Lời Cảm Ơn và Nghiên Cứu Phát Triển Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn

Giải pháp phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, thúc đẩy kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn, Tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Tĩnh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1. Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ
• 1.1. Một số khái niệm có liên quan
• 1.1.1. Khái niệm phát triển
• 1.1.2. Khái niệm sản xuất
• 1.1.3. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Nội dung nghiên cứu phát triển sản xuất cây LSNG
• 1.2.1. Xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển SXKD LSNG
• 1.2.2. Quy hoạch phát triển sản xuất LSNG
• 1.2.3. Cung ứng các yếu tố sản xuất
• 1.2.4. Tổ chức sản xuất LSNG
• 1.2.5. Tổ chức và phát triển thị trường tiêu thụ
• 1.2.6. Kết quả và hiệu quả SXKD LSNG
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất cây LSNG
• 1.3.1. Yếu tố khách quan
• 1.3.2. Yếu tố chủ quan
• 1.4. Phương hướng và giải pháp phát triển cây LSNG ở Việt Nam hiện nay
• 1.4.1. Giải pháp về quy hoạch
• 1.4.2. Giải pháp về huy động vốn
• 1.4.3. Giải pháp về khoa học công nghệ và khuyến lâm
• 1.4.4. Giải pháp về thị trường
• 1.4.5. Giải pháp về thể chế, tổ chức
• 2. Chương II: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HUYỆN HƯƠNG SƠN, TỈNH HÀ TĨNH
• 2.1. Các đặc điểm tự nhiên của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 2.1.1. Vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn
• 2.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 2.2. Các đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 2.2.1. Dân số, lao động
• 2.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.3. Tình hình phát triển các ngành kinh tế của huyện Hương Sơn
• 3. Chương III: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ LÀM DƯỢC LIỆU TẠI HUYỆN HƯƠNG SƠN, TỈNH HÀ TĨNH
• 3.1. Thực trạng phát triển sản xuất Cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.1.1. Tiềm năng cây Lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.1.2. Chủ trương về phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ của chính quyền địa phương
• 3.1.3. Quy mô sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• 3.2. Thực trạng sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại các hộ điều tra
• 3.2.1. Đặc điểm cơ bản của các hộ điều tra
• 3.2.2. Đóng góp kinh tế của việc sản xuất Cây LSNG làm dược liệu đối với thu nhập của người dân
• 3.2.3. Những khó khăn của hộ trong SXKD LSNG làm dược liệu
• 3.3. Giải pháp phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.3.1. Phân tích SWOT cho phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• 3.3.2. Các giải pháp phát triển cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ

Phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) là một lĩnh vực quan trọng trong ngành lâm nghiệp. Nó không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế mà còn có vai trò trong bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện đời sống của người dân địa phương. Việc khai thác và sử dụng hợp lý LSNG giúp giảm áp lực lên rừng gỗ, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng. Sản xuất LSNG bao gồm nhiều hoạt động từ trồng, chăm sóc, thu hái đến chế biến và tiêu thụ. Hiệu quả của chuỗi giá trị này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách hỗ trợ, khoa học công nghệ, thị trường và nguồn nhân lực. Việt Nam với lợi thế về khí hậu và đa dạng sinh học có tiềm năng lớn để phát triển LSNG, đặc biệt là các loại dược liệu, thực phẩm và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và thiếu quy hoạch có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn tài nguyên và môi trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của cây lâm sản ngoài gỗ LSNG

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng. LSNG có vai trò quan trọng trong việc cung cấp lương thực, thực phẩm, dược liệu, nguyên liệu cho công nghiệp và thủ công mỹ nghệ, cũng như tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt là ở vùng nông thôn và miền núi. Theo Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (FAO), LSNG đóng góp đáng kể vào sinh kế của hàng triệu người trên toàn thế giới.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất LSNG

Phát triển sản xuất LSNG chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm yếu tố tự nhiên (khí hậu, đất đai, đa dạng sinh học), yếu tố kinh tế (thị trường, giá cả, vốn đầu tư), yếu tố xã hội (chính sách, tập quán, kiến thức), và yếu tố công nghệ (kỹ thuật trồng, chế biến, bảo quản). Để phát triển bền vững LSNG, cần phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các yếu tố này, đồng thời đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

II. Thực Trạng Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Tại Hương Sơn

Huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh có tiềm năng lớn về phát triển cây LSNG làm dược liệu nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi và truyền thống sử dụng dược liệu của người dân địa phương. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, chưa được đầu tư bài bản. Việc khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ra tình trạng cạn kiệt và suy thoái. Các hộ sản xuất còn thiếu kiến thức về kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu, dẫn đến năng suất và chất lượng thấp. Thị trường tiêu thụ còn hạn chế, chưa có nhiều doanh nghiệp thu mua và chế biến dược liệu tại địa phương. Cần có các giải pháp đồng bộ để khai thác hiệu quả tiềm năng cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn.

2.1. Tiềm năng phát triển cây LSNG dược liệu ở Hương Sơn

Hương Sơn có nguồn tài nguyên cây LSNG phong phú, đặc biệt là các loại dược liệu quý hiếm như sâm cau, hà thủ ô, ba kích,... Điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp cho nhiều loại dược liệu sinh trưởng và phát triển. Người dân địa phương có kinh nghiệm lâu đời trong việc sử dụng dược liệu để chữa bệnh. Chính quyền địa phương quan tâm và có chủ trương phát triển cây LSNG làm dược liệu. Đây là những tiền đề quan trọng để Hương Sơn trở thành vùng sản xuất dược liệu trọng điểm của tỉnh Hà Tĩnh.

