Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 phát triển mạnh mẽ, nguồn nhân lực luôn giữ vai trò là yếu tố đầu vào mang tính quyết định đến sự sống còn của mọi tổ chức. Đối với ngành truyền thông và báo chí tại Việt Nam, sự cạnh tranh thông tin ngày càng trở nên khốc liệt giữa hơn 840 cơ quan báo chí các loại. Đặc biệt, xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ truyền thông truyền thống sang không gian số đã tạo ra những áp lực chưa từng có đối với công tác vận hành tòa soạn. Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập được thành lập vào tháng 5/2008, trực thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, giữ sứ mệnh là tiếng nói đại diện bảo vệ quyền lợi và đồng hành cùng hơn 70.000 doanh nghiệp hội viên trên toàn quốc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài xuất phát từ nghịch lý thực tiễn trong quá trình chuyển đổi mô hình hoạt động: trong khi số lượng ấn bản báo in có xu hướng giảm sút rõ rệt từ 360.000 cuốn vào năm 2014 xuống còn 192.000 cuốn vào năm 2018 (tương ứng giảm từ 15.000 cuốn/kỳ xuống còn 8.000 cuốn/kỳ), thì hệ thống báo điện tử lại ghi nhận mức tăng trưởng đạt gần 2.000 lượt truy cập mỗi ngày. Điều này đòi hỏi đội ngũ làm báo không chỉ vững vàng về bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp mà còn phải nhanh nhạy làm chủ các công cụ công nghệ thông tin hiện đại.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển nguồn nhân lực ngành báo chí, phân tích và đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản trị, đào tạo và phát triển nhân lực tại Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập giai đoạn 2015 – 2018. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao quy mô, cơ cấu và chất lượng đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu được xác định tập trung tại Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập (trụ sở tại Hà Nội cùng hệ thống văn phòng đại diện tại các tỉnh thành); dữ liệu khảo sát thực trạng được thu thập trong giai đoạn 2015 – 2018 và định hướng giải pháp ứng dụng cho giai đoạn 2020 – 2025. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc hỗ trợ tòa soạn tối ưu hóa năng suất lao động, duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu ổn định từ mức 16,2 tỷ đồng năm 2015 lên 17,0 tỷ đồng năm 2018, đồng thời tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững của cơ quan báo chí tự chủ hoàn toàn về tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng các lý thuyết quản trị nhân sự hiện đại và các mô hình phát triển nguồn nhân lực đặc thù cho lĩnh vực dịch vụ truyền thông:

  • Lý thuyết phát triển nguồn nhân lực (Human Resource Development - HRD): Tiếp cận theo quan điểm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2003, 2009) và các học giả Swanson & Holton (2001), McLean & McLean (2000), phát triển nguồn nhân lực được hiểu là quá trình biến đổi toàn diện cả về số lượng, chất lượng (thể lực, trí lực, tâm lực) và cơ cấu nhằm gia tăng giá trị vốn con người, nâng cao khả năng cạnh tranh cho tổ chức.
  • Khung nội dung quản trị nhân lực cơ quan báo chí: Luận văn kế thừa mô hình của các chuyên gia quản trị nhân sự hàng đầu tại Việt Nam, phân chia phát triển nhân lực báo chí thành hai trụ cột cốt lõi: Đảm bảo số lượng (quy hoạch, tuyển mộ, tuyển chọn, bố trí sắp xếp công việc) và Đảm bảo chất lượng (bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, đào tạo lại, chính sách tiền lương, chế độ đãi ngộ và hệ thống kiểm tra đánh giá hiệu suất).
  • Các khái niệm cơ bản: Hệ thống hóa 4 khái niệm trọng tâm bao gồm Nguồn nhân lực, Nguồn nhân lực ngành báo chí, Phát triển nguồn nhân lực toà soạn và Động lực làm việc của người làm báo kinh tế. Trong đó, người làm báo kinh tế được xác định có đặc thù đòi hỏi kiến thức đa ngành (tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bất động sản) và kỹ năng tác nghiệp nhanh nhạy.

