Luận án tiến sĩ phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế

Luận án tiến sĩ phân tích phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Đinh Công Hiệp
• Người hướng dẫn: PTS. Phí Trọng Thảo
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kinh tế Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Phát Triển Thị Trường Bảo Hiểm Phi Nhân Thọ Việt Nam Trong Bối Cảnh Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ TRONG NỀN KINH TẾ TRÌNH HỘI NHẬP
• 1.1. Khái quát về thị trường bảo hiểm phi nhân thọ
• 1.1.1. Khái niệm bảo hiểm phi nhân thọ và thị trường bảo hiểm phi nhân thọ
• 1.1.2. Cấu thành của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ
• 1.1.3. Vị trí vai trò của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong nền kinh tế hội nhập
• 1.2. Những lý luận cơ bản về hội nhập quốc tế trong phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ
• 1.2.1. Hội nhập kinh tế quốc tế và tác động của hội nhập đối với thị trường bảo hiểm các nước đang phát triển và kém phát triển
• 1.2.2. Quan điểm và nguyên tắc phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 1.2.3. Nội dung phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.2.4. Tính tất yếu phải phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong nền kinh tế hội nhập
• 1.3. Một số vấn đề ảnh hưởng đến sự phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong điều kiện hội nhập
• 1.3.1. Những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sự phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 1.3.2. Những cơ hội và thách thức đối với sự phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 1.4. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 1.4.1. Khái quát quá trình hội nhập và phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ một số nước Châu Á - Thái Bình Dương
• 1.4.2. Những kinh nghiệm áp dụng cho Việt Nam về phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 2.1. Khái quát quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và hội nhập thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 2.1.1. Khái quát quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam
• 2.1.2. Quá trình hội nhập của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 2.2. Tình hình phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong quá trình hội nhập (1994 - 2012)
• 2.2.1. Môi trường pháp lý cho quá trình hội nhập của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 2.2.2. Thực trạng về môi trường cạnh tranh, quy mô kết cấu của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam từ 1994 đến 2012
• 2.2.3. Sự phát triển của các thành viên tham gia thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong quá trình hội nhập
• 2.3. Đánh giá chung về thực trạng phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong quá trình hội nhập
• 2.3.1. Những thành tựu đạt được của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong quá trình hội nhập
• 2.3.2. Một số tồn tại hạn chế của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong quá trình hội nhập
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. Những tác động của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam và xu thế phát triển thị trường bảo hiểm thế giới đến thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 3.1.1. Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong thời gian tới tác động đến sự phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 3.1.2. Xu thế phát triển của thị trường bảo hiểm phi nhân thế giới tác động đến thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam
• 3.2. Quan điểm, mục tiêu và định hướng phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đến năm 2020
• 3.2.1. Quan điểm phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đến 2020
• 3.2.2. Mục tiêu phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đến 2020
• 3.2.3. Định hướng phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đến 2020
• 3.3. Giải pháp phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đến năm 2020
• 3.3.1. Nhóm giải pháp về hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực quản lý nhà nước về kinh doanh bảo hiểm
• 3.3.2. Nhóm giải pháp đổi mới và cải thiện môi trường kinh doanh
• 3.3.3. Nhóm các giải pháp cho các thành viên tham gia thị trường
• 3.4. Kết luận chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ là một yếu tố quan trọng trong nền kinh tế hội nhập. Bảo hiểm phi nhân thọ không chỉ đảm bảo an toàn tài chính mà còn góp phần ổn định xã hội và thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, thị trường bảo hiểm các nước chịu tác động lẫn nhau, vừa hợp tác vừa cạnh tranh. Việt Nam, với tư cách là một nền kinh tế đang phát triển, cần tận dụng cơ hội từ hội nhập quốc tế để phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ một cách bền vững.

1.1. Khái niệm và vai trò của bảo hiểm phi nhân thọ

Bảo hiểm phi nhân thọ là loại hình bảo hiểm không liên quan đến tuổi thọ con người, bao gồm các sản phẩm như bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm dân sự, và bảo hiểm sức khỏe. Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ đóng vai trò quan trọng trong việc phân tán rủi ro và tạo ra sự ổn định tài chính. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, bảo hiểm phi nhân thọ còn là công cụ hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc quản lý rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh.

1.2. Tác động của hội nhập quốc tế đến thị trường bảo hiểm

Hội nhập quốc tế mang lại cả cơ hội và thách thức cho thị trường bảo hiểm phi nhân thọ. Cơ hội bao gồm việc mở rộng thị trường, tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài. Việt Nam cần có chiến lược phát triển phù hợp để tận dụng lợi thế từ hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường bảo hiểm trong nước.

II. Thực trạng phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam

Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể từ năm 1994 đến 2012. Tuy nhiên, so với tiềm năng và yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, thị trường bảo hiểm vẫn còn nhiều hạn chế. Hội nhập kinh tế quốc tế đã tạo ra môi trường cạnh tranh khốc liệt, đòi hỏi các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước phải nâng cao năng lực và chất lượng dịch vụ.

2.1. Môi trường pháp lý và cạnh tranh

Môi trường pháp lý cho thị trường bảo hiểm phi nhân thọ đã được cải thiện đáng kể, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Tuy nhiên, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài đặt ra thách thức lớn cho các doanh nghiệp trong nước. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực quản lý nhà nước để đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm.

2.2. Thành tựu và hạn chế

Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, bao gồm sự gia tăng về quy mô và số lượng doanh nghiệp tham gia. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế như chất lượng dịch vụ chưa đồng đều, năng lực cạnh tranh thấp, và nhận thức của người dân về bảo hiểm còn hạn chế. Để phát triển bền vững, Việt Nam cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường giáo dục nhận thức về bảo hiểm.

