Lời Cảm Ơn và Nghiên Cứu Phát Triển Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn

Giải pháp phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, thúc đẩy kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn, Tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Tĩnh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ

Phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) là một lĩnh vực quan trọng trong ngành lâm nghiệp. Nó không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế mà còn có vai trò trong bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện đời sống của người dân địa phương. Việc khai thác và sử dụng hợp lý LSNG giúp giảm áp lực lên rừng gỗ, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng. Sản xuất LSNG bao gồm nhiều hoạt động từ trồng, chăm sóc, thu hái đến chế biến và tiêu thụ. Hiệu quả của chuỗi giá trị này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách hỗ trợ, khoa học công nghệ, thị trường và nguồn nhân lực. Việt Nam với lợi thế về khí hậu và đa dạng sinh học có tiềm năng lớn để phát triển LSNG, đặc biệt là các loại dược liệu, thực phẩm và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và thiếu quy hoạch có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn tài nguyên và môi trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của cây lâm sản ngoài gỗ LSNG

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng. LSNG có vai trò quan trọng trong việc cung cấp lương thực, thực phẩm, dược liệu, nguyên liệu cho công nghiệp và thủ công mỹ nghệ, cũng như tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt là ở vùng nông thôn và miền núi. Theo Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (FAO), LSNG đóng góp đáng kể vào sinh kế của hàng triệu người trên toàn thế giới.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất LSNG

Phát triển sản xuất LSNG chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm yếu tố tự nhiên (khí hậu, đất đai, đa dạng sinh học), yếu tố kinh tế (thị trường, giá cả, vốn đầu tư), yếu tố xã hội (chính sách, tập quán, kiến thức), và yếu tố công nghệ (kỹ thuật trồng, chế biến, bảo quản). Để phát triển bền vững LSNG, cần phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các yếu tố này, đồng thời đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

II. Thực Trạng Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Tại Hương Sơn

Huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh có tiềm năng lớn về phát triển cây LSNG làm dược liệu nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi và truyền thống sử dụng dược liệu của người dân địa phương. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, chưa được đầu tư bài bản. Việc khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ra tình trạng cạn kiệt và suy thoái. Các hộ sản xuất còn thiếu kiến thức về kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu, dẫn đến năng suất và chất lượng thấp. Thị trường tiêu thụ còn hạn chế, chưa có nhiều doanh nghiệp thu mua và chế biến dược liệu tại địa phương. Cần có các giải pháp đồng bộ để khai thác hiệu quả tiềm năng cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn.

2.1. Tiềm năng phát triển cây LSNG dược liệu ở Hương Sơn

Hương Sơn có nguồn tài nguyên cây LSNG phong phú, đặc biệt là các loại dược liệu quý hiếm như sâm cau, hà thủ ô, ba kích,... Điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp cho nhiều loại dược liệu sinh trưởng và phát triển. Người dân địa phương có kinh nghiệm lâu đời trong việc sử dụng dược liệu để chữa bệnh. Chính quyền địa phương quan tâm và có chủ trương phát triển cây LSNG làm dược liệu. Đây là những tiền đề quan trọng để Hương Sơn trở thành vùng sản xuất dược liệu trọng điểm của tỉnh Hà Tĩnh.

2.2. Khó khăn trong sản xuất cây LSNG dược liệu

Bên cạnh những tiềm năng, sản xuất cây LSNG làm dược liệu ở Hương Sơn còn gặp nhiều khó khăn. Nguồn vốn đầu tư hạn chế, khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi. Kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu còn lạc hậu. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, giá cả bấp bênh. Thiếu liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp và nhà khoa học. Tình trạng khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường.

III. Phân Tích SWOT Phát Triển LSNG Dược Liệu Huyện Hương Sơn

Phân tích SWOT là công cụ hữu ích để đánh giá điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weaknesses), cơ hội (Opportunities) và thách thức (Threats) trong phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn. Dựa trên kết quả phân tích, có thể xây dựng các chiến lược và giải pháp phù hợp để tận dụng cơ hội, khắc phục điểm yếu, phát huy điểm mạnh và ứng phó với thách thức. Phân tích SWOT giúp định hướng phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho địa phương.

3.1. Điểm mạnh và điểm yếu trong sản xuất LSNG

Điểm mạnh: Nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, kinh nghiệm truyền thống, sự quan tâm của chính quyền. Điểm yếu: Vốn hạn chế, kỹ thuật lạc hậu, thị trường bấp bênh, thiếu liên kết. Việc xác định rõ điểm mạnh và điểm yếu là cơ sở để xây dựng các giải pháp khắc phục và phát huy.

