Lời Cảm Ơn và Nghiên Cứu Phát Triển Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn

Giải pháp phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, thúc đẩy kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Huyện Hương Sơn, Tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Tĩnh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1. Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ
• 1.1. Một số khái niệm có liên quan
• 1.1.1. Khái niệm phát triển
• 1.1.2. Khái niệm sản xuất
• 1.1.3. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Nội dung nghiên cứu phát triển sản xuất cây LSNG
• 1.2.1. Xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển SXKD LSNG
• 1.2.2. Quy hoạch phát triển sản xuất LSNG
• 1.2.3. Cung ứng các yếu tố sản xuất
• 1.2.4. Tổ chức sản xuất LSNG
• 1.2.5. Tổ chức và phát triển thị trường tiêu thụ
• 1.2.6. Kết quả và hiệu quả SXKD LSNG
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất cây LSNG
• 1.3.1. Yếu tố khách quan
• 1.3.2. Yếu tố chủ quan
• 1.4. Phương hướng và giải pháp phát triển cây LSNG ở Việt Nam hiện nay
• 1.4.1. Giải pháp về quy hoạch
• 1.4.2. Giải pháp về huy động vốn
• 1.4.3. Giải pháp về khoa học công nghệ và khuyến lâm
• 1.4.4. Giải pháp về thị trường
• 1.4.5. Giải pháp về thể chế, tổ chức
• 2. Chương II: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HUYỆN HƯƠNG SƠN, TỈNH HÀ TĨNH
• 2.1. Các đặc điểm tự nhiên của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 2.1.1. Vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn
• 2.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 2.2. Các đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 2.2.1. Dân số, lao động
• 2.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.3. Tình hình phát triển các ngành kinh tế của huyện Hương Sơn
• 3. Chương III: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ LÀM DƯỢC LIỆU TẠI HUYỆN HƯƠNG SƠN, TỈNH HÀ TĨNH
• 3.1. Thực trạng phát triển sản xuất Cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.1.1. Tiềm năng cây Lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.1.2. Chủ trương về phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ của chính quyền địa phương
• 3.1.3. Quy mô sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• 3.2. Thực trạng sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại các hộ điều tra
• 3.2.1. Đặc điểm cơ bản của các hộ điều tra
• 3.2.2. Đóng góp kinh tế của việc sản xuất Cây LSNG làm dược liệu đối với thu nhập của người dân
• 3.2.3. Những khó khăn của hộ trong SXKD LSNG làm dược liệu
• 3.3. Giải pháp phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• 3.3.1. Phân tích SWOT cho phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• 3.3.2. Các giải pháp phát triển cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Sản Xuất Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ

Phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) là một lĩnh vực quan trọng trong ngành lâm nghiệp. Nó không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế mà còn có vai trò trong bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện đời sống của người dân địa phương. Việc khai thác và sử dụng hợp lý LSNG giúp giảm áp lực lên rừng gỗ, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng. Sản xuất LSNG bao gồm nhiều hoạt động từ trồng, chăm sóc, thu hái đến chế biến và tiêu thụ. Hiệu quả của chuỗi giá trị này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách hỗ trợ, khoa học công nghệ, thị trường và nguồn nhân lực. Việt Nam với lợi thế về khí hậu và đa dạng sinh học có tiềm năng lớn để phát triển LSNG, đặc biệt là các loại dược liệu, thực phẩm và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và thiếu quy hoạch có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn tài nguyên và môi trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của cây lâm sản ngoài gỗ LSNG

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng. LSNG có vai trò quan trọng trong việc cung cấp lương thực, thực phẩm, dược liệu, nguyên liệu cho công nghiệp và thủ công mỹ nghệ, cũng như tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt là ở vùng nông thôn và miền núi. Theo Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (FAO), LSNG đóng góp đáng kể vào sinh kế của hàng triệu người trên toàn thế giới.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất LSNG

Phát triển sản xuất LSNG chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm yếu tố tự nhiên (khí hậu, đất đai, đa dạng sinh học), yếu tố kinh tế (thị trường, giá cả, vốn đầu tư), yếu tố xã hội (chính sách, tập quán, kiến thức), và yếu tố công nghệ (kỹ thuật trồng, chế biến, bảo quản). Để phát triển bền vững LSNG, cần phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các yếu tố này, đồng thời đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

II. Thực Trạng Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Tại Hương Sơn

Huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh có tiềm năng lớn về phát triển cây LSNG làm dược liệu nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi và truyền thống sử dụng dược liệu của người dân địa phương. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, chưa được đầu tư bài bản. Việc khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ra tình trạng cạn kiệt và suy thoái. Các hộ sản xuất còn thiếu kiến thức về kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu, dẫn đến năng suất và chất lượng thấp. Thị trường tiêu thụ còn hạn chế, chưa có nhiều doanh nghiệp thu mua và chế biến dược liệu tại địa phương. Cần có các giải pháp đồng bộ để khai thác hiệu quả tiềm năng cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn.

2.1. Tiềm năng phát triển cây LSNG dược liệu ở Hương Sơn

Hương Sơn có nguồn tài nguyên cây LSNG phong phú, đặc biệt là các loại dược liệu quý hiếm như sâm cau, hà thủ ô, ba kích,... Điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp cho nhiều loại dược liệu sinh trưởng và phát triển. Người dân địa phương có kinh nghiệm lâu đời trong việc sử dụng dược liệu để chữa bệnh. Chính quyền địa phương quan tâm và có chủ trương phát triển cây LSNG làm dược liệu. Đây là những tiền đề quan trọng để Hương Sơn trở thành vùng sản xuất dược liệu trọng điểm của tỉnh Hà Tĩnh.

