CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGUỒN NGUYÊN LIỆU VÀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NGUYÊN LIỆU MÍA CHO NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN ĐƯỜNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm nguồn nguyên liệu Nguyên liệu là đối tượng lao động do doanh nghiệp mua, dự trữ để phục vụ quá trình sản xuất, kinh doanh tạo ra sản phẩm. Khái niệm vùng nguyên liệu mía Vùng nguyên liệu mía là vùng quy hoạch sản xuất nông nghiệp với sản phẩm là cây mía phục vụ chế biến đường, là vùng có những điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội phù hợp với sự phát triển của cây mía.
Vùng được quy hoạch và tập trung đầu tư phát triển sản xuất mía nhằm đáp ứng nhu cầu về nguyên liệu cho các nhà máy đường thường có quy mô diện tích tự nhiên tương đối lớn, phù hợp với quy mô công suất của các nhà máy đường có tính đến các yếu tố biến động về năng suất và sản lượng mía hàng năm. Một số lý thuyết về nguồn nguyên liệu và vùng nguyên liệu mía 1. Đặc điểm của nguồn nguyên liệu Mỗi loại nguyên liệu cụ thể có những đặc tính tự nhiên rất khác nhau (sắt, thép, xi măng.) song chúng đều có đặc điểm chung là : Các nguyên liệu sẽ thay đổi về hình thái, không giữ nguyên được trạng thái ban đầu khi đưa vào sản xuất. Các nguyên liệu tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất kinh doanh (một chu kỳ sản xuất kinh doanh).
Toàn bộ giá trị của nguyên liệu được chuyển trực tiếp vào sản phẩm, là căn cứ cơ sở để tính giá thành. Đặc điểm của vùng nguyên liệu mía 1. Vùng sản xuất tập trung chuyên canh mía nguyên liệu thường có diện tích tương đối lớn. Đặc điểm này của vùng nguyên liệu mía bắt nguồn từ đặc điểm sinh học của cây mía và tính chất của hoạt động chế biến.
Mía là loại cây có khối lượng lớn, một ngày trung bình nhà máy chế biến 5.000 tấn mía nguyên liệu thì vùng nguyên liệu phải có diện tích trồng mía khoảng 10.000 ha, với lượng mía lớn như vậy thì không thể vận chuyên từ xa do chi phí vận chuyển lớn, hệ thống giao thông khó đáp ứng. Hơn nữa cây mía là loại cây thay đổi chất lượng rất nhanh, tốt nhất phải chế biến trong vòng 48 giờ sau khi chặt. Như vậy tất cả những yêu cầu trên tạo nên quy mô về diện tích cho vùng nguyên liệu mía 6 Luan van 1. Tính thời vụ ở vùng mía nguyên liệu Thời vụ thu hoạch mía cũng là mùa vụ chế biến đường, mùa thu hoạch mía hàng năm kéo dài khoảng 5 tháng, tùy theo điều kiện về tự nhiên, giống mía và kỹ thuật chăm sóc của từng vùng mà thời điểm bắt đầu và kết thúc có thể khác nhau.
Thời gian thu hoạch mía khi mía chín chỉ được phép dưới một tháng, trong khi đó có rất nhiều yếu tố tác động đến việc có thu hoạch mía kịp thời hay không như: nguồn lao động, đường giao thông, phương tiện vận chuyển, khả năng tiêu thụ của cơ sở chế biến. Đặc điểm này phải có sự phối hợp giữa các bộ phận, các ngành trong vùng mía. Hệ thống cơ sở hạ tầng vùng nguyên liệu mía Hạ tầng về giao thông ở các vùng nguyên liệu mía là một trong những yếu tố tạo động lực cho việc phát triển sản xuất nguyên liệu mía. Với khối lượng nguyên liệu cần vận chuyển lớn, quãng đường vận chuyển xa, chi phí vận chuyển mía nguyên liệu thường chiếm từ 10 - 15% giá thành nguyên liệu.
Vì vậy, cơ sở giao thông từ vùng nguyên liệu về nhà máy và giao thông nội đồng có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm chi phí cho cả người trồng mía và cơ sở chế biến. Thủy lợi phục vụ vùng mía, đặc điểm sinh học của cây mía là loại cây tạo sinh khối lớn, cần nhiều nước để sinh trưởng và phát triển.Khối lượng nước tiêu hao phụ thuộc vào các yếu tố độ ẩm không khí, sức gió và điều kiện canh tác ở mỗi vùng. Để bảo đảm đủ nước cho mía, lượng mưa cần thiết tối thiểu phải ở mức 1.500 mm/năm và phân bố tương đối đều trong năm. Do đặc điểm sinh học này, đối với các vùng mía đồi và ruộng cao, tiềm năng tăng năng suất và chất lượng mía thông qua đầu tư tưới cho mía còn rất lớn.
Thực tế đã rút ra kết luận về hiệu quả cụ thể của việc tưới nước cho mía sẽ làm tăng năng suất mía từ 15 - 20 tấn/ha. Ngoài ra sự phát triển của hệ thống thông tin liên lạc, cung cấp điện, xăng dầu, phân bón, thuốc trừ sâu, kho tàng, bến bãi vật tư và mía nguyên liệu trong vùng cũng phải đảm bảo đáp ứng yêu cầu phát triển của vùng mía. Sự phụ thuộc chặt chẽ của vùng mía nguyên liệu tập trung với cơ sở chế biến đường Do khối lượng sản phẩm cần vận chuyển lớn, chi phí vận chuyển cao nên thông thường mỗi vùng mía nguyên liệu chỉ có thể bán mía cho một hoặc một số cơ sở chế biến cố định. Việc xây dựng các cơ sở chế biến công nghiệp đòi hỏi nhiều thời gian.