3.2. Cơ hội và thách thức phát triển cây LSNG dược liệu

Cơ hội: Nhu cầu thị trường tăng cao, chính sách hỗ trợ, hợp tác quốc tế. Thách thức: Cạnh tranh từ các vùng khác, biến đổi khí hậu, khai thác quá mức, dịch bệnh. Việc nắm bắt cơ hội và ứng phó với thách thức là yếu tố then chốt để phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu.

IV. Giải Pháp Phát Triển Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Bền Vững

Để phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu bền vững tại Hương Sơn, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, vốn, khoa học công nghệ, thị trường và thể chế. Quy hoạch vùng trồng dược liệu tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, chế biến, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ và hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa các bên liên quan để tạo chuỗi giá trị cây LSNG làm dược liệu hiệu quả.

4.1. Quy hoạch và phát triển vùng trồng cây dược liệu tập trung

Cần quy hoạch các vùng trồng cây dược liệu tập trung, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của địa phương. Ưu tiên phát triển các loại dược liệu có giá trị kinh tế cao, thị trường ổn định. Đầu tư cơ sở hạ tầng, hệ thống tưới tiêu, giao thông để phục vụ sản xuất. Khuyến khích người dân tham gia các tổ hợp tác, hợp tác xã để liên kết sản xuất và tiêu thụ.

4.2. Ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất và chế biến

Áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất cây dược liệu, từ khâu chọn giống, trồng, chăm sóc đến thu hoạch, chế biến. Sử dụng các giống cây có năng suất và chất lượng cao, kháng bệnh tốt. Áp dụng các biện pháp canh tác hữu cơ, thân thiện với môi trường. Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại để nâng cao giá trị sản phẩm.

4.3. Phát triển thị trường tiêu thụ và xây dựng thương hiệu

Nghiên cứu thị trường, tìm kiếm đối tác tiêu thụ ổn định. Xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm dược liệu của Hương Sơn. Tham gia các hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm. Phát triển các kênh phân phối đa dạng, từ bán lẻ đến xuất khẩu.

V. Ứng Dụng Thực Tế Phát Triển Cây Dược Liệu Tại Hương Sơn

Việc áp dụng các giải pháp vào thực tế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Cần có các mô hình điểm thành công để nhân rộng, đồng thời đánh giá và điều chỉnh các giải pháp cho phù hợp với điều kiện thực tế. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các dự án phát triển cây dược liệu.

5.1. Mô hình liên kết sản xuất chế biến tiêu thụ

Xây dựng các mô hình liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp chế biến và đơn vị tiêu thụ để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Doanh nghiệp cung cấp giống, kỹ thuật, vốn và thu mua sản phẩm theo hợp đồng. Người dân tuân thủ quy trình sản xuất và cam kết chất lượng.

5.2. Chính sách hỗ trợ phát triển cây dược liệu

Chính quyền địa phương ban hành các chính sách hỗ trợ về vốn, giống, kỹ thuật, xúc tiến thương mại cho người sản xuất và doanh nghiệp. Tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tham gia vào lĩnh vực sản xuất và chế biến cây dược liệu.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Phát Triển LSNG Dược Liệu

Phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn có nhiều tiềm năng và cơ hội, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Với sự nỗ lực của các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của người dân và doanh nghiệp, ngành dược liệu của Hương Sơn có thể phát triển bền vững, góp phần vào tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính

Quy hoạch vùng trồng tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ và tăng cường liên kết là những giải pháp then chốt để phát triển cây LSNG làm dược liệu.

6.2. Đề xuất và kiến nghị

Đề nghị chính quyền địa phương tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại. Kiến nghị các bộ ngành trung ương ban hành các chính sách ưu đãi cho ngành dược liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm phát triển Phát triển là một phạm trù của triết học, là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Quá trình trình vận động đó đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ.

Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Trước hết cần làm rõ khái niệm “phát triển”, “phát triển” tuy ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế”, nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt khỏi phạm vi này, được nâng cấp sâu sắc hơn và chính xác hơn. Theo Từ điển Tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên, ví dụ phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, phát triển xã hội. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.