2.2. Khó khăn trong sản xuất cây LSNG dược liệu

Bên cạnh những tiềm năng, sản xuất cây LSNG làm dược liệu ở Hương Sơn còn gặp nhiều khó khăn. Nguồn vốn đầu tư hạn chế, khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi. Kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến dược liệu còn lạc hậu. Thị trường tiêu thụ chưa ổn định, giá cả bấp bênh. Thiếu liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp và nhà khoa học. Tình trạng khai thác quá mức nguồn dược liệu tự nhiên gây ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường.

III. Phân Tích SWOT Phát Triển LSNG Dược Liệu Huyện Hương Sơn

Phân tích SWOT là công cụ hữu ích để đánh giá điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weaknesses), cơ hội (Opportunities) và thách thức (Threats) trong phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn. Dựa trên kết quả phân tích, có thể xây dựng các chiến lược và giải pháp phù hợp để tận dụng cơ hội, khắc phục điểm yếu, phát huy điểm mạnh và ứng phó với thách thức. Phân tích SWOT giúp định hướng phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho địa phương.

3.1. Điểm mạnh và điểm yếu trong sản xuất LSNG

Điểm mạnh: Nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, kinh nghiệm truyền thống, sự quan tâm của chính quyền. Điểm yếu: Vốn hạn chế, kỹ thuật lạc hậu, thị trường bấp bênh, thiếu liên kết. Việc xác định rõ điểm mạnh và điểm yếu là cơ sở để xây dựng các giải pháp khắc phục và phát huy.

3.2. Cơ hội và thách thức phát triển cây LSNG dược liệu

Cơ hội: Nhu cầu thị trường tăng cao, chính sách hỗ trợ, hợp tác quốc tế. Thách thức: Cạnh tranh từ các vùng khác, biến đổi khí hậu, khai thác quá mức, dịch bệnh. Việc nắm bắt cơ hội và ứng phó với thách thức là yếu tố then chốt để phát triển bền vững cây LSNG làm dược liệu.

IV. Giải Pháp Phát Triển Sản Xuất Cây LSNG Dược Liệu Bền Vững

Để phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu bền vững tại Hương Sơn, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, vốn, khoa học công nghệ, thị trường và thể chế. Quy hoạch vùng trồng dược liệu tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, chế biến, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ và hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa các bên liên quan để tạo chuỗi giá trị cây LSNG làm dược liệu hiệu quả.

4.1. Quy hoạch và phát triển vùng trồng cây dược liệu tập trung

Cần quy hoạch các vùng trồng cây dược liệu tập trung, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của địa phương. Ưu tiên phát triển các loại dược liệu có giá trị kinh tế cao, thị trường ổn định. Đầu tư cơ sở hạ tầng, hệ thống tưới tiêu, giao thông để phục vụ sản xuất. Khuyến khích người dân tham gia các tổ hợp tác, hợp tác xã để liên kết sản xuất và tiêu thụ.

4.2. Ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất và chế biến

Áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất cây dược liệu, từ khâu chọn giống, trồng, chăm sóc đến thu hoạch, chế biến. Sử dụng các giống cây có năng suất và chất lượng cao, kháng bệnh tốt. Áp dụng các biện pháp canh tác hữu cơ, thân thiện với môi trường. Đầu tư công nghệ chế biến hiện đại để nâng cao giá trị sản phẩm.

4.3. Phát triển thị trường tiêu thụ và xây dựng thương hiệu

Nghiên cứu thị trường, tìm kiếm đối tác tiêu thụ ổn định. Xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm dược liệu của Hương Sơn. Tham gia các hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm. Phát triển các kênh phân phối đa dạng, từ bán lẻ đến xuất khẩu.

V. Ứng Dụng Thực Tế Phát Triển Cây Dược Liệu Tại Hương Sơn

Việc áp dụng các giải pháp vào thực tế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Cần có các mô hình điểm thành công để nhân rộng, đồng thời đánh giá và điều chỉnh các giải pháp cho phù hợp với điều kiện thực tế. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các dự án phát triển cây dược liệu.

5.1. Mô hình liên kết sản xuất chế biến tiêu thụ

Xây dựng các mô hình liên kết giữa người sản xuất, doanh nghiệp chế biến và đơn vị tiêu thụ để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Doanh nghiệp cung cấp giống, kỹ thuật, vốn và thu mua sản phẩm theo hợp đồng. Người dân tuân thủ quy trình sản xuất và cam kết chất lượng.

5.2. Chính sách hỗ trợ phát triển cây dược liệu

Chính quyền địa phương ban hành các chính sách hỗ trợ về vốn, giống, kỹ thuật, xúc tiến thương mại cho người sản xuất và doanh nghiệp. Tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tham gia vào lĩnh vực sản xuất và chế biến cây dược liệu.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Phát Triển LSNG Dược Liệu

Phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại Hương Sơn có nhiều tiềm năng và cơ hội, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Với sự nỗ lực của các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của người dân và doanh nghiệp, ngành dược liệu của Hương Sơn có thể phát triển bền vững, góp phần vào tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính

Quy hoạch vùng trồng tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ và tăng cường liên kết là những giải pháp then chốt để phát triển cây LSNG làm dược liệu.

6.2. Đề xuất và kiến nghị

Đề nghị chính quyền địa phương tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại. Kiến nghị các bộ ngành trung ương ban hành các chính sách ưu đãi cho ngành dược liệu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nền y dược học cổ truyền lâu đời với nhu cầu sử dụng nguồn nguyên liệu dược thảo tự nhiên rất lớn trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhóm cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) làm dược liệu có giá trị kinh tế cao, hàng năm đem lại khối lượng khai thác và chế biến lên tới hàng chục ngàn tấn. Tại các khu vực trung du và miền núi, việc phát triển cây dược liệu dưới tán rừng không chỉ tạo cơ hội chuyển dịch sinh kế, xóa đói giảm nghèo mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái.

Huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh là địa bàn miền núi có điều kiện tự nhiên thích hợp với sự phân bố của nhiều loài dược liệu quý hiếm, nằm trong định hướng phát triển vùng nguyên liệu sạch của địa phương. Tuy nhiên, hoạt động khai thác nguồn lâm sản này chủ yếu mang tính tự phát, thiếu quy hoạch vùng trồng và phương thức bảo tồn tương xứng. Đề tài khóa luận "Giải pháp phát triển sản xuất cây Lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh" do sinh viên Nguyễn Thị Hương Giang thực hiện (người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Đại học Lâm nghiệp Việt Nam, hoàn thành tháng 5/2018) được triển khai nhằm phân tích thực trạng và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại địa bàn.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá thực trạng phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, từ đó đề xuất một số giải pháp góp phần thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh nhóm cây này tại địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất cây LSNG.
   • Đánh giá thực trạng phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
   • Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển sản xuất cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng phát triển sản xuất các loài cây LSNG làm dược liệu trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
• Đối tượng điều tra: Các cá nhân, tập thể và hộ gia đình trực tiếp tham gia sản xuất, khai thác cây LSNG làm dược liệu.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các loài cây LSNG làm dược liệu chủ lực phân bố tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh; khảo sát thực tế tại hai xã điểm là xã Sơn Hồng và xã Sơn Kim 1.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2015 – 2017; số liệu sơ cấp thông qua điều tra nông hộ được thu thập từ tháng 2 đến tháng 4 năm 2018.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên các khái niệm nền tảng về phát triển, sản xuất và lâm sản ngoài gỗ:

• Khái niệm phát triển và sản xuất: Luận văn tiếp cận khái niệm sản xuất theo Hệ thống Tài khoản Quốc gia 1993 (SNA) của Liên Hợp Quốc, xác định sản xuất là quá trình sử dụng lao động và máy móc thiết bị của đơn vị thể chế để chuyển hóa chi phí vật chất, dịch vụ thành hàng hóa hoặc dịch vụ mới có khả năng cung ứng trên thị trường.
• Khái niệm lâm sản ngoài gỗ (LSNG): Khóa luận sử dụng định nghĩa của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hợp Quốc (FAO, 1999), theo đó LSNG (Non-wood forest products - NWFP / Non-timber forest products - NTFP) gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ngoài rừng.
• Phân loại LSNG: Văn bản áp dụng hệ thống phân loại 6 nhóm: (1) Cây có sợi; (2) Thực phẩm nguồn gốc thực vật và động vật; (3) Dược liệu, chất thơm và cây có chất độc; (4) Sản phẩm chiết xuất (nhựa, tanin, tinh dầu); (5) Động vật và sản phẩm động vật phi thực phẩm; (6) Sản phẩm khác (cây cảnh, lá gói).
• Khung chính sách và pháp lý liên quan: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (1991, 2004); Nghị định số 23/2006/NĐ-CP; Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg; Quyết định số 2242/QĐ-BNN-LN (2007) ban hành Kế hoạch hành động bảo tồn và phát triển LSNG giai đoạn 2006–2020; Quyết định số 11/2011/QĐ-TTg về phát triển ngành mây tre; Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg về tiêu thụ nông sản thông qua hợp đồng; Quyết định số 1864/QĐ-UBND (2017) của UBND tỉnh Hà Tĩnh về Đề án LSNG giai đoạn 2016–2025, định hướng 2030.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu từ niên giám thống kê huyện Hương Sơn, các báo cáo chuyên đề của Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hà Tĩnh, UBND huyện Hương Sơn và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.
• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Chọn điểm nghiên cứu đại diện tại 2 xã Sơn Hồng và Sơn Kim 1. Thực hiện phát phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp bảng hỏi ngẫu nhiên với dung lượng mẫu $n = 40$ hộ gia đình có hoạt động khai thác, sản xuất kinh doanh LSNG.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Ứng dụng phương pháp thống kê mô tả (tính toán tần số, tỷ lệ %, giá trị bình quân) để mô tả cấu trúc mẫu, quy mô đất đai, nguồn thu nhập; phương pháp so sánh kinh tế để đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu ngành; phương pháp ma trận SWOT để nhận diện điểm mạnh ($S$), điểm yếu ($W$), cơ hội ($O$), thách thức ($T$) phục vụ xây dựng giải pháp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất cây lâm sản ngoài gỗ

Chương I tổng hợp hệ thống lý luận về kinh tế lâm nghiệp và LSNG. Khóa luận chỉ ra rằng LSNG chiếm khoảng 15% – 20% tổng giá trị sản xuất ngành lâm nghiệp Việt Nam (tương đương 1,2 tỷ USD/năm). Kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng chủ lực như quế, hồi, thảo quả năm 2015 đạt 96 triệu USD, với tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm từ 25% – 35%. Cả nước có gần 4.000 loài cây thuốc, trong đó khoảng 50 loài đang được khai thác thương mại, đáp ứng nhu cầu nội địa ước tính 50.000 tấn dược liệu/năm.