III. Định hướng và giải pháp phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam

Để phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần có những định hướng và giải pháp đồng bộ. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực quản lý nhà nước, và đổi mới môi trường kinh doanh. Đồng thời, các doanh nghiệp bảo hiểm cần nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng dịch vụ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là yếu tố then chốt để phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ. Việt Nam cần xây dựng và ban hành các quy định pháp lý phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời tăng cường công tác giám sát và quản lý nhà nước. Điều này sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng, thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của thị trường bảo hiểm.

3.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp

Các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước cần nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách đổi mới công nghệ, cải thiện chất lượng dịch vụ, và đa dạng hóa sản phẩm. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài để học hỏi kinh nghiệm và nâng cao năng lực quản lý. Điều này sẽ giúp các doanh nghiệp trong nước đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường và cạnh tranh hiệu quả trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Đinh Công Hiệp (2014) tại Học viện Tài chính với đề tài "Phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế" (Chuyên ngành Kinh tế Tài chính - Ngân hàng, Mã số: 62.01) là một công trình tiên phong giải quyết bài toán cấu trúc và động thái của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ (TTBH PNT) trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nghiên cứu tiếp cận thị trường tài chính bảo hiểm không chỉ như một công cụ chuyển giao rủi ro thuần túy, mà là một định chế trung gian tài chính và cấu phần vĩ mô then chốt nhằm bảo toàn tài sản quốc gia, ổn định dòng vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được xác định rõ rệt: Các công trình trước đây như Lê Tiến Phúc (2006), Lê Đăng Khánh (2007), Hoàng Mạnh Cừ (2007) và Trịnh Xuân Dung (2011) chủ yếu khảo sát tổng quát toàn ngành bảo hiểm, tiếp cận cục bộ năng lực doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) nội địa hoặc chỉ giới hạn ở các giải pháp tài chính đơn lẻ mà chưa đặt TTBH PNT trong tính chỉnh thể của tiến trình mở cửa kinh tế và cam kết hội nhập sâu rộng (WTO, ASEAN, Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ BTA). Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống học thuật bằng việc phân tích toàn diện 4 cấu phần thị trường: thể chế quản lý nhà nước, chủ thể kinh doanh gốc (DNBH), định chế tái bảo hiểm, và các tổ chức trung gian môi giới.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (RQ) và giả thuyết nghiên cứu (H) được thiết kế đồng bộ:

• RQ1: Các quy luật kinh tế nào chi phối sự vận hành của TTBH PNT khi mở cửa dịch vụ tài chính theo các cam kết quốc tế?
• RQ2: Môi trường thể chế, cấu trúc cạnh tranh và chỉ số tập trung thị trường của TTBH PNT Việt Nam giai đoạn 1994 - 2012 đã biến đổi ra sao dưới tác động của hội nhập?
• RQ3: Khung giải pháp mang tính đột phá nào bảo đảm cho TTBH PNT phát triển chiều sâu và bền vững đến năm 2020?
• H1: Mức độ mở cửa thị trường và tự do hóa thương mại dịch vụ tài chính có mối quan hệ đồng biến với tốc độ tăng trưởng doanh thu phí bảo hiểm nhưng đồng thời làm gia tăng chỉ số cạnh tranh không lành mạnh và rủi ro thanh khoản nếu thiếu khung giám sát an toàn vốn.
• H2: Sự hiện diện của các DNBH có vốn đầu tư nước ngoài tạo ra hiệu ứng lan tỏa (spillover effect) tích cực về công nghệ và quản trị rủi ro, nhưng không làm suy giảm thị phần chi phối của các tập đoàn bảo hiểm nội địa do các rào cản vô hình về mạng lưới và tập quán tiêu dùng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Hội nhập Kinh tế (Theory of Economic Integration của Bela Balassa, 1961), Lý thuyết Cấu trúc - Hành vi - Hiệu quả (Structure-Conduct-Performance Paradigm - SCP), và Lý thuyết Trung gian Tài chính & Quản trị Rủi ro Hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn diện của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam xuyên suốt giai đoạn 1994 - 2012 với tầm nhìn chiến lược đến năm 2020, tạo cơ sở thực tiễn chuẩn xác cho việc hoạch định chính sách tiền tệ - tài chính quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy tiến trình nghiên cứu thị trường bảo hiểm phi nhân thọ phân nhánh thành ba luồng tư tưởng học thuật chính:

Luồng thứ nhất nghiên cứu hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa ngành dịch vụ tài chính. Điển hình là Bela Balassa (1961) với lý thuyết phân tầng các cấp độ hội nhập kinh tế từ Khu vực Mậu dịch Tự do (FTA) đến Liên minh Toàn diện. Tại Việt Nam, Nguyễn Quốc Trụ (2011) và Nguyễn Xuân Thắng (2007) nhấn mạnh việc chủ động gắn kết mang tính thể chế giữa thị trường quốc gia và toàn cầu. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chỉ xem xét bảo hiểm như một phân ngành dịch vụ phụ trợ, chưa chỉ ra các cơ chế chuyển giao rủi ro xuyên biên giới đặc thù.

Luồng thứ hai tập trung vào cấu trúc thị trường và quản trị doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ. Đoàn Minh Phụng (2010) và Nguyễn Văn Định (2003) đặt nền móng lý luận về bản chất sản phẩm bảo hiểm, xác định đây là loại dịch vụ vô hình, có "chu kỳ kinh doanh đảo ngược" và chịu sự chi phối chặt chẽ của quy luật số lớn. Trịnh Xuân Dung (2011) khảo sát giai đoạn 2006 - 2010 nhưng dừng lại ở năng lực cạnh tranh vi mô của các DNBH nội địa, bỏ qua vai trò huyết mạch của phân khúc tái bảo hiểm và môi giới bảo hiểm quốc tế.