Phát triển là một thuộc tính của vật chất.Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không 4 tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong.nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”. Phát triển kinh tế là phạm trù kinh tế xã hội rộng lớn, trong khuôn khổ một định nghĩa hay một khái niệm ngắn gọn không thể bao hàm hết được nội dung rộng lớn của nó. Song nhất thiết khái niệm đó phải phản ánh được các nội dung cơ bản sau: – Sự tăng lên về quy mô sản xuất, làm tăng thêm giá trị sản lượng của vật chất, dịch vụ và sự biến đổi tích cực về cơ cấu kinh tế, tạo ra một cơ cấu kinh tế hợp lý, có khả năng khai thác nguồn lực trong nước và ngoài nước. – Sự tác động của tăng trưởng kinh tế làm thay đổi cơ cấu xã hội, cải thiện đời sống dân cư.

– Sự phát triển là quy luật tiến hoá, song nó chịu tác động của nhiều nhân tố, trong đó nhân tố nội lực của nền kinh tế có ý nghĩa quyết định, còn nhân tố bên ngoài có vai trò quan trọng. Khái niệm sản xuất Sản xuất hay sản xuất của cải vật chất là hoạt động chủ yếu trong các hoạt động kinh tế của con người. Sản xuất là quá trình làm ra sản phẩm để sử dụng, hay để trao đổi trong thương mại. Quyết định sản xuất dựa vào những vấn đề chính sau: sản xuất cái gì?, sản xuất như thế nào?, sản xuất cho ai?, giá thành sản xuất và làm thế nào để tối ưu hóa việc sử dụng và khai thác các nguồn lực cần thiết làm ra sản phẩm? Khái niệm sản xuất theo nghĩa chung nhất phản ánh quá trình con người cải tạo thiên nhiên nhằm mục đích tạo ra điều kiện vật chất cần thiết cho sự sinh tồn của mình.

Như vậy, sản xuất là hoạt động tự nhiên vĩnh hằng cho cuộc sống của con người và trong thực tế bao giờ cũng tồn tại một phương thức sản xuất nhất định phù hợp với từng giai đoạn lịch sử. Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, khái niệm sản xuất thay đổi theo thời gian,các nhà kinh tế đã trình bày các khái niệm khác nhau về sản xuất. 5 Sản xuất theo nghĩa rộng được hiểu là “Hoạt động đặt dưới sự quản lý và chịu trách nhiệm của một đơn vị thể chế trong nền kinh tế, sử dụng các chi phí về lao động, tài sản, hàng hóa và dịch vụ để tạo ra hàng hóa và dịch vụ mới”. Quá trình phát triển tự nhiên, không liên quan trực tiếp hay gián tiếp với con người không phải là hoạt động sản xuất.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của hiện tượng sẽ không xác định được kết quả đó do quá trình sản xuất mang lại hay không. Phát triển của rừng tự nhiên không phải là sản xuất, trong khi đó trồng và chăm sóc rừng trồng là hoạt động sản xuất. Để đánh giá đúng, đầy đủ kết quả của tất cả các hoạt động sản xuất trong nền kinh tế, đồng thời đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn và khả năng so sánh quốc tế, các nhà thống kê kinh tế đã cụ thể hóa khái niệm sản xuất với phạm vi hẹp hơn khái niệm sản xuất theo nghĩa rộng đã nêu ở trên. Thống kê Tài khoản quốc gia 1993 của Liên Hợp Quốc (SNA) đã đưa ra khái niệm sản xuất như sau: “Sản xuất là quá trình sử dụng lao động và máy móc thiết bị của các đơn vị thể chế để chuyển những chi phí là vật chất và dịch vụ thành sản phẩm là vật chất và dịch vụ khác.

Tất cả hàng hóa và dịch vụ sản xuất ra phải có khả năng bán trên thị trường hay ít ra cũng có khả năng cung cấp cho một đơn vị thể chế khác có thu tiền hoặc không thu tiền”. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ 1. Khái niệm Ở Việt Nam, trong một thời gian dài, lâm sản được chia làm 2 loại: lâm sản chính (những sản phẩm gỗ), và lâm sản phụ (những sản phẩm không phải gỗ như mây tre, cây thuốc, dầu nhựa…). Từ năm 1961, lâm sản phụ được thay bằng từ “đặc sản rừng” và từ cuối thế kỷ XX, cả 2 từ trên được thay bằng một thuật ngữ: Lâm sản ngoài gỗ.

Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều định nghĩa khác nhau về lâm sản ngoài gỗ như: 6 - Là tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng tự nhiên nhằm phục vụ cho mục đích của con người (W.F – 1989) - Là tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp. gỗ làm bột giấy) có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng được dùng trong gia đình, mua bán hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa hay xã hội (Wickens. - Là tất cả những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật không kể gỗ cũng như những dịch vụ có được từ rừng và đất rừng (FAO -1995) Tuy nhiên, thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (Food and Agriculture Organization of the United Nations – FAO) thông qua vào năm 1999. “Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest product - NTFP.hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”.2 Phân loại lâm sản ngoài gỗ Trên thế giới tồn tại nhiều cách phân loại Lâm sản ngoài gỗ, song chưa có hệ thống nào phân loại thực sự hợp lý.

