhất, nó là một định chế tài chính trực tiếp. Khác với các hình thức gián tiếp, đầu tƣ thông qua chuyển hóa từ tƣ bản nhàn rỗi sang tƣ bản cho vay bởi các định chế tài chính trung gian nhƣ tín dụng ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính trung gian khác, từ đó tƣ bản sở hữu mới đƣợc chuyển hóa thành tƣ bản sử dụng. Ở TTCK , thông qua các sàn giao dịch (SGD ) chính thức hoặc không chính thức (OTC) vốn nhàn rỗi của dân cƣ đƣợc đầu tƣ trực tiếp vào các doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả thông qua sự đánh giá trực tiếp của các NĐT đối với doanh nghiệp trên cơ sở công khai hóa các hoạt động của nó trên thị trƣờng và dƣới tác động của các quy luật thị trƣờng. Qui tắc chi phối mạnh nhất đối với hành vi của các chủ thể thị trƣờng là lợi nhuận tối đa.

Thứ hai, TTCK là nơi các NĐT luôn gắn đƣợc quyền sở hữu tƣ bản với quyền sử dụng tƣ bản ( quyền sở hữu vốn với quyền sử dụng vốn ) mà không cần tích lũy đƣợc nguồn vốn đủ lớn để đứng ra tổ chức sản xuất kinh doanh. Ở đây NĐT liên tục và trực tiếp đƣa ra những quyết định đối với việc sử dụng tƣ bản của mình, tức là anh ta nhanh chóng di chuyển tƣ bản từ lĩnh vực này, doanh nghiệp này sang lĩnh vực và doanh nghiệp khác bằng cách mua bán các cổ phiếu của nó trên SGD. Nhƣ vậy, TTCK là nơi tạo lập đƣợc môi trƣờng thuận lợi để tƣ bản sở hữu và tƣ bản sử dụng gắn liền với nhau đẩy hầu hết các nhà tƣ bản ra khỏi lĩnh vực sản xuất trực tiết để trở thành một tầng lớp thực lợi, tầng lớp chuyên ngồi “cắt cổ phiếu” thu lợi nhuận và không cần biết sản xuất diễn ra nhƣ thế nào. Thứ ba, trên TTCK vốn của các NĐT tuy đang bị chôn chặt lại ở máy móc thiết bị nhà xƣởng nhƣng đƣợc tồn tại dƣới các chứng chỉ có giá, là các hình thức cổ phiếu khác nhau đại diện cho từng phần của nó với mệnh giá nhỏ lƣu thông trên TTCK cho phép các NĐT có thể đa dạng hóa kinh doanh, từ đó tạo nên sự linh hoạt trong hoạt động sản xuất kinh doanh của toàn bộ nền kinh tế, làm cho tính xã hội hóa của tƣ bản cao hơn.

Thứ tư, TTCK là môi trƣờng tạo ra tính thanh khoản cao cho các luồng vốn tồn tại dưới hình thái tư bản giả, nhờ đó không chỉ tạo ra tính linh hoạt trong vận động của các luồng vốn, mà còn tạo ra sự minh bạch trong thẩm định hiệu quả hoạt động của các luồng vốn. Do đó hấp dẫn các NĐT hơn. 8 Thứ năm, TTCK là một môi trƣờng thuận lợi, một kênh truyền dẫn năng động có hiệu quả cho sự chuyển hóa tƣ bản từ sở hữu thuần trong tay tƣ nhân thành sở hữu xã hội, làm cho tính xã hội hóa của tƣ bản ngày càng tăng cao. Sự ra đời của các loại chứng chỉ có giá, đặc biệt là các cổ phiếu công ty và chúng chỉ đƣợc mua bán trao đổi trên TTCK nhƣ những hàng hóa làm cho bản chất của CNTB đang từng bƣớc chuyển sang mặt đối lập của mình.2 Các hình thức tồn tại và chức năng của TTCK 1.1 Các hình thức tồn tại của TTCK Xuất phát từ đặc điểm và cách tiếp cận nghiên cứu khác nhau, và từ đối tƣợng của chuyên ngành nghiên cứu đặt ra, ta thấy TTCK có các hình thức tồn tại sau: Thứ nhất, căn cứ vào nguồn cung chứng khoán có thể chia TTCK thành thị trƣờng sơ cấp ( cấp I) và thị trƣờng thứ cấp ( cấp II) -Thị trƣờng chứng khoán cấp I, là thị trƣờng nguồn cung nơi phát hành các chứng khoán lần đầu ra lƣu thông.