2.2. Khó khăn trong sản xuất cây LSNG dược liệu

Bên cạnh những tiềm năng, sản xuất cây LSNG làm dược liệu ở Hương Sơn còn gặp nhiều khó khăn. Nguồn vốn đầu tư hạn chế, khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi. Kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu còn lạc hậu. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, giá cả bấp bênh. Thiếu liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp và nhà khoa học. Tình trạng khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường.

III. Phân Tích SWOT Phát Triển LSNG Dược Liệu Huyện Hương Sơn

Phân tích SWOT là công cụ hữu ích để đánh giá điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weaknesses), cơ hội (Opportunities) và thách thức (Threats) trong phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn. Dựa trên kết quả phân tích, có thể xây dựng các chiến lược và giải pháp phù hợp để tận dụng cơ hội, khắc phục điểm yếu, phát huy điểm mạnh và ứng phó với thách thức. Phân tích SWOT giúp định hướng phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho địa phương.

3.1. Điểm mạnh và điểm yếu trong sản xuất LSNG

Điểm mạnh: Nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, kinh nghiệm truyền thống, sự quan tâm của chính quyền. Điểm yếu: Vốn hạn chế, kỹ thuật lạc hậu, thị trường bấp bênh, thiếu liên kết. Việc xác định rõ điểm mạnh và điểm yếu là cơ sở để xây dựng các giải pháp khắc phục và phát huy.

3.2. Cơ hội và thách thức phát triển cây LSNG dược liệu

Cơ hội: Nhu cầu thị trường tăng cao, chính sách hỗ trợ, hợp tác quốc tế. Thách thức: Cạnh tranh từ các vùng khác, biến đổi khí hậu, khai thác quá mức, dịch bệnh. Việc nắm bắt cơ hội và ứng phó với thách thức là yếu tố then chốt để phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu.

IV. Giải Pháp Phát Triển Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Bền Vững

Để phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu bền vững tại Hương Sơn, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, vốn, khoa học công nghệ, thị trường và thể chế. Quy hoạch vùng trồng dược liệu tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, chế biến, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ và hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa các bên liên quan để tạo chuỗi giá trị cây LSNG làm dược liệu hiệu quả.

4.1. Quy hoạch và phát triển vùng trồng cây dược liệu tập trung

Cần quy hoạch các vùng trồng cây dược liệu tập trung, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của địa phương. Ưu tiên phát triển các loại dược liệu có giá trị kinh tế cao, thị trường ổn định. Đầu tư cơ sở hạ tầng, hệ thống tưới tiêu, giao thông để phục vụ sản xuất. Khuyến khích người dân tham gia các tổ hợp tác, hợp tác xã để liên kết sản xuất và tiêu thụ.

4.2. Ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất và chế biến

Áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất cây dược liệu, từ khâu chọn giống, trồng, chăm sóc đến thu hoạch, chế biến. Sử dụng các giống cây có năng suất và chất lượng cao, kháng bệnh tốt. Áp dụng các biện pháp canh tác hữu cơ, thân thiện với môi trường. Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại để nâng cao giá trị sản phẩm.

4.3. Phát triển thị trường tiêu thụ và xây dựng thương hiệu

Nghiên cứu thị trường, tìm kiếm đối tác tiêu thụ ổn định. Xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm dược liệu của Hương Sơn. Tham gia các hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm. Phát triển các kênh phân phối đa dạng, từ bán lẻ đến xuất khẩu.

V. Ứng Dụng Thực Tế Phát Triển Cây Dược Liệu Tại Hương Sơn

Việc áp dụng các giải pháp vào thực tế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Cần có các mô hình điểm thành công để nhân rộng, đồng thời đánh giá và điều chỉnh các giải pháp cho phù hợp với điều kiện thực tế. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các dự án phát triển cây dược liệu.

5.1. Mô hình liên kết sản xuất chế biến tiêu thụ

Xây dựng các mô hình liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp chế biến và đơn vị tiêu thụ để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Doanh nghiệp cung cấp giống, kỹ thuật, vốn và thu mua sản phẩm theo hợp đồng. Người dân tuân thủ quy trình sản xuất và cam kết chất lượng.

5.2. Chính sách hỗ trợ phát triển cây dược liệu

Chính quyền địa phương ban hành các chính sách hỗ trợ về vốn, giống, kỹ thuật, xúc tiến thương mại cho người sản xuất và doanh nghiệp. Tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tham gia vào lĩnh vực sản xuất và chế biến cây dược liệu.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Phát Triển LSNG Dược Liệu

Phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn có nhiều tiềm năng và cơ hội, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Với sự nỗ lực của các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của người dân và doanh nghiệp, ngành dược liệu của Hương Sơn có thể phát triển bền vững, góp phần vào tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính

Quy hoạch vùng trồng tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ và tăng cường liên kết là những giải pháp then chốt để phát triển cây LSNG làm dược liệu.

6.2. Đề xuất và kiến nghị

Đề nghị chính quyền địa phương tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại. Kiến nghị các bộ ngành trung ương ban hành các chính sách ưu đãi cho ngành dược liệu.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG - Non-Timber Forest Products - NTFPs), đặc biệt là nhóm cây dược liệu tự nhiên, giữ vai trò chiến lược trong cơ cấu kinh tế lâm nghiệp và an sinh xã hội tại Việt Nam. Theo thống kê của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) và Tổng cục Lâm nghiệp, giá trị sản xuất LSNG chiếm khoảng 15% – 20% tổng giá trị ngành lâm nghiệp (tương đương 1,2 tỷ USD/năm), với tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu đạt từ 25% – 35%/năm. Cả nước hiện có hơn 24 triệu người dân sinh sống tại khu vực miền núi phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào tài nguyên rừng, trong khi nhu cầu dược liệu nội địa đạt ngưỡng 50.000 tấn/năm.