Luồng thứ ba xoay quanh các giải pháp tài chính và mở cửa thị trường trong bối cảnh gia nhập các định chế thương mại. Lê Tiến Phúc (2006) và Hoàng Mạnh Cừ (2007) phân tích các rào cản thuế quan, chỉ tiêu biên khả năng thanh toán và trích lập quỹ dự phòng nghiệp vụ nhưng thiếu dữ liệu định lượng về chỉ số tập trung thị trường khi các rào cản gia nhập ngành dần bị triệt tiêu sau cam kết WTO.

Về mặt tranh luận học thuật, tồn tại mâu thuẫn sâu sắc giữa hai trường phái: Trường phái Bảo hộ có điều kiện (ủng hộ hạn chế mở cửa thị trường để bảo vệ các DNBH non trẻ tại các nền kinh tế đang phát triển) đối lập với Trường phái Tự do hóa hoàn toàn (cho rằng việc dỡ bỏ rào cản sẽ tối ưu hóa phúc lợi xã hội thông qua áp lực cạnh tranh công nghệ). Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa: chứng minh sự cần thiết phải mở cửa có lộ trình, kết hợp nâng cao năng lực hấp thụ thể chế để ngăn chặn các rủi ro hệ thống.

So sánh quốc tế cho thấy tính tương đồng và bài học sâu sắc cho Việt Nam:

• Tại Hàn Quốc, trước năm 1997 áp dụng các rào cản nghiêm ngặt đối với DNBH nước ngoài; dù dỡ bỏ hạn chế, đến năm 2006 thị phần của khối bảo hiểm ngoại chỉ đạt 1,3% và năm 2009 đạt 3,2% (Insurance Day, 2011).
• Tại Trung Quốc, sau khi xóa bỏ hạn chế địa bàn hoạt động từ ngày 11/12/2004 theo cam kết WTO, thị phần của 18 công ty bảo hiểm có vốn nước ngoài vào năm 2009 vẫn chỉ chiếm hơn 1% tổng thị trường (Asia Insurance Review, 2010).
• Tại Ấn Độ, nước này từng bước nâng trần sở hữu vốn nước ngoài từ 25% lên 49% (năm 2004) nhằm cân bằng giữa thu hút dòng vốn quốc tế và duy trì quyền kiểm soát hệ thống an sinh tài chính nội địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào hệ thống lý luận kinh tế bảo hiểm thông qua việc xác lập 3 khái niệm học thuật then chốt với các định nghĩa chuẩn mực:

"BH PNT là một hình thức mà qua đó một bên nhận BH cho các tài sản, trách nhiệm dân sự và các loại BH con người không thuộc BH nhân thọ thông qua việc thu một khoản phí BH và cam kết sẽ thanh toán cho bên mua BH một khoản tiền nếu có sự kiện BH xảy ra gây tổn thất về tài chính cho bên mua BH trong thời hạn bảo hiểm nhất định" (Trích dẫn văn bản luận án).

"Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực BH PNT là quá trình chủ động gắn kết TTBH PNT từng nước với thị trường TTBH PNT của khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực mở cửa TTBH PNT và thúc đẩy tự do hóa việc cung cấp các sản phẩm dịch vụ BH PNT. Đồng thời gia nhập và góp phần xây dựng phát triển TTBH PNT khu vực và thế giới nhằm đáp ứng tốt yêu cầu của nền KT hội nhập" (Trích dẫn văn bản luận án).

Nghiên cứu phát triển lý thuyết kinh tế bảo hiểm khi chỉ rõ 4 đặc tính bản chất của sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ:

1. Sản phẩm không định hình (Vô hình): Không thể cảm nhận bằng giác quan; giá trị trao đổi thể hiện bằng cam kết bồi thường tài chính tương lai.
2. Sản phẩm có "hiệu quả xê dịch" và "không mong đợi": Người mua không mong muốn biến cố bảo hiểm xảy ra để thụ hưởng giá trị sử dụng của sản phẩm; hiệu quả kinh doanh của bên bán phụ thuộc vào xác suất rủi ro rải rác trong suốt thời hạn hợp đồng.
3. Sản phẩm của "chu kỳ kinh doanh đảo ngược": Giá bán (phí bảo hiểm kỹ thuật) phải được xác lập trước khi phát sinh và lượng hóa được chi phí thực tế (chi phí bồi thường, hoa hồng, tổn thất).
4. Sản phẩm không được bảo hộ bản quyền sáng chế: Dễ bị sao chép quy tắc, điều khoản bởi các đối thủ cạnh tranh, dẫn đến nguy cơ cạnh tranh tiêu cực bằng hạ phí nếu cơ quan quản lý buông lỏng kiểm soát.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa: Lý thuyết Hội nhập Kinh tế Quốc tế, Lý thuyết Tổ chức Ngành (Industrial Organization), và Mô hình Đo lường Tập trung Kinh tế Herfindahl-Hirschman (HHI):

$$\text{HHI} = \sum_{i=1}^{n} s_i^2$$

Trong đó $s_i$ là tỷ trọng thị phần của doanh nghiệp thứ $i$ trên thị trường. Luận án xác lập khung tiêu chuẩn kiểm định cấu trúc thị trường bảo hiểm:

• $\text{HHI} < 1.000$: Thị trường cạnh tranh cao, không mang tính tập trung.
• $1.000 \le \text{HHI} \le 1.800$: Thị trường mang tính tập trung vừa phải.
• $\text{HHI} > 1.800$: Thị trường có mức độ tập trung kinh tế cao, tiệm cận trạng thái độc quyền nhóm (Oligopoly).