Chương này phân tích các nội dung phát triển sản xuất LSNG gồm: hoàn thiện chính sách, quy hoạch vùng nguyên liệu, cung ứng các yếu tố đầu vào (giống, công nghệ, vốn), tổ chức sản xuất và phát triển thị trường tiêu thụ. Tác giả dẫn chứng hiệu quả kinh tế của các mô hình canh tác LSNG trên cả nước:

• Trồng quế tại Lào Cai, Yên Bái: thu nhập bình quân 25 – 30 triệu đồng/ha/năm.
• Trồng hồi tại Lạng Sơn, Bắc Kạn: thu nhập bình quân 25 – 30 triệu đồng/ha/năm.
• Thảo quả tại Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang: thu nhập bình quân 20 – 25 triệu đồng/ha/năm.
• Sa nhân tại Sơn La, Quảng Ninh: thu nhập bình quân 35 – 50 triệu đồng/ha/năm.
• Giổi ăn hạt tại Thanh Hóa, Phú Thọ, Hòa Bình: thu nhập bình quân 20 – 25 triệu đồng/ha/năm.

Bên cạnh đó, chương I phân loại các nhân tố ảnh hưởng thành hai nhóm:

• Nhân tố khách quan: Điều kiện tự nhiên (đặc điểm địa hình, đất đai, tổng diện tích rừng toàn quốc 14.377.682 ha với 10.242.141 ha rừng tự nhiên và 4.135.541 ha rừng trồng); điều kiện kinh tế - xã hội; nhu cầu thị trường (phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc với hơn 80% sản lượng xuất khẩu); cơ chế chính sách hỗ trợ.
• Nhân tố chủ quan: Trình độ kỹ thuật canh tác của người dân; năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý lâm nghiệp; tiềm lực tài chính của chủ rừng; trình độ tổ chức và quản lý chuỗi sản xuất.

Chương II: Đặc điểm cơ bản của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh

Chương II khái quát toàn diện điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Hương Sơn tính đến năm 2016. Hương Sơn có diện tích tự nhiên 109.679,50 ha, địa hình đồi núi chiếm trên 80% diện tích, có đường biên giới giáp Lào dài 47 km, có Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo trên Quốc lộ 8A (dài 90 km nối thị xã Hồng Lĩnh) và Khu kinh tế Cửa khẩu Cầu Treo quy mô 38.000 ha. Khí hậu thuộc vùng nhiệt đới gió mùa chuyển tiếp, chịu ảnh hưởng của gió Tây Nam khô nóng (nhiệt độ trên 40°C vào mùa hè) và gió mùa Đông Bắc (nhiệt độ xuống dưới 7°C vào mùa đông). Hệ thống thủy văn chính là lưu vực sông Ngàn Phố dài hơn 69 km đổ về ngã ba Tam Soa.

TT	Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
1	Đất nông nghiệp	100.208,97	91,37
1.1	Đất sản xuất nông nghiệp	16.553,12	16,52
-	Đất trồng cây hàng năm	9.541,18	9,52
-	Đất trồng cây lâu năm	7.011,94	7,00
1.2	Đất lâm nghiệp	82.997,69	75,67
1.3	Đất nông nghiệp khác	371,31	0,37
1.4	Đất nuôi trồng thủy sản	286,85	0,29
2	Đất phi nông nghiệp	6.804,41	6,20
3	Đất chưa sử dụng	2.666,12	2,43
Tổng	Tổng diện tích đất tự nhiên	109.679,50	100,00

Về tài nguyên rừng, đất lâm nghiệp có rừng đạt 79.412 ha, bao gồm 64.803 ha rừng tự nhiên (chiếm 59,08% diện tích tự nhiên) và 14.609 ha rừng trồng (chiếm 13,32%). Diện tích đất lâm nghiệp chưa có rừng là 3.585,69 ha (3,27%). Độ che phủ rừng toàn huyện đạt 72,40%.

Về mặt xã hội, dân số toàn huyện đạt 116.679 người (số liệu bảng 2.3 ghi nhận 116.305 người), mật độ dân số 106 người/km², dân cư nông thôn chiếm 88,3% (thị trấn Phố Châu có 9.954 người, thị trấn Tây Sơn có 4.026 người). Dân số chủ yếu là người Kinh. Về giáo dục, năm học 2016–2017 có 7.184 trẻ mầm non và 4.061 học sinh THPT; toàn huyện có khoảng 1.700 giáo viên và 5 trường THPT. Về cơ sở hạ tầng, Khu kinh tế Cửa khẩu Cầu Treo đã đầu tư 100 tỷ đồng xây dựng hạ tầng, thu hút 7 dự án với tổng vốn hơn 1.300 tỷ đồng; toàn huyện có 34 cơ sở kinh tế.

TT	Ngành kinh tế	Năm 2014 (Tr đ)	Năm 2015 (Tr đ)	Năm 2016 (Tr đ)	TĐPTBQ (%)	Cơ cấu 2016 (%)
1	Nông, lâm, thủy sản	1.393.120	1.542.000	1.787.000	117,57	36,45
2	Công nghiệp - Xây dựng	1.192.950	1.361.000	1.836.000	106,65	25,68
3	Thương mại - Dịch vụ	1.942.930	2.195.000	2.096.000	101,48	37,86
A	Tổng giá trị sản xuất	4.529.000	5.098.000	5.679.000	108,02	100,00

(Ghi chú: TĐPTBQ là Tốc độ phát triển bình quân; đơn vị tính giá trị trong bảng theo tài liệu gốc).