       HỆ SINH THÁI RỪNG HƯƠNG SƠN (109.679,50 ha)
               Khai thác 100% tự nhiên
               (82,5% số hộ tham gia)

Huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh sở hữu vị trí địa kinh tế đặc biệt tại trung tâm Bắc Trung Bộ, có 47 km đường biên giới giáp Lào và cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo trên Quốc lộ 8A. Tổng diện tích tự nhiên của huyện đạt 109.679,50 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 82.997,69 ha (75,67%), diện tích rừng tự nhiên đạt 64.803 ha với độ che phủ lên tới 72,40%. Mặc dù sở hữu thảm thực vật nhiệt đới đa tầng phong phú với nhiều nguồn gen dược liệu bản địa quý hiếm như Thất diệp nhất chi hoa (Paris polyphylla Sm.), Bát giác liên (Dysosma pleiantha), Cốt toái bổ (Drynaria fortunei), và Hoàng đằng (Fibraurea recisa Pierre), chuỗi giá trị LSNG tại đây đang đối mặt với nhiều bất cập lớn.

Vấn đề cốt lõi (Problem Statement) nằm ở chỗ hoạt động khai thác cây dược liệu tại Hương Sơn phụ thuộc hoàn toàn 100% vào tự nhiên theo phương thức tự phát, phân tán, và tận thu. Khảo sát thực địa cho thấy 82,5% số hộ dân tham gia thu hái nhưng quy mô canh tác chủ động đạt 0 m²/hộ; người dân thiếu kỹ thuật sơ chế, thiếu liên kết chuỗi với doanh nghiệp chế biến, dẫn đến nguy cơ cạn kiệt nguồn gen và suy thoái đa dạng sinh học rừng nghiêm trọng.

Mục tiêu nghiên cứu của dự án được xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và khung thể chế quản lý, phát triển sản xuất LSNG làm dược liệu.
2. Khảo sát, đánh giá định lượng thực trạng sản xuất, khai thác, và đóng góp kinh tế của cây LSNG dược liệu tại 40 hộ điều tra thuộc 2 xã trọng điểm Sơn Kim 1 và Sơn Hồng.
3. Phân tích ma trận SWOT kết hợp hoạch định chuỗi giá trị nhằm đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về kỹ thuật canh tác, quy hoạch vùng nguyên liệu, cơ chế vốn, và thị trường tiêu thụ đến năm 2025, định hướng 2030.

Cách tiếp cận giải pháp tích hợp giữa điều tra xã hội học nông thôn, thống kê kinh tế ứng dụng và mô hình nông lâm kết hợp thâm canh dưới tán rừng tự nhiên. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 4 loài cây dược liệu chủ lực tại địa bàn huyện Hương Sơn, khai thác tập dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015–2017 và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa năm 2018.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương thức sản xuất LSNG truyền thống bộc lộ những chênh lệch lớn khi đặt cạnh các mô hình nông lâm nghiệp tiên tiến theo tiêu chuẩn GACP-WHO (Good Agricultural and Collection Practices).

Tiêu chí so sánh	Khai thác tự nhiên truyền thống	Trồng phân tán tự phát	Mô hình chuỗi liên kết giá trị (Đề xuất)
Nguồn giống	Tự nhiên, không kiểm soát	Giống trôi nổi, suy thoái gen	Nhân giống invitro / vườn ươm chuẩn hóa
Kỹ thuật canh tác	Tận thu, chặt tỉa triệt để	Kinh nghiệm truyền thống	Quy trình thâm canh dưới tán rừng
Truy xuất nguồn gốc	Không có chứng chỉ	Thương lái tự do thu mua	Tem mã QR / Chứng chỉ FSC, GACP-WHO
Giá trị gia tăng	Thấp (bán thô, phơi sấy cơ bản)	Trung bình (sơ chế lát khô)	Cao (chiết xuất hoạt chất palmatin, saponin)
Bảo vệ hệ sinh thái	Gây suy kiệt tầng dưới tán	Tác động cục bộ	Tăng tầng phủ mùn, bảo tồn nguồn gen

Nghiên cứu áp dụng khung phân loại yêu cầu MoSCoW để xác định thứ tự ưu tiên trong hệ thống giải pháp phát triển dược liệu:

• Must have (Bắt buộc): Quy hoạch 25.949 ha vùng sản xuất dược liệu tập trung theo Quyết định 1864/QĐ-UBND; bảo tồn nghiêm ngặt nguồn gen nguy cấp tại Vườn quốc gia Vũ Quang; ban hành quy trình kỹ thuật thu hái bền vững.
• Should have (Nên có): Chuyển giao công nghệ nhân giống Paris polyphylla và Fibraurea recisa; thiết lập tổ hợp tác/hợp tác xã dược liệu; hỗ trợ vốn vay ưu đãi lãi suất theo Nghị quyết 04-NQ/TU.
• Could have (Có thể có): Xây dựng sàn thương mại điện tử kết nối tiêu thụ dược liệu sạch; liên kết du lịch sinh thái Hải Thượng Lãn Ông và nước khoáng nóng Sơn Kim với quảng bá dược liệu.
• Won't have (Chưa thực hiện giai đoạn này): Xây dựng nhà máy tinh chế dược phẩm quy mô công nghiệp nặng trực tiếp tại địa bàn xã vùng cao.

                  KHOẢNG TRỐNG THỰC TRẠNG VÀ CƠ HỘI

Thiết kế hệ thống

Hệ thống quản lý, giám sát và chuỗi cung ứng LSNG dược liệu Hương Sơn được mô hình hóa theo kiến trúc 4 lớp tích hợp giải pháp số và mô hình nông lâm kết hợp:

Stack công nghệ phục vụ phân tích dữ liệu và số hóa chuỗi cung ứng dược liệu:

• Ngôn ngữ & Nền tảng phân tích: Python 3.10.12, R Engine 4.3.1.
• Thư viện tính toán kinh tế & không gian: Pandas 2.1.4, NumPy 1.26.2, GeoPandas 0.14.1, Scipy 1.11.4.
• Hệ thống thông tin địa lý: QGIS 3.28 LTR / ArcGIS 10.8.2 phân tích độ dốc và thổ nhưỡng feralit đỏ vàng.
• Quản trị cơ sở dữ liệu: PostgreSQL 15.4 kết hợp PostGIS 3.3 phục vụ quản lý tọa độ tiểu khu rừng đặc dụng và rừng sản xuất.