Ở đây các chứng khoán từ ngƣời phát hành đến tay các chủ thể thị trƣờng lần đầu. Nguồn vốn thu đƣợc từ thị trƣờng này trực tiếp đến tay các chủ thể phát hành để mở rộng sản xuất kinh doanh hoặc đƣa vào tiêu dùng cho các dịch vụ công. Chứng khoán cung ứng trên thị trƣờng cấp I đòi hỏi phải qua hàng loạt các thao tác nghiệp vụ theo các quy trình của luật pháp quốc gia nghiêm ngặt để bảo đảm tính “khả mại” và tính “thanh khoản” của chúng. Điều này chỉ có thể thực hiện đƣợc nhờ các bộ phận chức năng hoạt động về chứng khoán của nhà nƣớc nhƣ cơ quan tƣ vấn, đại lý, bảo lãnh phát hành.

Nguồn cung chứng khoán ở đây phải xuất phát từ nhu cầu về vốn của các chủ thể và phải đƣợc cân đối với phƣơng án lƣu thông vốn khác để tránh sự cản trở lẫn nhau. Về chủng loại chứng khoán thƣờng bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, tín phiếu các chứng chỉ của các quỹ đầu tƣ. Chứng khoán cung ứng trên thị trƣờng cấp I là tiền đề cho sự tồn tại và hoạt động trên thị trƣờng cấp II. Thị trƣờng chứng khoán cấp II chỉ làm chức năng phân phối các chứng khoán , do đó tuy trên TTCK cấp I có cả cung và cầu, song ngƣời ta vẫn gọi nó là thị trƣờng nguồn cung.

Sự điều tiết của nhà nƣớc ở thị trƣờng cần phải đƣợc thực hiện chặt chẽ để tránh rủi ro dẫn đến đổ vỡ không chỉ của TTCK mà còn đẩy nền kinh tế lâm vào khủng hoảng mà bài học lịch sử của nhiều quốc gia đã ghi nhận. Chẳng hạn “cơn sốt vàng” ở Caliphocnia ( Mỹ) năm 1884 là ví dụ điển hình. -Thị trƣờng chứng khoán thứ cấp (cấp II) là thị trƣờng phân phối lại các chứng 9 khoán do thị trƣờng cấp I phát hành theo nhu cầu về vốn của các chủ thể trong nền kinh tế. Thông qua sự biến động về giá cả của từng chủng loại chứng khoán khác nhau dƣới tác động điều tiết của các quy luật tâm lý, nguồn vốn sẽ dịch chuyển từ chủ thể đầu tƣ này sang các chủ thể đầu tƣ khác.

Nguồn vốn tuy không trực tiếp đổ vào các chủ thể phát hành, song nó tạo ra sự kích thích mạnh đối với doanh nghiệp và là một phƣơng tiện kiểm soát cả trực tiếp lẫn gián tiếp một cách có hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh nhờ phát hành phụ thêm chứng khoán ra TTCK để tăng vốn cho doanh nghiệp. Đồng thời, trên thị trƣờng này cũng đặt các doanh nghiệp trƣớc những rủi ro bất thƣờng, thậm chí không xuất phát từ các nguyên nhân của chính doanh nghiệp, nên việc đƣa doanh nghiệp lên SGD khi và chỉ khi nội lực của doanh nghiệp đạt chuẩn do pháp luật và quy chế của UBCKNN đặt ra. -TTCK cấp I và cấp II luôn có mối quan hệ biện chứng, tạo thành một thể thống nhất của TTCK. Thứ hai, căn cứ vào phƣơng thức tổ chức hoạt động của TTCK ngƣời ta chia thành thị trƣờng tập trung và phi tập trung (OTC).