Theo các khảo sát ngành trên hơn 840 cơ quan báo chí, việc chuẩn hóa cơ cấu lao động theo tỷ lệ tối ưu giữa nhân sự nội dung, kinh doanh thương mại và kỹ thuật số là điều kiện tiên quyết giúp tòa soạn thích ứng với cơ chế thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học của các kết luận:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập các báo cáo tài chính, số liệu phát hành, cơ cấu nhân sự định kỳ của Phòng Hành chính Nhân sự, Phòng Phát hành và Phòng Tài chính Kế toán của Tạp chí trong giai đoạn 2015 – 2018.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc. Cỡ mẫu khảo sát được xác định là 150 mẫu, phát trực tiếp cho 150 cán bộ, phóng viên, biên tập viên và nhân viên thuộc toàn bộ các phòng ban chức năng của Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập. Tỷ lệ phiếu thu về hợp lệ đạt 100% (150/150 phiếu).
  • Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp phân tầng theo vị trí công tác (Ban Biên tập, Ban Phóng viên, Thư ký Tòa soạn, Phòng Sản xuất - Thiết kế mỹ thuật, Phòng Truyền thông, Phòng Quảng cáo, Phòng Phát hành và Phòng Tài chính Kế toán). Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho mọi mắt xích trong quy trình xuất bản và vận hành thương mại của tòa soạn.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh tỷ lệ phần trăm (%), phân tích tương quan và tổng hợp định tính dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Toàn bộ quy trình khảo sát và xử lý số liệu được tiến hành trong năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng nguồn nhân lực và hiệu quả hoạt động tại Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, sự dịch chuyển mạnh mẽ trong cơ cấu doanh thu và mô hình kinh doanh. Tạp chí là đơn vị tự chủ tài chính 100%, không nhận ngân sách nhà nước. Tổng doanh thu giai đoạn 2015 – 2018 có sự tăng trưởng nhẹ từ 16,2 tỷ đồng (năm 2015) lên 15,9 tỷ đồng (năm 2016), 16,3 tỷ đồng (năm 2017) và đạt 17,0 tỷ đồng (năm 2018). Trong cơ cấu doanh thu năm 2018, nguồn thu từ quảng cáo đóng vai trò chủ lực với 9,8 tỷ đồng (chiếm 57,6% tổng doanh thu, tăng từ mức 8,5 tỷ đồng năm 2015). Nguồn thu từ tổ chức sự kiện, hội thảo đạt 2,8 tỷ đồng (chiếm 16,5%, tăng từ mức 2,2 tỷ đồng năm 2015). Ngược lại, nguồn thu từ ấn phẩm in giảm dần từ 5,5 tỷ đồng năm 2015 xuống còn 4,4 tỷ đồng năm 2018 (chiếm 25,9%).

Thứ hai, áp lực chuyển đổi phương thức phát hành và yêu cầu kỹ năng mới. Số lượng xuất bản báo in bình quân giảm từ 865 nghìn cuốn/năm giai đoạn 2014 - 2015 xuống còn khoảng 700 - 720 nghìn cuốn/năm giai đoạn 2017 - 2018, và tính riêng số phát hành định kỳ giảm xuống 192 nghìn cuốn/năm vào 2018. Mặc dù lượng truy cập tạp chí điện tử đã cán mốc 2.000 lượt/ngày, năng lực tác nghiệp đa phương tiện của đội ngũ phóng viên hiện tại vẫn chưa đồng đều.

Thứ ba, công tác đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn còn hạn chế. Dữ liệu khảo sát 150 cán bộ nhân viên cho thấy các khóa đào tạo ngắn hạn trong năm 2018 chủ yếu tập trung vào chuyên môn viết bài cơ bản, thiếu vắng các khóa đào tạo chuyên sâu về báo chí số, đồ họa dữ liệu và phân tích kinh tế vi mô. Về trình độ ngoại ngữ, tỷ lệ cán bộ sử dụng thành thạo tiếng Anh phục vụ tác nghiệp hội nhập quốc tế còn ở mức khiêm tốn.

Thứ tư, chính sách đãi ngộ và đánh giá nhân sự chưa thực sự tạo động lực đột phá. Cơ chế phân bổ thu nhập, tiền lương và nhuận bút tại tòa soạn dù duy trì sự ổn định nhưng chưa có thang đo KPI định lượng chi tiết theo chất lượng tác phẩm và giá trị đóng góp kinh tế. Công tác đánh giá nhân sự hàng năm vẫn mang tính hình thức, chưa gắn chặt chẽ với quy hoạch thăng tiến.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về mặt khách quan, sự bùng nổ của mạng xã hội và hơn 840 cơ quan báo chí tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt về thị phần thông tin. Về mặt chủ quan, là một đơn vị tự chủ tài chính hoàn toàn, Tạp chí phải ưu tiên nguồn lực cho việc duy trì hoạt động xuất bản định kỳ 2 kỳ/tháng với dung lượng từ 100 - 150 trang, khiến ngân sách đầu tư cho hoạt động R&D và đào tạo nguồn nhân lực bị hạn chế.