Khung phân tích thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa 4 chủ thể cấu thành: (1) Nhà nước (kiến tạo khung khổ pháp lý, chuẩn mực IAIS và quản lý vĩ mô); (2) DNBH gốc (thiết kế sản phẩm, định phí kỹ thuật, quản trị danh mục rủi ro); (3) Định chế tái bảo hiểm (VINARE và các tập đoàn tái bảo hiểm toàn cầu như Swiss Re, Munich Re nhằm phân tán rủi ro vượt mức); (4) Tổ chức trung gian môi giới và người tiêu dùng bảo hiểm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với trường phái bản thể luận hiện thực phản biện (Critical Realism) và thực chứng (Positivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design) được triển khai bài bản:

Mô hình phân tích phân tầng được thực hiện trên 3 cấp độ:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Đánh giá các hiệp định thương mại quốc tế, Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000 (sửa đổi 2010) và các chính sách điều tiết tài chính vĩ mô của Bộ Tài chính.
• Cấp độ Trung mô (Meso-level): Đo lường cấu trúc ngành, tốc độ tăng trưởng doanh thu phí bảo hiểm so với GDP, thị phần các khối doanh nghiệp (nhà nước, cổ phần, vốn đầu tư nước ngoài) và mức độ tập trung kinh tế HHI.
• Cấp độ Vi mô (Micro-level): Phân tích hành vi định phí, cấu trúc bồi thường, nghiệp vụ nhượng/nhận tái bảo hiểm của VINARE và các DNBH gốc, cùng hoạt động khai thác qua kênh môi giới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt tính đại diện và kiểm định chéo (Data Triangulation). Dữ liệu được trích xuất từ các nguồn chính thống có độ tin cậy cao:

• Báo cáo thường niên của Cục Quản lý, Giám sát Bảo hiểm – Bộ Tài chính (1994 - 2012).
• Thống kê thị trường của Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (AVI).
• Dữ liệu hoạt động kinh doanh và tái bảo hiểm của Tổng Công ty Cổ phần Tái bảo hiểm Quốc gia Việt Nam (VINARE).
• Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê và các tổ chức quốc tế (Swiss Re Sigma, IAIS, Asia Insurance Review, Insurance Day).

Quy trình làm sạch và phân tích dữ liệu trải qua các bước chuẩn hóa chuỗi thời gian, loại bỏ các sai lệch do biến động chính sách kế toán giữa các thời kỳ (trước và sau Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000).

Data và phân tích

Mẫu nghiên cứu bao trùm 100% các thực thể tham gia TTBH PNT Việt Nam trong giai đoạn 1994 - 2012. Đặc tính mẫu thể hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ về hình thức sở hữu: từ trạng thái độc quyền nhà nước ban đầu chuyển sang cơ cấu sở hữu đa dạng gồm các doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa (Bảo Việt, Bảo Minh), các công ty cổ phần (PVI, PJICO, PTI...) và các DNBH có vốn đầu tư nước ngoài (liên doanh và 100% vốn nước ngoài như Liberty, Chartis/AIG, QBE...).

Các chỉ tiêu thống kê chủ yếu được xử lý bằng các công cụ phân tích tài chính - kinh tế lượng chuyên dụng:

• Tốc độ tăng trưởng doanh thu phí bảo hiểm toàn thị trường và tốc độ tăng trưởng của khối ngoại giai đoạn 1996 - 2012.
• Tỷ trọng nguồn vốn nhàn rỗi đầu tư trở lại nền kinh tế (tiền gửi ngân hàng, trái phiếu chính phủ, cổ phiếu, bất động sản).
• Tỷ lệ bồi thường thực tế trên doanh thu phí giữ lại theo từng nhóm nghiệp vụ (xe cơ giới, thân tàu, tài sản kỹ thuật, bảo hiểm con người phi nhân thọ).
• Cán cân nhượng tái bảo hiểm ra nước ngoài và nhận tái bảo hiểm quốc tế của VINARE.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, TTBH PNT Việt Nam chuyển dịch từ cấu trúc tập trung cao độ sang cạnh tranh có tính tập trung vừa phải nhưng thị phần nội địa vẫn giữ vai trò chi phối tuyệt đối. Trong giai đoạn 1994 - 2012, thị trường chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng về số lượng DNBH và doanh thu phí bảo hiểm. Tuy nhiên, chỉ số HHI cho thấy mức độ tập trung thị phần ban đầu ở mức tối đa ($\text{HHI} \approx 10.000$ khi Bảo Việt độc quyền) đã giảm dần nhưng các tập đoàn nội địa hàng đầu (Bảo Việt, PVI, Bảo Minh, PJICO) vẫn nắm giữ trên 70% tổng doanh thu phí bảo hiểm toàn ngành.

Thứ hai, phát hiện hiện tượng "nghịch lý mở cửa thị trường" tương đồng với quy luật của các nước Đông Bắc Á. Mặc dù Việt Nam dỡ bỏ hoàn toàn rào cản gia nhập thị trường cho các DNBH 100% vốn nước ngoài theo lộ trình cam kết WTO sau 5 năm gia nhập, khối doanh nghiệp ngoại vẫn chiếm thị phần khiêm tốn. Nguyên nhân cốt lõi là sự thua kém về mạng lưới chi nhánh sâu rộng tại các địa phương, rào cản tập quán tiêu dùng bản địa và chiến lược tập trung hẹp vào phân khúc khách hàng doanh nghiệp có vốn FDI của khối ngoại.

Thứ ba, sự bộc lộ rủi ro hệ thống bắt nguồn từ "chu kỳ kinh doanh đảo ngược" và cạnh tranh hạ phí phi kỹ thuật. Nghiên cứu chỉ ra rằng áp lực cạnh tranh giành thị phần đã thúc đẩy nhiều DNBH hạ mức phí bảo hiểm xuống dưới ngưỡng an toàn kỹ thuật đối với các nghiệp vụ xe cơ giới và bảo hiểm cháy nổ. Do chu kỳ kinh doanh đảo ngược (thu tiền trước, trả tiền sau), tình trạng mất an toàn thanh khoản chỉ phát tác rõ rệt sau 2 - 3 năm khi chu kỳ khiếu nại bồi thường đạt đỉnh, gây nguy cơ suy giảm biên khả năng thanh toán.