TTCK tập trung là thị trƣờng mà tại đó các chứng khoán đƣợc giao dịch, mua bán tại một địa điểm, gọi là sàn giao dịch ( trading floor) trong sở giao dịch chứng khoán ( SGDCK) hoặc thông qua hệ thống máy tính. Các chứng khoán đƣợc niêm yết tại SGDCK có đầy đủ điều kiện, tiêu chuẩn và đƣợc thẩm định theo các quy trình kỹ thuật- pháp lý chặt chẽ. Thông thƣờng đó là các chứng khoán của các công ty lớn có danh tiếng và đã trải qua các thử thách khắc nghiệt của sự điều tiết bởi các quy luật tâm lý- thị trƣờng, nên chúng có uy tín cao. Trên thị trƣờng tập trung, tại SGDCK, giá cả chứng khoán đƣợc hình thành thông qua quy trình đấu giá cạnh tranh và công khai hóa mọi thông tin liên quan đến hoạt động của các chủ thể phát hành, nên dễ dàng lƣờng đoán hơn sự biến động về giá cả của các chứng khoán trong tƣơng lai để đƣa ra quyết định mua , bán có độ tin cậy ít nhiều cao hơn ở thị trƣờng OTC.

Sở giao dịch là một cơ cấu thị trƣờng có tổ chức đặc biệt, là hạt nhân của TTCK tập trung, nơi tập trung, phân phối và phân phối lại các nguồn vốn đầu tƣ thông qua quá trình thiết lập và quản trị các danh mục đầu tƣ chứng khoán, do đó nó là cơ sở vững chắc cho sự tồn tại và phát triển của TTCK quốc gia và là nơi sự can thiệp và điều tiết của nhà nƣớc để bình ổn TTCK đƣợc thực hiện dễ dàng hơn. Hiện nay, trên thế giới có gần 20 SGDCK danh tiếng nhƣ NewYork ( Mỹ), Tokyo ( Nhật Bản), London( Anh), Pari ( Pháp)… với nhiều SGD liên hoàn hệ thống và khống chế, chi phối 80% lƣợng chứng khoán giao dịch quốc gia nhƣ 10 SGDCK Tokyo, hoặc hơn 95% nhƣ SGDCK Milan và Pari [13, tr36]. Trong tiến trình toàn cầu hóa (TCH) nền kinh tế thế giới nhờ các thành tựu phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, ngƣơi ta có thể khớp lệnh thanh toán và lƣu ký chứng khoán trên phạm vi toàn cầu, do đó phát triển TTCK tập trung trở thành điều kiện không chỉ kích thích phát trển TTCK nội địa, mà còn là cơ sở để hội nhập TTCK quốc gia vào TTCK toàn cầu. -TTCK phi tập trung (OTC) là thị trƣờng, trong đó các giao dịch, mua bán các chứng khoán đƣợc thực hiện trực tiếp qua quầy của các ngân hàng, CTCK hay các tổ chức tƣơng tự tại bất cứ địa điểm và thời gian thuận lợi.

Giá cả chứng khoán ở đây đƣợc hình thành tự phát trên cơ sở thƣơng lƣợng và thoả thuận giữa ngƣời mua và ngƣời bán nên cùng một loại chứng khoán có giá cả khác nhau tuỳ thuộc vào khối lƣợng và thời gian giao dịch. Đây là thị trƣờng có lịch sử lâu đời nhất trong tiến trình phát triển TTCK của nhân loại. Khi công nghệ thông tin phát triển, dƣới sự lan toả của tiến trình toàn cầu hoá kinh tế, giao dịch trên thị trƣờng OTC đƣợc thực hiện qua điện thoại hoặc mạng máy tính kiểu thị trƣờng NASDAQ ( Mỹ) xuất hiện từ 1971 và phát triển nhanh ở các nƣớc có TTCK phát triển hàng đầu thế giới. Nhờ thực hiện giao dịch chứng khoán qua mạng máy tính, thông qua một hệ thống các tổ chức môi giới tạo lập TTCK trung gian liên kết với nhau trải rộng khắp thế giới và đƣợc điều hành từ một trung tâm, OTC đã trở thành một thị trƣờng có tổ chức chặt chẽ ở các nƣớc tƣ bản phát triển hiện nay.