Chương III: Thực trạng và giải pháp phát triển cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh

Chương III trình bày kết quả nghiên cứu thực nghiệm và khảo sát thực địa. Tác giả mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, bộ phận sử dụng và phương thức thu hái của 4 loài cây LSNG làm dược liệu chủ yếu phân bố tại địa phương:

1. Cây Bảy lá một hoa (Paris polyphylla Sm., họ Hành tỏi): Thân thảo sống lâu năm, cao 0,5 – 0,7 m, 1 tầng lá mọc vòng 7 – 9 lá; thân rễ mỗi năm phát triển thêm 1 đốt. Bộ phận dùng là toàn cây (thân, lá, thân rễ/củ). Hoạt chất có tác dụng giải độc, trị sốt cao kinh giật, tiêu viêm, hỗ trợ ức chế khối u ung thư. Thời gian thu hái tốt nhất vào tháng 9 – 10.
2. Cây Bát giác liên (Độc diệp nhất chi hoa): Thân thảo có củ mẫm màu trắng chứa nhiều tinh bột, trên mặt đất thường chỉ có 1 thân mang 1 lá hình 4 – 9 cạnh (phổ biến 6 – 8 cạnh), hoa màu đỏ, quả mọng đen. Thu hoạch thân rễ vào mùa thu đông để trị mụn nhọt, tràng nhạc, rắn độc cắn.
3. Cây Cốt toái bổ: Loài dương xỉ cao 20 – 40 cm, thân rễ dẹt phủ vảy nâu, có 2 loại lá (lá không sinh sản hứng mùn và lá sinh sản xẻ lông chim). Dùng thân rễ bổ thận, mạnh gân xương, chữa gãy xương, đau nhức khớp. Thu hái vào mùa thu – đông.
4. Cây Hoàng đằng: Dây leo thân già và rễ màu vàng, mùa hoa tháng 5 – 7, thu hái tháng 9 – 12 đối với thân có đường kính trên 1 cm. Chứa hoạt chất palmatin dùng điều trị viêm ruột, tiêu chảy, đau mắt, kiết lỵ.

Về mặt chủ trương, khóa luận tổng hợp các mục tiêu từ Quyết định số 1864/QĐ-UBND của UBND tỉnh Hà Tĩnh: phấn đấu nâng diện tích gây trồng LSNG toàn tỉnh từ 22.149 ha lên 25.949 ha (năm 2025) và 32.074 ha (năm 2030); kim ngạch xuất khẩu đạt 90 triệu USD (2025) và 130 triệu USD (2030); tạo việc làm cho 10.000 – 15.000 lao động.

TT	Chỉ tiêu điều tra	Đơn vị tính	Giá trị	Cơ cấu / Tỷ lệ (%)
1	Số hộ điều tra	Hộ	40	100,00
2	Quy mô nhân khẩu bình quân	Người/hộ	5,00	(Tổng 200 người)
3	Lao động bình quân	Người/hộ	2,80	56,00 (Tổng 112 lao động)
4	Diện tích đất bình quân/hộ	m²/hộ	29.478,80	100,00
-	Đất lâm nghiệp	m²/hộ	27.700,00	93,97
-	Đất sản xuất nông nghiệp	m²/hộ	1.417,50	4,81
-	Đất ở	m²/hộ	361,25	1,23
5	Chủ hộ theo giới tính: Nam / Nữ	Người	34 / 6	85,00 / 15,00
6	Độ tuổi bình quân của chủ hộ	Tuổi	43,35	-
7	Trình độ văn hóa chủ hộ:
-	Học hết Cấp III (THPT)	Người	15	37,50
-	Học hết Cấp II (THCS)	Người	20	50,00
-	Học hết Cấp I (Tiểu học)	Người	5	12,50
-	Không biết chữ (Mù chữ)	Người	0	0,00
8	Hoạt động sản xuất của hộ:
-	Chăn nuôi	Hộ	40	100,00
-	Trồng trọt	Hộ	36	90,00
-	Khai thác LSNG làm dược liệu	Hộ	33	82,50
-	Quản lý, bảo vệ rừng	Hộ	25	62,50
-	Hoạt động khác (làm thuê, phụ hồ)	Hộ	20	50,00
-	Trồng rừng	Hộ	8	20,00
9	Diện tích trồng LSNG dược liệu BQ	m²/hộ	0,00	0,00

Kết quả khảo sát 40 hộ dân cho thấy thực trạng sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại địa phương phụ thuộc hoàn toàn vào khai thác tự nhiên (diện tích gây trồng chủ động bình quân của các hộ đạt $0\text{ m}^2$). Tỷ lệ hộ tham gia thu hái tự nhiên chiếm tới 82,50% (33/40 hộ). Về tình hình nghèo đói năm 2016:

• Xã Sơn Hồng có 168 hộ nghèo/1.120 hộ (tỷ lệ 15,00%), thu nhập bình quân đầu người đạt 23,2 triệu đồng/năm.
• Xã Sơn Kim 1 có 72 hộ nghèo (tỷ lệ 5,15%), thu nhập bình quân đầu người đạt 35,0 triệu đồng/năm.

Trên địa bàn huyện mới ghi nhận mô hình thử nghiệm trồng cây Ba Kích tại Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp và Dịch vụ Hương Sơn (triển khai từ năm 2016 do Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Hà Tĩnh làm chủ đầu tư), song tại thời điểm nghiên cứu cây chưa đến kỳ thu hoạch nên chưa thể đánh giá hiệu quả kinh tế cuối cùng.