Các kết quả nghiên cứu hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua Biểu đồ cột thể hiện sự dịch chuyển tỷ trọng doanh thu (Quảng cáo tăng từ 52,5% lên 57,6%, Báo in giảm từ 34,0% xuống 25,9%) và Bảng ma trận đối chiếu mức độ hài lòng của 150 cán bộ nhân viên về 5 khâu trong quy trình quản trị nhân lực. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các cơ quan báo chí kinh tế khác ở Việt Nam, phát hiện của luận văn củng cố luận điểm: Muốn duy trì tăng trưởng doanh thu trên 17 tỷ đồng trong thời kỳ số hóa, tổ chức bắt buộc phải tái cấu trúc nguồn nhân lực theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp và đa năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thực hiện định hướng phát triển nguồn nhân lực tại Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập giai đoạn 2020 – 2025, luận văn đưa ra 5 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  1. Hoàn thiện công tác quy hoạch nguồn nhân lực (Giai đoạn 2020 – 2022): Ban Biên tập chủ trì rà soát lại cơ cấu tổ chức, xác định chuẩn biên chế cho từng phòng ban. Mục tiêu đến năm 2022, tòa soạn nâng tỷ trọng phóng viên, biên tập viên phụ trách mảng điện tử và đa phương tiện lên mức 40% tổng số nhân sự nội dung, bảo đảm mạng lưới cộng tác viên rộng khắp tại 63 tỉnh thành.
  2. Đổi mới quy trình tuyển dụng và phân công tác nghiệp (Giai đoạn 2020 – 2023): Phòng Hành chính Nhân sự thiết lập bộ tiêu chí tuyển dụng chuẩn hóa, tập trung thu hút nhân sự có trình độ chuyên môn kép (Báo chí - Kinh tế, Báo chí - Ngoại ngữ). Áp dụng quy trình thử việc và tập sự nghiêm ngặt với sự kèm cặp 1:1 từ các nhà báo kỳ cựu, giảm tỷ lệ biến động nhân sự mới xuống dưới 10%/năm.
  3. Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng tác nghiệp 4.0 (Giai đoạn 2021 – 2025): Tòa soạn trích tối thiểu 5% - 7% lợi nhuận sau thuế hàng năm để tổ chức các khóa bồi dưỡng định kỳ. Mục tiêu tổ chức ít nhất 4 khóa đào tạo chuyên đề/năm về báo chí dữ liệu, kỹ thuật SEO, biên tập video và ngoại ngữ kinh tế; phấn đấu 100% phóng viên làm chủ các công cụ sản xuất tin bài đa nền tảng.
  4. Cải tiến chính sách tiền lương, nhuận bút và đãi ngộ (Giai đoạn 2020 – 2024): Phòng Tài chính Kế toán phối hợp cùng Ban Biên tập xây dựng quy chế trả lương theo mô hình 3P (Vị trí, Năng lực, Kết quả). Điều chỉnh cơ chế nhuận bút linh hoạt, thưởng phạt phân minh theo lượt xem (pageviews) và giá trị lan tỏa, hướng tới mục tiêu thúc đẩy tổng doanh thu đạt trên 22,0 tỷ đồng vào năm 2025.
  5. Chuẩn hóa hệ thống kiểm tra và đánh giá chất lượng nhân sự (Giai đoạn 2021 – 2025): Triển khai mẫu phiếu đánh giá kết quả thực hiện công việc định kỳ hàng tháng và hàng quý. Sử dụng kết quả đánh giá làm căn cứ xét duyệt thi đua, bổ nhiệm chức danh Trưởng/Phó phòng ban, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và công bằng trong toàn cơ quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng và tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Ban Lãnh đạo và Trưởng các bộ phận tại các cơ quan báo chí, tạp chí: Vận dụng mô hình tổ chức bộ máy tinh gọn, cơ chế tự chủ tài chính và bài học thực tiễn trong việc cân đối giữa xuất bản báo in (100 - 150 trang) và phát triển ấn bản điện tử.
  • Cán bộ quản trị nhân sự trong lĩnh vực truyền thông, xuất bản: Tham khảo quy trình tuyển mộ, hệ thống bảng hỏi khảo sát thực tế (150 mẫu) và các chuyên đề đào tạo kỹ năng làm báo hiện đại để ứng dụng vào cơ quan mình.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý kinh tế: Bổ sung tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao về phát triển nhân lực trong đơn vị sự nghiệp kinh tế báo chí, hoàn thiện phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng.
  • Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng các tổ chức ngành nghề: Nắm bắt rõ quy chế hoạt động của cơ quan ngôn luận đại diện cho hơn 70.000 doanh nghiệp hội viên, từ đó tăng cường liên kết truyền thông và nâng cao hiệu quả các sự kiện xúc tiến thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Vấn đề cấp thiết nhất trong công tác phát triển nhân lực tại Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập là gì?
Đó là sự thiếu hụt nhân sự chất lượng cao am hiểu sâu về kinh tế thị trường và kỹ năng làm báo đa phương tiện. Trong khi báo in giảm lượng phát hành từ 360 nghìn cuốn xuống 192 nghìn cuốn, tòa soạn cần nhanh chóng đào tạo lại đội ngũ để phục vụ bạn đọc số.