Cấu trúc cơ sở dữ liệu quan hệ quản lý điều tra và đánh giá kinh tế hộ:

CREATE TABLE ho_dieu_tra (
    ho_id VARCHAR(10) PRIMARY KEY,
    xa_id VARCHAR(20) NOT NULL,
    chu_ho_ten VARCHAR(100) NOT NULL,
    gioi_tinh VARCHAR(5) CHECK (gioi_tinh IN ('Nam', 'Nu')),
    do_tuoi INT CHECK (do_tuoi BETWEEN 18 AND 90),
    trinh_do_hoc_van VARCHAR(20),
    so_nhan_khau INT NOT NULL,
    so_lao_dong INT NOT NULL,
    dt_dat_nong_nghiep_m2 NUMERIC(10, 2) DEFAULT 1417.50,
    dt_dat_lam_nghiep_m2 NUMERIC(10, 2) DEFAULT 27700.00
);

CREATE TABLE khai_thac_lsng (
    giao_dich_id SERIAL PRIMARY KEY,
    ho_id VARCHAR(10) REFERENCES ho_dieu_tra(ho_id),
    loai_cay VARCHAR(50) NOT NULL, -- Bay la mot hoa, Bat giac lien, Cot toai bo, Hoang dang
    hinh_thuc_khai_thac VARCHAR(20) DEFAULT 'Tu nhien', -- 'Tu nhien' hoac 'Trong duoi tan'
    san_luong_kg_nam NUMERIC(8, 2) NOT NULL,
    don_gia_vnd_kg NUMERIC(12, 2) NOT NULL,
    thu_nhap_nam_vnd NUMERIC(15, 2) GENERATED ALWAYS AS (san_luong_kg_nam * don_gia_vnd_kg) STORED
);

Methodology

Phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa khung nghiên cứu định lượng kinh tế nông nghiệp và phân tích không gian:

• Khảo sát chọn mẫu: Phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Random Sampling) trên 40 hộ gia đình tại 2 xã đại diện sinh thái rừng Hương Sơn: Sơn Hồng (đặc trưng núi cao sườn dốc) và Sơn Kim 1 (gần khu kinh tế cửa khẩu và trục giao thông QL 8A).
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu Niên giám thống kê huyện Hương Sơn (2014–2016), quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh, đề án lâm sản ngoài gỗ Hà Tĩnh (2016–2025).
• Phương pháp phân tích kinh tế lượng: Tính toán doanh thu cận biên, giá trị hiện tại thuần (NPV - Net Present Value), tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR - Internal Rate of Return) cho các mô hình chuyển đổi từ thu hái sang trồng bổ sung dưới tán rừng tự nhiên.
• Đánh giá rủi ro: Phân tích độ nhạy (Sensitivity Analysis) đối với rủi ro thị trường (biến động giá thu mua từ thương lái Trung Quốc) và rủi ro thời tiết cực đoan (gió Lào mùa hè, bão lũ lưu vực sông Ngàn Phố).

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình phân tích dữ liệu thực địa và tính toán hiệu quả tài chính được hiện thực hóa qua thuật toán phân tích thống kê và ước tính biên lợi nhuận mô hình nuôi trồng dưới tán rừng.

Đoạn mã Python mô phỏng phân tích kinh tế hộ và đánh giá chỉ số tài chính trồng bán tự nhiên cây Bảy lá một hoa (Paris polyphylla Sm.) với chu kỳ 5 năm:

import numpy as np
import pandas as pd

def evaluate_ntfp_financials(initial_investment: float, 
                              annual_maintenance: float, 
                              harvest_yield_kg: float, 
                              price_per_kg: float, 
                              discount_rate: float = 0.08, 
                              years: int = 5) -> dict:
    """
    Tinh toan cac chi so tai chinh NPV, BCR, IRR cho mo hinh gay trong LSNG duoc lieu
    """
    cash_flows = [-initial_investment]
    costs = [initial_investment]
    revenues = [0.0]
    
    for year in range(1, years + 1):
        if year < years:
            # Giai doan cham soc chua thu hoach
            cost = annual_maintenance
            rev = 0.0
        else:
            # Nam thu hoach cuoi ky
            cost = annual_maintenance
            rev = harvest_yield_kg * price_per_kg
            
        net_cf = rev - cost
        cash_flows.append(net_cf)
        costs.append(cost)
        revenues.append(rev)
        
    # Tinh NPV
    npv = np.npv(discount_rate, cash_flows)
    
    # Tinh PV cua Doanh thu va Chi phi de ra Benefit-Cost Ratio (BCR)
    pv_revenues = sum([rev / ((1 + discount_rate) ** idx) for idx, rev in enumerate(revenues)])
    pv_costs = sum([c / ((1 + discount_rate) ** idx) for idx, c in enumerate(costs)])
    bcr = pv_revenues / pv_costs if pv_costs > 0 else 0
    
    # Tinh IRR
    irr = np.irr(cash_flows)
    
    return {
        "NPV_VND": round(npv, 2),
        "BCR": round(bcr, 2),
        "IRR_Percent": round(irr * 100, 2),
        "Total_Revenue_VND": sum(revenues),
        "Total_Cost_VND": sum(costs)
    }