Từ kết quả phân tích thực trạng và ma trận SWOT, khóa luận đề xuất các nhóm giải pháp:

• Giải pháp quy hoạch: Rà soát, xác định vùng sinh thái thích hợp để quy hoạch vùng trồng chuyên canh và làm giàu rừng tự nhiên bằng cây dược liệu.
• Giải pháp vốn: Lồng ghép nguồn ngân sách từ các chương trình mục tiêu quốc gia (Chương trình 662, chương trình bảo tồn) kết hợp huy động vốn ứng trước của doanh nghiệp chế biến và tín dụng ưu đãi.
• Giải pháp khoa học công nghệ và khuyến lâm: Tập huấn kỹ thuật thu hái bền vững, hỗ trợ nguồn giống nuôi cấy mô hoặc giống gốc đạt chuẩn, chuyển giao quy trình sơ chế, phơi sấy bảo quản sau thu hoạch.
• Giải pháp thị trường: Thiết lập liên kết chuỗi giá trị theo hợp đồng giữa hộ dân và doanh nghiệp thu mua; đăng ký nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc xuất xứ dược liệu Hương Sơn.
• Giải pháp thể chế, tổ chức: Hoàn thiện phân cấp quản lý LSNG tại cấp huyện và xã; tăng cường giám sát việc khai thác tự nhiên của lực lượng kiểm lâm.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa các dữ liệu khoa học và thực tiễn về chuỗi sản xuất cây LSNG làm dược liệu tại địa phương:

• Minh chứng sự mất cân đối giữa tiềm năng và phương thức khai thác: Toàn huyện có 64.803 ha rừng tự nhiên với độ che phủ 72,40% và nguồn dược liệu bản địa phong phú (Bảy lá một hoa, Hoàng đằng, Cốt toái bổ, Bát giác liên), nhưng 100% sản lượng cung ứng ra thị trường vẫn dựa vào khai thác tự nhiên phân tán; $0%$ diện tích đất nông hộ được đưa vào gây trồng tập trung.
• Lượng hóa thực trạng kinh tế nông hộ: Khảo sát chỉ ra 82,50% số hộ tại 2 xã Sơn Kim 1 và Sơn Hồng coi khai thác LSNG là nguồn sinh kế phụ quan trọng bổ sung cho nông nghiệp thuần túy, trong khi diện tích đất lâm nghiệp được giao bình quân khá lớn ($27.700\text{ m}^2/\text{hộ}$).
• Xây dựng giải pháp căn cứ trên phân tích SWOT: Đề xuất định hướng chuyển đổi từ mô hình khai thác kiệt quệ sang mô hình nuôi trồng bán tự nhiên dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng, gắn với các chính sách hỗ trợ giống của tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2018–2021.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của tài liệu: Khảo sát thực địa giới hạn trong phạm vi 40 hộ dân tại 2 xã (Sơn Hồng, Sơn Kim 1), chưa bao quát toàn bộ 34 đơn vị xã/thị trấn của huyện Hương Sơn. Mô hình trồng thử nghiệm Ba Kích tại Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp và Dịch vụ Hương Sơn được triển khai từ năm 2016 nhưng đến thời điểm tác giả hoàn thành khóa luận (tháng 5/2018) vẫn chưa đến kỳ thu hoạch, dẫn đến việc thiếu vắng số liệu thực tế về năng suất thương phẩm, giá thành và tỷ suất lợi nhuận thực tế của mô hình trồng có kiểm soát.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục theo dõi chu kỳ kinh tế của mô hình Ba Kích khi cho củ thương phẩm; mở rộng điều tra đánh giá trữ lượng sinh khối tự nhiên của các loài Bảy lá một hoa, Hoàng đằng ngoài thực địa để xác định ngưỡng khai thác an toàn.

---

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Kinh tế nông lâm nghiệp khi tìm hiểu phương pháp điều tra đánh giá kinh tế hộ phụ thuộc vào tài nguyên rừng.
• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn, chính quyền địa phương huyện Hương Sơn và tỉnh Hà Tĩnh trong việc xây dựng kế hoạch hành động phát triển vùng dược liệu sạch dưới tán rừng và triển khai các chính sách khuyến lâm.
• Các phần đáng tham khảo nhất trong văn bản gồm: mô tả hình thái và kỹ thuật thu hái 4 loài dược liệu quý (tiểu mục 3.1.1); hệ thống số liệu cơ cấu sử dụng đất và rừng huyện Hương Sơn (Chương II); bảng tổng hợp đặc điểm kinh tế - xã hội của 40 hộ điều tra (tiểu mục 3.2.1).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ che phủ rừng và diện tích rừng tự nhiên của huyện Hương Sơn là bao nhiêu?
Theo số liệu Niên giám thống kê huyện Hương Sơn năm 2016 được trích dẫn trong Bảng 2.2, diện tích rừng tự nhiên của huyện là 64.803 ha (chiếm 59,08% tổng diện tích đất tự nhiên), rừng trồng là 14.609 ha (chiếm 13,32%). Tỷ lệ che phủ rừng toàn huyện đạt 72,40%.

2. Thực trạng trồng cây LSNG làm dược liệu của các hộ dân điều tra tại 2 xã Sơn Hồng và Sơn Kim 1 như thế nào?
Kết quả điều tra 40 hộ dân tại Bảng 3.1 và 3.2 chỉ ra rằng diện tích gây trồng cây LSNG làm dược liệu bình quân của các hộ là $0\text{ m}^2/\text{hộ}$. Có tới 82,50% số hộ (33/40 hộ) tham gia khai thác dược liệu nhưng hoàn toàn dựa vào nguồn tự nhiên trong rừng, chưa có hoạt động trồng tập trung hay bán tự nhiên tại quy mô nông hộ.

3. Khóa luận mô tả chi tiết những loài cây dược liệu lâm sản ngoài gỗ chủ lực nào tại Hương Sơn?
Tác giả mô tả chi tiết về hình thái, bộ phận dùng, công dụng y học và kỹ thuật thu hái của 4 loài cây chính: Bảy lá một hoa (Paris polyphylla Sm.), Bát giác liên (Độc diệp nhất chi hoa), Cốt toái bổ và Hoàng đằng; đồng thời đề cập đến Lan Kim tuyến và mô hình trồng thử nghiệm cây Ba Kích.