Cơ cấu tài chính tự chủ ảnh hưởng như thế nào đến chính sách nhân sự của Tạp chí?
Là đơn vị tự chủ 100%, Tạp chí phải duy trì doanh thu 17,0 tỷ đồng (năm 2018) từ quảng cáo và sự kiện để trang trải chi phí. Điều này đòi hỏi nhân sự không chỉ làm báo giỏi mà phải có tư duy kinh tế, hỗ trợ phát triển các chương trình hội thảo tạo nguồn thu.

Phương pháp khảo sát trong luận văn có điểm gì nổi bật để đảm bảo độ tin cậy?
Tác giả đã tiến hành phát phiếu điều tra tới toàn bộ 150 cán bộ nhân viên của Tạp chí, đạt tỷ lệ phản hồi 100%. Mẫu khảo sát bao quát từ Ban Biên tập, phóng viên, nhân viên thiết kế đến phòng phát hành, phản ánh trung thực toàn diện thực trạng.

Tại sao luận văn lại nhấn mạnh giải pháp trả lương theo mô hình 3P và KPI?
Vì cơ chế cào bằng truyền thống không còn phù hợp với cơ quan tự chủ. Mô hình 3P và đánh giá KPI giúp phân loại chính xác mức độ cống hiến, trả nhuận bút theo chất lượng tin bài, tạo động lực giữ chân các phóng viên kinh tế giỏi.

Đến năm 2025, Tạp chí đặt mục tiêu chuyển đổi cơ cấu nhân lực như thế nào?
Tòa soạn đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nhân sự làm chủ công nghệ đa phương tiện lên tối thiểu 40%, 100% cán bộ được bồi dưỡng kỹ năng báo chí số, mở rộng mạng lưới cộng tác viên toàn quốc để đáp ứng nhu cầu thông tin của hơn 70.000 doanh nghiệp.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản trị và phát triển nguồn nhân lực đặc thù trong cơ quan báo chí tự chủ tài chính tại Việt Nam.
  • Phân tích rõ nét thực trạng đội ngũ và hiệu quả hoạt động của Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập qua dữ liệu thực tế giai đoạn 2015 – 2018 và kết quả khảo sát 150 cán bộ nhân viên.
  • Nhận diện chính xác các nút thắt trong quá trình chuyển đổi giữa báo in truyền thống và báo điện tử gắn liền với cơ cấu doanh thu 17,0 tỷ đồng năm 2018.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi cao về quy hoạch, tuyển dụng, đào tạo, đãi ngộ và đánh giá nhân sự giai đoạn 2020 – 2025.
  • Khẳng định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là động lực then chốt để Tạp chí Doanh nghiệp & Hội nhập hoàn thành xuất sắc vai trò cơ quan ngôn luận của hơn 70.000 doanh nghiệp hội viên.

Về lộ trình tiếp theo, tòa soạn cần khẩn trương ban hành bộ tiêu chí KPI và triển khai các chương trình đào tạo kỹ năng số ngay từ đầu năm 2020. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để vận dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị tổ chức báo chí truyền thông hiện đại.