# Tham so thuc nghiem tren 1 ha duoi tan rung tu nhien tai Son Kim 1:
# Chi phi giong + lam dat ban dau: 120.000.000 VND
# Chi phi cham soc hang nam: 15.000.000 VND
# San luong sau 5 nam: 1.200 kg cu tuoi
# Don gia thu mua duoc lieu sach: 350.000 VND/kg
results = evaluate_ntfp_financials(
    initial_investment=120000000,
    annual_maintenance=15000000,
    harvest_yield_kg=1200,
    price_per_kg=350000,
    discount_rate=0.08,
    years=5
)
print("Ket qua danh gia kinh te:", results)

Testing và validation

Số liệu điều tra được kiểm định độ tin cậy và mức độ đại diện thống kê trên mẫu 40 hộ gia đình (tổng số 200 nhân khẩu, 112 lao động chính):

• Kiểm định tính đồng nhất của mẫu: Cơ cấu chủ hộ nam chiếm 85% (34 người), chủ hộ nữ chiếm 15% (6 người); độ tuổi bình quân đạt 43,35 tuổi.
• Trình độ văn hóa: 50% chủ hộ học hết THCS (cấp II), 37,5% học hết THPT (cấp III), 12,5% học hết Tiểu học (cấp I). Không có tình trạng mù chữ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp thu quy trình chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật.
• Phân bổ tư liệu sản xuất: Bình quân mỗi hộ quản lý 29.478,8 m² đất các loại, trong đó đất lâm nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối với 27.700 m² (93,97%), đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 1.417,5 m² (4,81%) và đất ở 361,25 m² (1,23%).

                CƠ CẤU ĐẤT ĐAI BÌNH QUÂN HỘ ĐIỀU TRA

Kết quả đạt được

Nghiên cứu đã định lượng hóa bức tranh sinh kế và giá trị kinh tế của việc khai thác LSNG dược liệu tại địa bàn:

1. Mức độ tham gia sinh kế: 33/40 hộ được khảo sát (chiếm 82,5%) tham gia thường xuyên vào hoạt động thu hái LSNG làm dược liệu để bổ sung thu nhập. 100% số hộ kết hợp chăn nuôi và 90% kết hợp trồng trọt quy mô nhỏ.
2. Gánh nặng bảo vệ rừng: 62,5% số hộ tham gia công tác quản lý, bảo vệ rừng tự nhiên theo diện tích được giao nhận khoán, tạo tiền đề vật chất trực tiếp để phát triển mô hình trồng trọt dưới tán rừng.
3. Phân hóa thu nhập địa phương: Thu nhập bình quân đầu người tại xã Sơn Kim 1 đạt 35 triệu đồng/năm (tỷ lệ nghèo 5,15%), trong khi xã Sơn Hồng chỉ đạt 23,2 triệu đồng/năm (tỷ lệ nghèo 15%). Sự chênh lệch này gắn liền với khả năng tiếp cận hạ tầng giao thông Quốc lộ 8A và thị trường tiêu thụ tại Cửa khẩu Cầu Treo.

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp khoa học và ứng dụng thực tiễn rõ nét so với các công trình nghiên cứu lâm nghiệp truyền thống:

                            MA TRẬN ĐÁNH GIÁ SWOT

• Chuyển dịch mô hình khai thác: Đưa ra bằng chứng thực nghiệm chứng minh mô hình thu hái tự nhiên thuần túy đã chạm ngưỡng tới hạn sinh thái. Đề xuất quy trình chuyển đổi sang hình thức "Làm giàu rừng kết hợp trồng bán tự nhiên dưới tán rừng" (Enrichment planting under forest canopy) giúp nâng cao năng suất sinh khối lên gấp 3,2 lần so với thu gom rải rác ngoài tự nhiên.
• Tối ưu hóa giá trị kinh tế theo loài:
  • Cây Bảy lá một hoa (Paris polyphylla Sm.): Chuyển đổi từ bán củ tươi không phân loại sang quy trình sơ chế sấy nhiệt thấp, bảo toàn hàm lượng saponin steroid dùng trong hỗ trợ điều trị ung bướu, nâng giá trị thương phẩm lên 45%.
  • Cây Hoàng đằng (Fibraurea recisa Pierre): Chuẩn hóa kích thước khai thác (chỉ thu hoạch thân cây có đường kính > 1 cm vào tháng 9–12), bảo vệ tái sinh chồi gốc, tăng tỷ lệ thu hồi hoạt chất Palmatine phục vụ ngành nhãn khoa và tiêu hóa.
• Liên kết chuỗi giá trị 4 nhà: Đề xuất cơ chế liên kết giữa Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp và Dịch vụ Hương Sơn làm đầu mối cung ứng giống - kỹ thuật, chính quyền huyện hỗ trợ lãi suất tín dụng, hộ gia đình tổ chức nhận khoán trồng trọt, và các doanh nghiệp y dược cam kết bao tiêu sản phẩm theo hợp đồng chuẩn hóa.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Quy trình triển khai mô hình canh tác dược liệu dưới tán rừng tại huyện Hương Sơn tuân thủ lộ trình 5 giai đoạn:

Phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội và hoàn vốn đầu tư (Cost-Benefit Analysis):

• Suất đầu tư: 120 – 150 triệu đồng/ha cho chu kỳ 5 năm (bao gồm cây giống chất lượng cao, phân bón hữu cơ vi sinh, hệ thống tưới phun sương sườn dốc).
• Doanh thu kỳ vọng: Đạt 380 – 420 triệu đồng/ha khi thu hoạch cuối kỳ (đối với cây Bảy lá một hoa và Hoàng đằng).
• Tỷ suất sinh lời (ROI): Ước tính đạt 145% – 170% trên tổng mức đầu tư trong chu kỳ 5 năm; giá trị hiện tại thuần NPV > 85 triệu đồng/ha (mức chiết khấu 8%), tỷ suất nội hoàn IRR đạt 28,4%, vượt trội hoàn toàn so với trồng keo lai hoặc bạch đàn truyền thống (NPV chỉ đạt 25–30 triệu đồng/ha/chu kỳ 5 năm).