4. Mô hình thử nghiệm trồng dược liệu nào được ghi nhận trên địa bàn huyện trong giai đoạn nghiên cứu?
Đó là dự án Xây dựng mô hình trồng cây LSNG làm dược liệu Ba Kích tại Công ty TNHH một thành viên Lâm nghiệp và Dịch vụ Hương Sơn, do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hà Tĩnh làm chủ đầu tư, đưa vào thử nghiệm từ năm 2016.

5. Cơ cấu kinh tế huyện Hương Sơn năm 2016 có tỷ trọng các ngành như thế nào?
Theo Bảng 2.4 của khóa luận, cơ cấu giá trị sản xuất năm 2016 của huyện gồm: ngành Thương mại - Dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 37,86% (2.096 tỷ đồng); tiếp theo là nhóm ngành Nông, lâm, thủy sản chiếm 36,45% (1.787 tỷ đồng); nhóm ngành Công nghiệp - Xây dựng chiếm 25,68% (1.836 tỷ đồng).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Hương Giang đã phản ánh bức tranh thực tế về hoạt động khai thác và kinh doanh cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Nghiên cứu đã làm rõ tiềm năng tự nhiên rộng lớn với 64.803 ha rừng tự nhiên nhưng phương thức sản xuất của người dân vẫn dừng lại ở việc thu hái tự phát, chưa hình thành diện tích gây trồng quy mô hộ gia đình. Hệ thống giải pháp về quy hoạch vùng trồng, chuyển giao kỹ thuật khuyến lâm và liên kết tiêu thụ sản phẩm được đề xuất có ý nghĩa thiết thực nhằm bảo tồn nguồn gen dược thảo quý và nâng cao sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm phát triển Phát triển là một phạm trù của triết học, là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Quá trình trình vận động đó đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ.

Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Trước hết cần làm rõ khái niệm “phát triển”, “phát triển” tuy ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế”, nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt khỏi phạm vi này, được nâng cấp sâu sắc hơn và chính xác hơn. Theo Từ điển Tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên, ví dụ phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, phát triển xã hội. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.

Phát triển là một thuộc tính của vật chất.Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không 4 tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong.nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”. Phát triển kinh tế là phạm trù kinh tế xã hội rộng lớn, trong khuôn khổ một định nghĩa hay một khái niệm ngắn gọn không thể bao hàm hết được nội dung rộng lớn của nó. Song nhất thiết khái niệm đó phải phản ánh được các nội dung cơ bản sau: – Sự tăng lên về quy mô sản xuất, làm tăng thêm giá trị sản lượng của vật chất, dịch vụ và sự biến đổi tích cực về cơ cấu kinh tế, tạo ra một cơ cấu kinh tế hợp lý, có khả năng khai thác nguồn lực trong nước và ngoài nước. – Sự tác động của tăng trưởng kinh tế làm thay đổi cơ cấu xã hội, cải thiện đời sống dân cư.

– Sự phát triển là quy luật tiến hoá, song nó chịu tác động của nhiều nhân tố, trong đó nhân tố nội lực của nền kinh tế có ý nghĩa quyết định, còn nhân tố bên ngoài có vai trò quan trọng. Khái niệm sản xuất Sản xuất hay sản xuất của cải vật chất là hoạt động chủ yếu trong các hoạt động kinh tế của con người. Sản xuất là quá trình làm ra sản phẩm để sử dụng, hay để trao đổi trong thương mại. Quyết định sản xuất dựa vào những vấn đề chính sau: sản xuất cái gì?, sản xuất như thế nào?, sản xuất cho ai?, giá thành sản xuất và làm thế nào để tối ưu hóa việc sử dụng và khai thác các nguồn lực cần thiết làm ra sản phẩm? Khái niệm sản xuất theo nghĩa chung nhất phản ánh quá trình con người cải tạo thiên nhiên nhằm mục đích tạo ra điều kiện vật chất cần thiết cho sự sinh tồn của mình.

Như vậy, sản xuất là hoạt động tự nhiên vĩnh hằng cho cuộc sống của con người và trong thực tế bao giờ cũng tồn tại một phương thức sản xuất nhất định phù hợp với từng giai đoạn lịch sử. Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, khái niệm sản xuất thay đổi theo thời gian,các nhà kinh tế đã trình bày các khái niệm khác nhau về sản xuất. 5 Sản xuất theo nghĩa rộng được hiểu là “Hoạt động đặt dưới sự quản lý và chịu trách nhiệm của một đơn vị thể chế trong nền kinh tế, sử dụng các chi phí về lao động, tài sản, hàng hóa và dịch vụ để tạo ra hàng hóa và dịch vụ mới”. Quá trình phát triển tự nhiên, không liên quan trực tiếp hay gián tiếp với con người không phải là hoạt động sản xuất.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của hiện tượng sẽ không xác định được kết quả đó do quá trình sản xuất mang lại hay không. Phát triển của rừng tự nhiên không phải là sản xuất, trong khi đó trồng và chăm sóc rừng trồng là hoạt động sản xuất. Để đánh giá đúng, đầy đủ kết quả của tất cả các hoạt động sản xuất trong nền kinh tế, đồng thời đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn và khả năng so sánh quốc tế, các nhà thống kê kinh tế đã cụ thể hóa khái niệm sản xuất với phạm vi hẹp hơn khái niệm sản xuất theo nghĩa rộng đã nêu ở trên. Thống kê Tài khoản quốc gia 1993 của Liên Hợp Quốc (SNA) đã đưa ra khái niệm sản xuất như sau: “Sản xuất là quá trình sử dụng lao động và máy móc thiết bị của các đơn vị thể chế để chuyển những chi phí là vật chất và dịch vụ thành sản phẩm là vật chất và dịch vụ khác.