Thứ tư, cán cân tái bảo hiểm quốc tế bộc lộ hiện tượng "chảy máu ngoại tệ" qua nghiệp vụ nhượng tái bảo hiểm. Do năng lực tài chính và dung lượng giữ lại của các DNBH trong nước còn thấp đối với các dự án năng lượng, hàng không và xây dựng lắp đặt quy mô lớn, tỷ lệ nhượng tái bảo hiểm ra thị trường quốc tế ở mức rất cao. Phân khúc nhận tái bảo hiểm từ thị trường quốc tế của các DNBH trong nước và VINARE còn khiêm tốn, dẫn đến nhập siêu dịch vụ tài chính bảo hiểm kéo dài.

Thứ năm, tình trạng biến động nhân sự chất lượng cao và cạnh tranh không lành mạnh về nguồn nhân lực. Sự gia nhập nhanh chóng của các DNBH mới dẫn đến hiện tượng lôi kéo nhân sự chuyên môn giỏi (actuary, underwriting, giám định bồi thường) từ các DNBH lớn truyền thống, làm tăng chi phí quản trị chung và gây xáo trộn chất lượng dịch vụ của thị trường.

Implications đa chiều

• Hàm ý Lý luận: Làm phong phú kho tàng lý luận kinh tế bảo hiểm tại các thị trường mới nổi; cung cấp luận cứ khoa học về sự tương tác giữa cấu trúc thị trường và hiệu quả kinh doanh đảo ngược.
• Hàm ý Phương pháp: Thiết lập khung chỉ tiêu định lượng (HHI, tỷ lệ bồi thường thực tế, tỷ trọng dòng vốn đầu tư trở lại nền kinh tế) làm công cụ giám sát vĩ mô cho các nhà nghiên cứu tài chính.
• Hàm ý Thực tiễn Doanh nghiệp: Yêu cầu các DNBH phải chuyển đổi từ chiến lược tăng trưởng nóng theo doanh thu (chiều rộng) sang chiến lược tối ưu hóa lợi nhuận kỹ thuật và quản trị rủi ro danh mục (chiều sâu); đầu tư chiều sâu cho công nghệ thông tin và định phí actuarial.
• Hàm ý Chính sách và Lộ trình Thực thi: Đề xuất 3 nhóm giải pháp đồng bộ đến năm 2020:
  1. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế: Nâng cấp hệ thống văn bản pháp luật, từng bước chuyển đổi mô hình quản lý giám sát từ tuân thủ sang mô hình giám sát trên cơ sở rủi ro (Risk-Based Supervision - RBS) theo khuyến nghị của IAIS; tăng cường công tác thanh tra định phí và biên khả năng thanh toán.
  2. Nhóm giải pháp môi trường kinh doanh: Xây dựng cơ sở dữ liệu tổn thất toàn ngành dùng chung để hỗ trợ công tác định phí kỹ thuật; công khai minh bạch hóa thông tin tài chính để hạn chế bất cân xứng thông tin; phát triển thị trường vốn dài hạn để mở rộng kênh đầu tư an toàn cho nguồn vốn bảo hiểm nhàn rỗi.
  3. Nhóm giải pháp cho các thành viên thị trường: Tăng cường năng lực tài chính thông qua tăng vốn điều lệ; củng cố vị thế của Tổng Công ty Tái bảo hiểm Quốc gia Việt Nam (VINARE) làm hạt nhân tập hợp và điều tiết dịch vụ tái bảo hiểm nội địa; nâng cao tính chuyên nghiệp của các tổ chức môi giới bảo hiểm độc lập.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu (Limitations) mang tính học thuật:

• Giới hạn thời gian và dữ liệu chuỗi: Khung dữ liệu thực chứng phản ánh giai đoạn 1994 - 2012. Một số chỉ tiêu tài chính chi tiết của khối doanh nghiệp nước ngoài chưa được lượng hóa ở mức độ vi mô từng sản phẩm do giới hạn bảo mật thông tin kinh doanh thời kỳ đó.
• Giới hạn phương pháp định lượng: Chưa áp dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) hoặc các phương pháp mô hình hóa cấu trúc tuyến tính SEM phức tạp để đo lường mức độ ảnh hưởng của nhận thức người tiêu dùng đối với từng loại hình bảo hiểm phi nhân thọ cụ thể.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu tác động của các hiệp định thế hệ mới: Khảo sát TTBH PNT dưới tác động của CPTPP, EVFTA và các cam kết sâu hơn về dịch vụ tài chính xuyên biên giới.
• Nghiên cứu ứng dụng InsurTech và Chuyển đổi số: Đánh giá ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong việc tái định hình quy trình phát hành đơn bảo hiểm và giám định bồi thường tự động.
• Mô hình hóa khả năng thanh toán Solvency II: Nghiên cứu thực nghiệm việc áp dụng khung quản trị vốn Solvency II cho các DNBH phi nhân thọ tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu tạo ra những tác động lan tỏa mạnh mẽ trên nhiều phương diện:

• Tác động Học thuật: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học khối kinh tế (Học viện Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Ngoại thương) trong giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về kinh doanh bảo hiểm và tài chính quốc tế.
• Tác động Chuyển đổi Ngành: Cung cấp cơ sở khoa học giúp các DNBH phi nhân thọ tái cơ cấu danh mục sản phẩm, chuyển hướng từ cạnh tranh hạ phí không lành mạnh sang cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ chăm sóc khách hàng và tốc độ giải quyết bồi thường.
• Tác động Hoạch định Chính sách: Đóng góp trực tiếp các luận cứ thực tiễn cho Ban soạn thảo Chiến lược Phát triển Thị trường Bảo hiểm Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 của Bộ Tài chính và các đề án hoàn thiện khung khổ pháp lý về bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự.
• Lợi ích Xã hội & Quốc tế: Giúp bảo toàn hàng trăm nghìn tỷ đồng tài sản xã hội trước rủi ro thiên tai và tai nạn công nghiệp; nâng cao uy tín và vị thế của thị trường tài chính Việt Nam trong các diễn đàn bảo hiểm khu vực ASEAN và Hiệp hội Quốc tế các Cơ quan Quản lý Bảo hiểm (IAIS).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và phương pháp luận đo lường mức độ tập trung kinh tế (HHI) trong ngành dịch vụ tài chính bảo hiểm.
• Lãnh đạo Doanh nghiệp Bảo hiểm & Tái bảo hiểm: Ứng dụng các khuyến nghị về chiến lược định phí, quản trị chu kỳ kinh doanh đảo ngược và thiết lập liên kết đồng bảo hiểm - tái bảo hiểm nhằm bảo toàn biên khả năng thanh toán.
• Các Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ Tài chính, Cục QLGSBH): Sở hữu cơ sở lý luận và thực chứng vững chắc để hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, kiểm soát cạnh tranh và xây dựng hàng rào giám sát tài chính an toàn.
• Các Nhà đầu tư Quốc tế: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về thị phần, rào cản tập quán và tiềm năng tăng trưởng của thị trường bảo hiểm Việt Nam để đưa ra quyết định liên doanh, mua bán sáp nhập (M&A) chuẩn xác.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Cấu trúc - Hành vi - Hiệu quả (SCP) và Lý thuyết Hội nhập Kinh tế của Bela Balassa khi chứng minh rằng trong một ngành dịch vụ tài chính có "chu kỳ kinh doanh đảo ngược" và "sản phẩm vô hình không bảo hộ bản quyền", việc dỡ bỏ rào cản hội nhập không dẫn đến sự thôn tính thị trường ngay lập tức của các tập đoàn đa quốc gia. Thay vào đó, nó hình thành một cấu trúc cạnh tranh tập trung vừa phải, nơi lợi thế mạng lưới bản địa và năng lực tái bảo hiểm nội địa (VINARE) đóng vai trò lá chắn cân bằng thị phần.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với ít nhất 2 công trình trước đó?
Trả lời: So với Lê Đăng Khánh (2007) chỉ thống kê mô tả số lượng DNBH và Trịnh Xuân Dung (2011) chỉ tiếp cận năng lực nội bộ DNBH giai đoạn 2006 - 2010, luận án của Đinh Công Hiệp (2014) đổi mới vượt bậc bằng cách: (1) Ứng dụng chỉ số Herfindahl-Hirschman Index (HHI) để đo lường định lượng cấu trúc cạnh tranh đa thời kỳ (1994 - 2012); (2) Thiết lập khung tam giác hóa 4 cấu phần đồng bộ bao gồm cả định chế Tái bảo hiểm và Môi giới quốc tế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ trọng thị phần rất thấp của các DNBH ngoại dù Việt Nam đã mở cửa hoàn toàn theo cam kết WTO (năm 2007). Minh chứng dữ liệu tương đồng với bài học quốc tế: Tại Hàn Quốc, sau nhiều năm dỡ bỏ rào cản, thị phần công ty ngoại năm 2009 chỉ đạt 3,2%; tại Trung Quốc năm 2009, 18 công ty bảo hiểm ngoại chỉ nắm giữ hơn 1% thị phần; và tại Việt Nam, khối ngoại cũng không thể bẻ gãy vị thế áp đảo trên 70% thị phần của nhóm 4 DNBH nội địa hàng đầu.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp bảng chỉ tiêu, công thức tính toán HHI, quy chuẩn phân loại 3 nhóm nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ và hệ thống các tiêu chí đánh giá quy mô/năng lực phát triển thị trường, cho phép các nhà nghiên cứu dễ dàng lặp lại quy trình đối với các giai đoạn tiếp theo hoặc mở rộng cho các thị trường mới nổi khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?
Trả lời: Luận án phác thảo lộ trình phát triển TTBH PNT đến năm 2020 tập trung vào: (1) Hoàn thiện khung khổ pháp lý tiệm cận tiêu chuẩn IAIS; (2) Chuyển dịch toàn diện từ kiểm soát doanh thu sang quản trị biên khả năng thanh toán và định phí rủi ro; (3) Tăng cường quy mô vốn và công nghệ để giảm phụ thuộc vào tái bảo hiểm quốc tế.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập các định nghĩa khoa học chuẩn mực về bảo hiểm phi nhân thọ, thị trường bảo hiểm phi nhân thọ và hội nhập kinh tế quốc tế trong lĩnh vực bảo hiểm phi nhân thọ.
2. Khám phá 4 đặc thù bản chất của sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ: Bao gồm tính vô hình, hiệu quả xê dịch không mong đợi, chu kỳ kinh doanh đảo ngược và tính không thể bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp.
3. Phân tích thực chứng chuỗi dữ liệu 1994 - 2012: Tái hiện bức tranh toàn cảnh về sự chuyển dịch cơ cấu sở hữu, phân tích chuyên sâu mối quan hệ giữa tăng trưởng doanh thu, tỷ lệ bồi thường và năng lực đầu tư tài chính trở lại nền kinh tế.
4. Lượng hóa mức độ tập trung kinh tế bằng chỉ số HHI: Chỉ ra quy luật vận động cạnh tranh, chứng minh tính tất yếu của việc kiểm soát cạnh tranh hạ phí phi kỹ thuật để bảo vệ an toàn thanh khoản toàn hệ thống.
5. Đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ đến năm 2020: Bao gồm hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cấp môi trường kinh doanh và tăng cường năng lực nội tại cho các DNBH, định chế tái bảo hiểm và tổ chức môi giới.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị rủi ro dựa trên vốn (Solvency), công nghệ tài chính bảo hiểm (InsurTech) và chính sách bảo hiểm ứng phó biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu phát triển TTBH PNT Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế (KTQT). Luận án tiến sĩ “Giải pháp phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam” (2011) của tác giả Trịnh Xuân Dung - Đại học kinh tế quốc dân Với những khái quát về nội dung của luận án đã nêu ở phần 2.1, các vấn đề chƣa đƣợc luận án nghiên cứu là: Phạm vi nghiên cứu của luận án là không nghiên cứu TTBH PNT Việt Nam trong điều kiện hội nhập. Phần lý luận của luận án chƣa đề cập đến nội dung phát triển TTBH PNT cũng nhƣ sự cần thiết khách quan phải phát triển TTBH PNT. Phần thực trạng cũng nhƣ giải pháp của luận án chủ yếu tập trung vào các 7 DNBH, chƣa đề cập hoạt động tái BH cũng nhƣ hoạt động môi giới BH đây là hai hoạt động quan trọng không thể thiếu của sự phát triển TTBH PNT.