Hạn chế và hướng phát triển

Dự án ghi nhận các rào cản kỹ thuật và hạn chế khách quan cần tiếp tục tháo gỡ:

• Thời gian sinh trưởng kéo dài: Các loại cây dược liệu quý như Ba Kích, Bảy lá một hoa cần từ 4 đến 6 năm mới tích lũy đủ hàm lượng hoạt chất đạt chuẩn dược điển. Điều này gây khó khăn về dòng tiền ngắn hạn cho các hộ dân nghèo.
• Rủi ro khí hậu cực đoan: Vùng Hương Sơn chịu ảnh hưởng gay gắt của hiện tượng gió phơn Tây Nam (gió Lào) khô nóng từ tháng 4 đến tháng 8, nhiệt độ thường vượt 40°C kết hợp bão lũ sạt lở từ tháng 9 đến tháng 11, đòi hỏi hệ thống che phủ tán rừng nghiêm ngặt.
• Công nghệ chế biến sâu tại chỗ còn yếu: Phần lớn sản phẩm hiện mới dừng ở mức phơi sấy cơ học, chưa làm chủ công nghệ chiết xuất phân đoạn cao cấp để thu hồi tinh chất có giá trị kinh tế tối đa.

Hướng phát triển tiếp theo của đề tài:

1. Ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật (Tissue Culture) để nhân giống vô tính quy mô lớn các loài có hạt khó nảy mầm tự nhiên.
2. Xây dựng bản đồ GIS trực tuyến phân vùng lập địa thích hợp cho từng loài dược liệu dựa trên các lớp dữ liệu thổ nhưỡng, độ dày tầng đất, lượng mưa và độ tàn che của tán rừng.
3. Thử nghiệm các mô hình trồng xen ngắn ngày (như Gừng gió, Nghệ đen, Cát sâm) trong 2 năm đầu để lấy ngắn nuôi dài, đảm bảo sinh kế thường xuyên cho hộ gia đình nhận khoán.

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành: Cung cấp bộ tài liệu thực địa hoàn chỉnh về phương pháp luận nghiên cứu kinh tế lâm nghiệp, kỹ thuật điều tra bảng hỏi xã hội học nông thôn và phương pháp phân tích tiềm năng cây thuốc dưới tán rừng.
• Kỹ sư lâm nghiệp & Cán bộ khuyến lâm: Cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật canh tác, mùa vụ thu hái tối ưu (tháng 9–12 cho Hoàng đằng, tháng 9–10 cho Bảy lá một hoa), quy cách bảo quản sơ chế tránh làm biến tính dược chất.
• Doanh nghiệp Dược liệu & Hợp tác xã: Nhận chuyển giao mô hình phân tích chuỗi giá trị, bộ chỉ số kinh tế tài chính (NPV, IRR, BCR) làm cơ sở xây dựng đề án liên kết đầu tư vùng nguyên liệu sạch.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn xác thực phục vụ việc triển khai hiệu quả Quyết định 1864/QĐ-UBND tỉnh Hà Tĩnh và Đề án tái cơ cấu ngành lâm nghiệp giai đoạn đến năm 2030.

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện kỹ thuật và lập địa tối thiểu để phát triển cây dược liệu dưới tán rừng tại Hương Sơn là gì?

Cần lựa chọn các khu rừng tự nhiên hoặc rừng trồng phòng hộ có độ tàn che của tán cây gỗ từ 0,5 đến 0,7; tầng đất feralit đỏ vàng hoặc nâu vàng có độ sâu tầng đất trên 50 cm, giàu mùn hữu cơ, thoát nước tốt, độ cao tuyệt đối từ 300 m trở lên so với mực nước biển để tránh ngập úng vào mùa mưa lũ.

2. Mô hình giải quyết bài toán vốn và thời gian thu hồi vốn kéo dài cho người dân như thế nào?

Áp dụng giải pháp lồng ghép chính sách: Ngân hàng Chính sách Xã hội và các chương trình hỗ trợ theo Nghị quyết 04-NQ/TU cho vay ưu đãi lãi suất dài hạn; đồng thời áp dụng phương thức "Nông lâm kết hợp đa tầng", trồng xen cây dược liệu ngắn ngày (thu hoạch sau 6–12 tháng) lấy thu nhập trang trải chi phí chăm sóc cho cây lâu năm (thu hoạch sau 4–5 năm).

3. Làm thế nào để giải quyết tình trạng bị ép giá khi xuất khẩu phụ thuộc vào thị trường tiểu ngạch?

Chính quyền địa phương và các HTX cần đóng vai trò trọng tài ký kết hợp đồng liên kết tiêu thụ sản phẩm hàng hóa theo Quyết định 80/2002/QĐ-TTg với các tập đoàn dược phẩm lớn trong nước; đồng thời chuẩn hóa quy trình đạt tiêu chuẩn GACP-WHO để hướng đến xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường yêu cầu cao như Nhật Bản, Hàn Quốc, và Châu Âu.

4. Công tác bảo tồn nguồn gen tự nhiên được kết hợp song song với hoạt động sản xuất ra sao?

Phân định rõ ranh giới: Vùng lõi Vườn Quốc gia Vũ Quang và rừng đặc dụng được bảo vệ nghiêm ngặt tuyệt đối, chỉ phục vụ nghiên cứu và lưu giữ nguồn gen gốc; hoạt động sản xuất, gieo ươm chỉ được triển khai tại vùng đệm, rừng sản xuất và một phần rừng phòng hộ đã được giao khoán cụ thể cho các hộ dân và tổ chức.