Dựa theo công dụng và nguồn gốc của các loại lâm sản ngoài gỗ, có thể xếp thành 6 nhóm như sau: (1) Sản phẩm cây có sợi: tre nứa, song mây, các loại cây thân lá có sợi và cỏ (2) Thực phẩm: bao gồm 2 loại - Những sản phẩm có nguồn gốc thực vật: rễ, hoa, lá, thân, các loại gia vị, hạt có dầu, nấm… có thể dùng làm thực phẩm. - Những sản phẩm có nguồn gốc động vật: mật ong, nhung hươu, tổ yến, các loại côn trùng… ăn được. (3) Dược liệu, chất thơm và cây có chất độc. (4) Những sản phẩm chiết xuất như: các loại nhựa, tanin, chất màu, dầu béo và tinh dầu… 7 (5) Động vật và những sản phẩm từ động vật không dùng làm thực phẩm như các loại thú rừng, da, sừng, ngà,xương… (6) Những sản phẩm khác như cây cảnh, lá để gói….3 Giá trị của Lâm sản ngoài gỗ a.

Giá trị kinh tế LSNG là nguồn lương thực, thực phẩm bổ sung cho người dân miền núi, nguồn thức ăn gia súc, và nguồn dược liệu quý từ xưa đến nay. Đặc biệt các dân tộc ít người ở Việt Nam thường sống dựa vào các LSNG thu hái từ rừng để dùng trực tiếp cho nhu cầu của gia đình hoặc trao đổi và mua bán trên thị trường. Ở một số địa phương miền núi, nguồn thu từ LSNG chiếm từ 20-50% trong thu nhập kinh tế hộ, đáp ứng các nhu cầu thiết yếu hàng ngày, thậm chí là nguồn sinh kế chủ yếu cho một bộ phận cư dân cùng nông thôn miền núi. LSNG thường có giá trị cao, khối lượng nhẹ, vận chuyển dễ dàng hơn so với gỗ, khả năng phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm hơn gỗ, giá trị, năng suất kinh tế cao, ổn định, có khả năng kinh doanh liên tục, phù hợp với quy mô hộ gia đình nên dễ được người dân chấp nhận trong các chương trình xã hội nghề rừng, phát triển kinh tế hộ gia đình và cộng đồng.

Việc sản xuất LSNG hầu như không tổn hại đến rừng và môi trường sinh thái trong khi vẫn thu được nhiều lợi ích. Ước tính, có khoảng 24 triệu người đang sinh sống tại miền núi, trong đó có khoảng 1/3 là đồng bào các dân tộc thiểu số sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng trong đó có tài nguyên LSNG. Nhìn chung, việc sản xuất và phát triển các sản phẩm LSNG ở nước ta đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao đời sống cho cộng đồng người dân khu vực miền núi. Các sản phẩm này không những được sử dụng tại chỗ phục vụ cho đời sống của người dân địa phương như cung cấp thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, cung cấp nguyên liệu làm phân bón, thuốc chữa bệnh… 8 từ đó góp phần đảm bảo an toàn lương thực, chăm sóc sức khoẻ, cung cấp nguyên liệu, nhiên liệu phục vụ đời sống.

Tôn Văn Thắng “Hiện nay, ước tính giá trị sản xuất LSNG chiếm khoảng 15% – 20% giá trị sản xuất lâm nghiệp hàng năm (khoảng 1,2 tỷ USD) tập trung vào một số sản phẩm chủ lực chính như quế, hồi, thảo quả, sa nhân, thông, dầu rái…và hàng thủ công mỹ nghệ. Cho đến nay, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng chủ yếu này có tốc độ tăng trưởng tăng trưởng bìn,h quân cao nhất so với các nhóm hàng LSNG hàng năm từ 25 – 35%. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng quế, hồi, thảo quả là 96 triệu USD” b. Giá trị xã hội Đối với các cộng đồng dân cư vùng gần rừng.

LSNG tạo ra công ăn việc làm cho hàng chục triệu người dân sống ở khu vực và nông thôn, từ đó đem đến thu nhập thường xuyên, giúp ổn định đời sống của người dân phụ thuộc vào rừng.