Những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết - Về cơ sở lý luận Trong phần khái quát về TTBH PNT, luận án nghiên cứu cấu thành của TTBH PNT và nhấn mạnh vị trí vài trò của TTBH PNT trong nền kinh tế (KT) hội nhập. Với quan điểm muốn nghiên cứu một vấn đề trong điều kiện hội nhập KTQT cần phải hiểu nó một cách tổng quát, đồng thời phải tổng hợp phân tích cụ thể các vấn đề cơ bản có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu. Vì vậy luận án sẽ có một phần tổng quan về hội nhập KTQT. Trọng tâm nghiên cứu của luận án là: Quan điểm, nguyên tắc và nội dung, phát triển TTBH PNT trong điều kiện hội nhập, đồng thời luận án cũng sẽ nghiên cứu những tác động của hội nhập KTQT đối với TTBH các nƣớc đang phát triển và kém phát triển.

Tiếp theo đó là tính tất yếu khách quan phải phát triển TTBH PNT trong nền KT hội nhập. Đồng thời xác định một số yếu tố cơ bản ảnh hƣởng đến sự phát triển TTBH PNT và những cơ hội và thách thức của TTBH PNT trong quá trình hội nhập. Những lý luận trên có liên quan trực tiếp và quan hệ biện chứng với sự phát triển TTBH PNT trong nền KT hội nhập. Đó là những cơ sở quan trọng, là tiền đề cho việc nghiên cứu các phần tiếp theo của luận án.

- Về thực tiễn Luận án sẽ tổng hợp, phân tích, đánh giá thực trạng về TTBH PNT Việt Nam trong quá trình hội nhập KTQT. Đồng thời khảo sát quá trình hội nhập và phát triển TTBH PNT của một số nƣớc và rút ra kinh nghiệm áp dụng cho Việt Nam. Đánh giá về TTBH không chỉ đơn thuần là đánh giá các hoạt động kinh doanh của các DNBH PNT mà còn đề cập đến các DN tái BH, hoạt động trung gian BH. Vì đề tài là nghiên cứu trong điều kiện hội nhập nên phần này không chỉ đánh giá các hoạt động của DN ở thị trƣờng trong nƣớc mà còn ở nƣớc ngoài.

Sự tham gia của các DNBH có vốn nƣớc ngoài đã ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến sự phát triển của TTBH PNT Việt Nam. Hơn thế nữa luận án còn giành riêng một phần đánh giá, phân tích về hệ thống pháp luật, các chính sách của nhà nƣớc về vấn đề mở cửa hội nhập, các yếu tố khác về môi trƣờng KDBH cũng nhƣ những tác động của nó đến quá trình phát triển và hội nhập của TTBH PNT Việt Nam. 8 Để có những cơ sở thực tiễn xác thực phục vụ cho mục đích nghiên cứu, luận án sẽ không đi liệt kê toàn bộ những kết quả mà TTBH PNT đã đạt đƣợc, mà tập trung phân tích đánh giá những vấn đề có liên quan trực tiếp, hay có ảnh hƣởng đến quá trình hội nhập của TTBH PNT. Đồng thời nghiên cứu, phát hiện những vấn đề mới phát sinh trong quá trình hội nhập.

Tất nhiên, luận án cũng sẽ xem xét, đánh giá đầy đủ các hoạt động của thị trƣờng nhƣ: KDBH, tái BH, trung gian BH và hoạt động đầu tƣ vốn nhàn rỗi vào nền KT. Đồng thời cũng đề cập đến các quan hệ quốc tế trong lĩnh vực BH của Việt Nam, cũng nhƣ đánh giá cả hoạt động của các DNBH có vốn nƣớc ngoài tại Việt Nam. Bên cạnh đó luận án cũng sẽ chỉ ra những tồn tại hạn chế và một số nguyên nhân chính dẫn đến những tồn tại đó của TTBH PNT Việt Nam. - Nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp phát triển TTBH phi nhân thọ Việt Nam Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, luận án sẽ đƣa ra những định hƣớng, những giải pháp để phát triển TTBH PNT Việt Nam trong thời gian tới.