Tất cả hàng hóa và dịch vụ sản xuất ra phải có khả năng bán trên thị trường hay ít ra cũng có khả năng cung cấp cho một đơn vị thể chế khác có thu tiền hoặc không thu tiền”. Khái niệm lâm sản ngoài gỗ 1. Khái niệm Ở Việt Nam, trong một thời gian dài, lâm sản được chia làm 2 loại: lâm sản chính (những sản phẩm gỗ), và lâm sản phụ (những sản phẩm không phải gỗ như mây tre, cây thuốc, dầu nhựa…). Từ năm 1961, lâm sản phụ được thay bằng từ “đặc sản rừng” và từ cuối thế kỷ XX, cả 2 từ trên được thay bằng một thuật ngữ: Lâm sản ngoài gỗ.

Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều định nghĩa khác nhau về lâm sản ngoài gỗ như: 6 - Là tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng tự nhiên nhằm phục vụ cho mục đích của con người (W.F – 1989) - Là tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp. gỗ làm bột giấy) có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng được dùng trong gia đình, mua bán hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa hay xã hội (Wickens. - Là tất cả những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật không kể gỗ cũng như những dịch vụ có được từ rừng và đất rừng (FAO -1995) Tuy nhiên, thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hiệp quốc (Food and Agriculture Organization of the United Nations – FAO) thông qua vào năm 1999. “Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest product - NTFP.hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”.2 Phân loại lâm sản ngoài gỗ Trên thế giới tồn tại nhiều cách phân loại Lâm sản ngoài gỗ, song chưa có hệ thống nào phân loại thực sự hợp lý.

Dựa theo công dụng và nguồn gốc của các loại lâm sản ngoài gỗ, có thể xếp thành 6 nhóm như sau: (1) Sản phẩm cây có sợi: tre nứa, song mây, các loại cây thân lá có sợi và cỏ (2) Thực phẩm: bao gồm 2 loại - Những sản phẩm có nguồn gốc thực vật: rễ, hoa, lá, thân, các loại gia vị, hạt có dầu, nấm… có thể dùng làm thực phẩm. - Những sản phẩm có nguồn gốc động vật: mật ong, nhung hươu, tổ yến, các loại côn trùng… ăn được. (3) Dược liệu, chất thơm và cây có chất độc. (4) Những sản phẩm chiết xuất như: các loại nhựa, tanin, chất màu, dầu béo và tinh dầu… 7 (5) Động vật và những sản phẩm từ động vật không dùng làm thực phẩm như các loại thú rừng, da, sừng, ngà,xương… (6) Những sản phẩm khác như cây cảnh, lá để gói….3 Giá trị của Lâm sản ngoài gỗ a.

Giá trị kinh tế LSNG là nguồn lương thực, thực phẩm bổ sung cho người dân miền núi, nguồn thức ăn gia súc, và nguồn dược liệu quý từ xưa đến nay. Đặc biệt các dân tộc ít người ở Việt Nam thường sống dựa vào các LSNG thu hái từ rừng để dùng trực tiếp cho nhu cầu của gia đình hoặc trao đổi và mua bán trên thị trường. Ở một số địa phương miền núi, nguồn thu từ LSNG chiếm từ 20-50% trong thu nhập kinh tế hộ, đáp ứng các nhu cầu thiết yếu hàng ngày, thậm chí là nguồn sinh kế chủ yếu cho một bộ phận cư dân cùng nông thôn miền núi. LSNG thường có giá trị cao, khối lượng nhẹ, vận chuyển dễ dàng hơn so với gỗ, khả năng phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm hơn gỗ, giá trị, năng suất kinh tế cao, ổn định, có khả năng kinh doanh liên tục, phù hợp với quy mô hộ gia đình nên dễ được người dân chấp nhận trong các chương trình xã hội nghề rừng, phát triển kinh tế hộ gia đình và cộng đồng.

Việc sản xuất LSNG hầu như không tổn hại đến rừng và môi trường sinh thái trong khi vẫn thu được nhiều lợi ích. Ước tính, có khoảng 24 triệu người đang sinh sống tại miền núi, trong đó có khoảng 1/3 là đồng bào các dân tộc thiểu số sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng trong đó có tài nguyên LSNG. Nhìn chung, việc sản xuất và phát triển các sản phẩm LSNG ở nước ta đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao đời sống cho cộng đồng người dân khu vực miền núi. Các sản phẩm này không những được sử dụng tại chỗ phục vụ cho đời sống của người dân địa phương như cung cấp thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, cung cấp nguyên liệu làm phân bón, thuốc chữa bệnh… 8 từ đó góp phần đảm bảo an toàn lương thực, chăm sóc sức khoẻ, cung cấp nguyên liệu, nhiên liệu phục vụ đời sống.

Tôn Văn Thắng “Hiện nay, ước tính giá trị sản xuất LSNG chiếm khoảng 15% – 20% giá trị sản xuất lâm nghiệp hàng năm (khoảng 1,2 tỷ USD) tập trung vào một số sản phẩm chủ lực chính như quế, hồi, thảo quả, sa nhân, thông, dầu rái…và hàng thủ công mỹ nghệ. Cho đến nay, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng chủ yếu này có tốc độ tăng trưởng tăng trưởng bìn,h quân cao nhất so với các nhóm hàng LSNG hàng năm từ 25 – 35%. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng quế, hồi, thảo quả là 96 triệu USD” b. Giá trị xã hội Đối với các cộng đồng dân cư vùng gần rừng.

LSNG tạo ra công ăn việc làm cho hàng chục triệu người dân sống ở khu vực và nông thôn, từ đó đem đến thu nhập thường xuyên, giúp ổn định đời sống của người dân phụ thuộc vào rừng.