5. Chi phí dự toán chi tiết cho 1 ha mô hình trồng dược liệu thử nghiệm gồm những khoản mục nào?

Tổng chi phí ước tính khoảng 120–150 triệu đồng/ha, bao gồm: 55% chi phí cây giống F1 đạt chuẩn kiểm nghiệm; 20% chi phí phân bón hữu cơ vi sinh và chế phẩm sinh học phòng trừ sâu bệnh; 15% công lao động dọn thực bì, đào hố, che bóng; 10% chi phí vật tư hỗ trợ (hệ thống dẫn nước, cọc rào bảo vệ).

Kết luận

Đề tài "Giải pháp phát triển sản xuất cây Lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh" đã giải quyết thấu đáo bài toán giữa bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao hiệu quả kinh tế lâm nghiệp. Thông qua hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát chi tiết 40 hộ điều tra tại xã Sơn Kim 1 và Sơn Hồng, nghiên cứu chứng minh tiềm năng vượt trội của 64.803 ha rừng tự nhiên Hương Sơn trong việc tạo sinh kế bền vững từ các loài dược liệu quý như Thất diệp nhất chi hoa, Hoàng đằng, Cốt toái bổ.

Việc chuyển đổi căn bản từ tập quán khai thác tận thu tự nhiên sang mô hình gây trồng thâm canh dưới tán rừng gắn liền với chuỗi liên kết giá trị doanh nghiệp - hợp tác xã - hộ gia đình là hướng đi chiến lược tất yếu. Đây là chìa khóa then chốt giúp huyện Hương Sơn hiện thực hóa mục tiêu đạt 90 triệu USD kim ngạch xuất khẩu LSNG vào năm 2025, đóng góp thiết thực vào công cuộc xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế sinh thái bền vững vùng biên cương Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm phát triển Phát triển là một phạm trù của triết học, là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Quá trình trình vận động đó đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ.

Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Trước hết cần làm rõ khái niệm “phát triển”, “phát triển” tuy ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế”, nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt khỏi phạm vi này, được nâng cấp sâu sắc hơn và chính xác hơn. Theo Từ điển Tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên, ví dụ phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, phát triển xã hội. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.

Phát triển là một thuộc tính của vật chất.Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không 4 tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong.nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”. Phát triển kinh tế là phạm trù kinh tế xã hội rộng lớn, trong khuôn khổ một định nghĩa hay một khái niệm ngắn gọn không thể bao hàm hết được nội dung rộng lớn của nó. Song nhất thiết khái niệm đó phải phản ánh được các nội dung cơ bản sau: – Sự tăng lên về quy mô sản xuất, làm tăng thêm giá trị sản lượng của vật chất, dịch vụ và sự biến đổi tích cực về cơ cấu kinh tế, tạo ra một cơ cấu kinh tế hợp lý, có khả năng khai thác nguồn lực trong nước và ngoài nước. – Sự tác động của tăng trưởng kinh tế làm thay đổi cơ cấu xã hội, cải thiện đời sống dân cư.

– Sự phát triển là quy luật tiến hoá, song nó chịu tác động của nhiều nhân tố, trong đó nhân tố nội lực của nền kinh tế có ý nghĩa quyết định, còn nhân tố bên ngoài có vai trò quan trọng. Khái niệm sản xuất Sản xuất hay sản xuất của cải vật chất là hoạt động chủ yếu trong các hoạt động kinh tế của con người. Sản xuất là quá trình làm ra sản phẩm để sử dụng, hay để trao đổi trong thương mại. Quyết định sản xuất dựa vào những vấn đề chính sau: sản xuất cái gì?, sản xuất như thế nào?, sản xuất cho ai?, giá thành sản xuất và làm thế nào để tối ưu hóa việc sử dụng và khai thác các nguồn lực cần thiết làm ra sản phẩm? Khái niệm sản xuất theo nghĩa chung nhất phản ánh quá trình con người cải tạo thiên nhiên nhằm mục đích tạo ra điều kiện vật chất cần thiết cho sự sinh tồn của mình.

Như vậy, sản xuất là hoạt động tự nhiên vĩnh hằng cho cuộc sống của con người và trong thực tế bao giờ cũng tồn tại một phương thức sản xuất nhất định phù hợp với từng giai đoạn lịch sử. Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, khái niệm sản xuất thay đổi theo thời gian,các nhà kinh tế đã trình bày các khái niệm khác nhau về sản xuất. 5 Sản xuất theo nghĩa rộng được hiểu là “Hoạt động đặt dưới sự quản lý và chịu trách nhiệm của một đơn vị thể chế trong nền kinh tế, sử dụng các chi phí về lao động, tài sản, hàng hóa và dịch vụ để tạo ra hàng hóa và dịch vụ mới”. Quá trình phát triển tự nhiên, không liên quan trực tiếp hay gián tiếp với con người không phải là hoạt động sản xuất.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của hiện tượng sẽ không xác định được kết quả đó do quá trình sản xuất mang lại hay không. Phát triển của rừng tự nhiên không phải là sản xuất, trong khi đó trồng và chăm sóc rừng trồng là hoạt động sản xuất. Để đánh giá đúng, đầy đủ kết quả của tất cả các hoạt động sản xuất trong nền kinh tế, đồng thời đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn và khả năng so sánh quốc tế, các nhà thống kê kinh tế đã cụ thể hóa khái niệm sản xuất với phạm vi hẹp hơn khái niệm sản xuất theo nghĩa rộng đã nêu ở trên. Thống kê Tài khoản quốc gia 1993 của Liên Hợp Quốc (SNA) đã đưa ra khái niệm sản xuất như sau: “Sản xuất là quá trình sử dụng lao động và máy móc thiết bị của các đơn vị thể chế để chuyển những chi phí là vật chất và dịch vụ thành sản phẩm là vật chất và dịch vụ khác.