Để xây dựng và phát triển TTBH PNT Việt Nam một cách toàn diện đồng bộ và bền vững, cần phải có sự tham gia phối hợp chặt chẽ của cả nhà nƣớc, ngành BH và các các thành viên tham gia TTBH PNT. Vì vậy, các giải pháp cũng phải toàn diện, đồng bộ cho tất cả các đối tƣợng trên và cũng cần phải phân định rõ các giải pháp riêng cho từng đối tƣợng đó. Với quan điểm nhƣ vậy, luận án sẽ đƣa ra 3 nhóm giải pháp đó là: (1) Hoàn thiện hệ thống pháp luật và quản lý nhà nƣớc về KDBH; (2) Đổi mới và cải thiện môi trƣờng kinh doanh; (3) Giải pháp cho các thành viên tham gia TTBH PNT. Tóm lại: Luận án sẽ tập trung giải quyết một số vấn đề mà các công trình khác chƣa đề cập đến đó là nghiên cứu toàn diện, đồng bộ TTBH PNT Việt Nam và luôn đặt nó trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

9 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ TRONG NỀN KINH TẾ TRÌNH HỘI NHẬP 1. KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƢỜNG BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ 1. Khái niệm bảo hiểm phi nhân thọ và thị trường bảo hiểm phi nhân thọ a) Khái niệm bảo hiểm phi nhân thọ Hiện nay có rất nhiều khái niệm về BH nói chung, tuy nhiên rất ít tài liệu đƣa ra khái niệm về BH PNT. Sau đây là một số quan niệm về BH PNT: - Theo giáo trình Bảo hiểm phi nhân thọ của Học viện Tài Chính (2010) do TS Đoàn Minh Phụng chủ biên: “Bảo hiểm phi nhân thọ vẫn được sử dụng như một khái niệm tổng hợp ma nghĩa hàm chứa tất cả các nghiệp vụ bảo hiểm thiệt hại (bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm) và các nghiệp vụ bảo hiểm con người không thuộc bảo hiểm nhân thọ (bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm bệnh tật, ốm đau.

- Tại Khoản 18 - Điều 3 - Chƣơng I - Luật Kinh doanh bảo hiểm (2000) của Việt Nam có giải thích: “Bảo hiểm phi nhân thọ là loại nghiệp vụ bảo hiểm tài sản, trách nhiệm dân sự và các nghiệp vụ bảo hiểm khác không thuộc bảo hiểm nhân thọ”. Qua tìm hiểu nghiên cứu về BH PNT, tác giả đƣa ra khái niệm sau: “BH PNT là một hình thức mà qua đó một bên nhận BH cho các tài sản, trách nhiệm dân sự và các loại BH con người không thuộc BH nhân thọ thông qua việc thu một khoản phí BH và cam kết sẽ thanh toán cho bên mua BH một khoản tiền nếu có sự kiện BH xảy ra gây tổn thất về tài chính cho bên mua BH trong thời hạn bảo hiểm nhất định”. Đối tƣợng của BH PNT bao gồm con ngƣời, các loại tài sản, trách nhiệm phát sinh trong quá trình sống và làm việc, trong khi đó đối tƣợng của BH nhân thọ chỉ là con ngƣời. BH con ngƣời PNT nhằm BH tính mạng sức khỏe cho con ngƣời, trong khi BH nhân thọ còn liên quan đến cả tuổi thọ của con ngƣời.

BH PNT không có tính chất tiết kiệm, còn BH nhân thọ vừa mang tính chất BH lại vừa mang tính chất tiết kiệm (đƣợc hoàn trả lại tiền gốc đã nộp và một số lãi theo cam kết trong hợp đồng BH). b) Khái niệm thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Hiện nay, có một số quan điểm về TTBH. Tuy nhiên chƣa có một khái niệm riêng cho TTBH PNT. Trong giáo trình quản trị KDBH (2003), Đại học Kinh tế quốc dân do TS Nguyễn Văn Định chủ biên có khái niệm: “Theo thuật ngữ bảo hiểm, thị trường bảo hiểm là nơi mua và bán các sản phẩm bảo hiểm.

Sản phẩm bảo hiểm là loại sản phẩm dịch vụ đặc biệt; là loại sản phẩm vô hình không thể cảm nhận được 10 hình dáng, kích thước, màu sắc. Sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm không được bảo hộ bản quyền, là sản phẩm mà người mua không mong đợi sự kiện bảo hiểm xảy ra đối với mình để được bồi thường hay trả tiền bảo hiểm (trừ BH hưu trí, BH nhân thọ)”. Qua nghiên cứu về TTBH PNT tác giả đƣa ra khái niệm: Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ là nơi mua và bán các sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ. Đó chính là sự gặp gỡ giữa cung và cầu của sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ.

Sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ không tồn tại hữu hình, không có hình dáng, kích thước, trọng lượng do đó nó là loại sản phẩm dịch vụ đặc biệt. Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ không nhất thiết phải là một địa điểm cụ thể. TTBH thế giới đƣợc hiểu là hoạt động giao dịch trao đổi các sản phẩm BH, trao đổi thông tin về các dịch vụ BH, tái BH giữa các nƣớc. Có thể phân loại TTBH thế giới theo những tiêu thức khác nhau.

Nếu căn cứ vào chủ thể tham gia giao dịch sẽ có TTBH gốc (ngƣời bán và ngƣời mua) và thị trƣờng tái BH (Các DNBH tái BH với nhau hoặc với DN tái BH). Nếu căn cứ vào không gian địa lý sẽ có TTBH toàn thế giới, TTBH khu vực (vd: Châu Á-Thái Bình Dƣơng, Châu Âu) và TTBH trong các tổ chức, các khối liên minh (ví dụ: EU, ASEAN. Nếu căn cứ vào lĩnh vực kinh doanh có TTBH nhân thọ và TTBH PNT. Nếu căn cứ vào đối tƣợng BH PNT sẽ có TTBH tài sản, TTBH hàng không, TTBH xe cơ giới, TTBH tai nạn và chăm sóc sức khỏe… 1.

Cấu thành của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ a) Người tổ chức thị trường bảo hiểm phi nhân thọ: Nhà nƣớc là ngƣời tổ chức thị trƣờng đồng thời tạo ra hành lang pháp lý môi trƣờng kinh doanh và thực hiện quản lý nhà nƣớc về KDBH, cụ thể: - Nhà nước tạo ra môi trường pháp lý và thực hiện quản lý nhà nước về KDBH: Ban hành hệ thống chính sách pháp luật KDBH. Xây dựng chiến lƣợc và qui hoạch phát triển TTBH. Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật của các tổ chức KDBH.