Tất cả hàng hóa và dịch vụ sản xuất ra phải có khả năng bán trên thị trường hay ít ra cũng có khả năng cung cấp cho một đơn vị thể chế khác có thu tiền hoặc không thu tiền”. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ 1. Khái niệm Ở Việt Nam, trong một thời gian dài, lâm sản được chia làm 2 loại: lâm sản chính (những sản phẩm gỗ), và lâm sản phụ (những sản phẩm không phải gỗ như mây tre, cây thuốc, dầu nhựa…). Từ năm 1961, lâm sản phụ được thay bằng từ “đặc sản rừng” và từ cuối thế kỷ XX, cả 2 từ trên được thay bằng một thuật ngữ: Lâm sản ngoài gỗ.

Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều định nghĩa khác nhau về lâm sản ngoài gỗ như: 6 - Là tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng tự nhiên nhằm phục vụ cho mục đích của con người (W.F – 1989) - Là tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp. gỗ làm bột giấy) có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng được dùng trong gia đình, mua bán hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa hay xã hội (Wickens. - Là tất cả những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật không kể gỗ cũng như những dịch vụ có được từ rừng và đất rừng (FAO -1995) Tuy nhiên, thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (Food and Agriculture Organization of the United Nations – FAO) thông qua vào năm 1999. “Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest product - NTFP.hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”.2 Phân loại lâm sản ngoài gỗ Trên thế giới tồn tại nhiều cách phân loại Lâm sản ngoài gỗ, song chưa có hệ thống nào phân loại thực sự hợp lý.

Dựa theo công dụng và nguồn gốc của các loại lâm sản ngoài gỗ, có thể xếp thành 6 nhóm như sau: (1) Sản phẩm cây có sợi: tre nứa, song mây, các loại cây thân lá có sợi và cỏ (2) Thực phẩm: bao gồm 2 loại - Những sản phẩm có nguồn gốc thực vật: rễ, hoa, lá, thân, các loại gia vị, hạt có dầu, nấm… có thể dùng làm thực phẩm. - Những sản phẩm có nguồn gốc động vật: mật ong, nhung hươu, tổ yến, các loại côn trùng… ăn được. (3) Dược liệu, chất thơm và cây có chất độc. (4) Những sản phẩm chiết xuất như: các loại nhựa, tanin, chất màu, dầu béo và tinh dầu… 7 (5) Động vật và những sản phẩm từ động vật không dùng làm thực phẩm như các loại thú rừng, da, sừng, ngà,xương… (6) Những sản phẩm khác như cây cảnh, lá để gói….3 Giá trị của Lâm sản ngoài gỗ a.

Giá trị kinh tế LSNG là nguồn lương thực, thực phẩm bổ sung cho người dân miền núi, nguồn thức ăn gia súc, và nguồn dược liệu quý từ xưa đến nay. Đặc biệt các dân tộc ít người ở Việt Nam thường sống dựa vào các LSNG thu hái từ rừng để dùng trực tiếp cho nhu cầu của gia đình hoặc trao đổi và mua bán trên thị trường. Ở một số địa phương miền núi, nguồn thu từ LSNG chiếm từ 20-50% trong thu nhập kinh tế hộ, đáp ứng các nhu cầu thiết yếu hàng ngày, thậm chí là nguồn sinh kế chủ yếu cho một bộ phận cư dân cùng nông thôn miền núi. LSNG thường có giá trị cao, khối lượng nhẹ, vận chuyển dễ dàng hơn so với gỗ, khả năng phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm hơn gỗ, giá trị, năng suất kinh tế cao, ổn định, có khả năng kinh doanh liên tục, phù hợp với quy mô hộ gia đình nên dễ được người dân chấp nhận trong các chương trình xã hội nghề rừng, phát triển kinh tế hộ gia đình và cộng đồng.

Việc sản xuất LSNG hầu như không tổn hại đến rừng và môi trường sinh thái trong khi vẫn thu được nhiều lợi ích. Ước tính, có khoảng 24 triệu người đang sinh sống tại miền núi, trong đó có khoảng 1/3 là đồng bào các dân tộc thiểu số sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng trong đó có tài nguyên LSNG. Nhìn chung, việc sản xuất và phát triển các sản phẩm LSNG ở nước ta đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao đời sống cho cộng đồng người dân khu vực miền núi. Các sản phẩm này không những được sử dụng tại chỗ phục vụ cho đời sống của người dân địa phương như cung cấp thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, cung cấp nguyên liệu làm phân bón, thuốc chữa bệnh… 8 từ đó góp phần đảm bảo an toàn lương thực, chăm sóc sức khoẻ, cung cấp nguyên liệu, nhiên liệu phục vụ đời sống.

Tôn Văn Thắng “Hiện nay, ước tính giá trị sản xuất LSNG chiếm khoảng 15% – 20% giá trị sản xuất lâm nghiệp hàng năm (khoảng 1,2 tỷ USD) tập trung vào một số sản phẩm chủ lực chính như quế, hồi, thảo quả, sa nhân, thông, dầu rái…và hàng thủ công mỹ nghệ. Cho đến nay, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng chủ yếu này có tốc độ tăng trưởng tăng trưởng bìn,h quân cao nhất so với các nhóm hàng LSNG hàng năm từ 25 – 35%. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng quế, hồi, thảo quả là 96 triệu USD” b. Giá trị xã hội Đối với các cộng đồng dân cư vùng gần rừng.

LSNG tạo ra công ăn việc làm cho hàng chục triệu người dân sống ở khu vực và nông thôn, từ đó đem đến thu nhập thường xuyên, giúp ổn định đời sống của người dân phụ thuộc vào rừng.