Vì vậy, trong mỗi vụ thu hoạch, việc tiêu thụ sản phẩm của vùng mía tập trung chỉ có thể dựa vào các cơ sở chế biến hiện có. Mọi sự thay đổi về tình trạng sản xuất kinh doanh của cơ sở chế biến đều tác động trực tiếp đến vùng nguyên liệu. Đây là căn cứ đòi hỏi sự gắn kết của các cơ sở chế biến công nghiệp với những cơ sở trồng mía nguyên liệu. 7 Luan van Mía là loại không thể thay thế đối với cơ sở chế biến đường.
Sản xuất nguyên liệu mía lại có tính thời vụ cao, vì vậy, mối quan hệ phụ thuộc của các cơ sở chế biến vào vùng mía nguyên liệu cũng rất lớn. Mặt khác, do đặc điểm về công nghệ của sản xuất đường là thiết bị chuyên dùng và công nghệ phức tạp, các nhà máy đường không thể lợi dụng dây chuyền công nghệ hiện có để có thể sản xuất các sản phẩm từ nguyên liệu khác như các nhà máy chế biến hoa quả, nước giải khát. Do vậy, hoạt động của cơ sở chế biến đường phụ thuộc rất lớn vào khả năng đáp ứng nguyên liệu cả về số lượng, chất lượng, thời gian cung cấp. Tính đa dạng của vùng nguyên liệu mía Cây mía có chu kỳ sinh trưởng bình quân là một năm.
Trong quá trình sinh trưởng và phát triển thì thời gian đầu mức độ chiếm đất và độ che phủ của cây mía không lớn, như vậy có thể trồng xen canh các loại cây trồng khác để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, mặt khác còn cải tạo được đất trồng mía. Mía là một loại cây có sinh khối lớn, lá mía có thể làm thức ăn cho gia súc, do vậy có thể kết hợp chăn nuôi trâu bò để tận dụng thân, lá mía bị loại bỏ trong quá trình chăm sóc canh tác. Mía là loại cây cần rất nhiều phân bón, đặc biệt là các loại phân hữu cơ vi sinh, vì vậy cần kết hợp các loại phân bón từ nguồn phế thải của chăn nuôi và của các loại phế thải của việc chế biến mía. Để cung cấp đầu vào cho việc sản xuất mía, cần rất nhiều dịch vụ cung cấp đầu vào như phân bón, thuốc trừ sâu…Như vậy muốn canh tác chuyên canh tốt mía phải kết hợp và tận dụng các nguồn lực về đất đai, lao động và các nguồn lực khác.
Tất cả những điều đó hình thành nên tính đa dạng của vùng mía nguyên liệu. Các chỉ tiêu đánh giá về vùng nguyên liệu mía Sự phát triển của vùng nguyên liệu mía là một trong những nhân tố vô cùng quan trọng, ảnh hưởng rất lớn tới quá trình chế biến đường, đến hiệu suất tổng thu hồi, đến chi phí sản xuất và hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Sự phát triển của vùng nguyên liệu mía thường được đánh giá thông qua rất nhiều các chỉ tiêu, trong đó có những chỉ tiêu như: 1. Các chỉ tiêu đánh giá quy mô vùng mía nguyên liệu Sản lượng mía: Sản lượng mía bao gồm toàn bộ khối lượng sản phẩm mía tạo ra trong năm của toàn vùng mía nguyên liệu.
Sản lượng mía hàng hóa là toàn bộ khối lượng mía hàng hóa được thu mua tại các cơ sở chế biến không kể đến những hao hụt trong quá trình thu hoạch và thu mua. Cơ cấu giá trị tổng sản lượng vùng mía nguyên liệu: Là tỷ lệ phần trăm giá trị sản lượng mía nguyên liệu của vùng so với giá trị tổng sản lượng sản xuất nông nghiệp trong toàn vùng. 8 Luan van Diện tích đất trồng mía: Là diện tích đất nông nghiệp dùng để trồng mía của toàn vùng Cơ cấu diện tích mía: Là tỷ lệ phần trăm diện tích mía so với tổng diện tích đất nông nghiệp hoặc đất canh trong vùng. Số lượng lao động, giá trị máy móc, nông cụ và tư liệu sản xuất khác tham gia vào sản xuất mía Số hộ hoặc cơ sở sản xuất kinh doanh tham gia vào sản xuất mía trong vùng.
Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sản xuất và sự phát triển của vùng mía nguyên liệu Năng suất bình quân của toàn vùng mía: Là khối lượng trung bình mía sản xuất được trên 1 ha của toàn vùng nguyên liệu mía. Mức đáp ứng công suất chế biến của vùng nguyên liệu mía: Là sản lượng mía mà vùng nguyên liệu cung cấp cho nhà máy so với công suất thiết kế của nhà máy. Chất lượng nguyên liệu mía: Bao gồm chữ đường(CCS) và phần trăm thu hồi của mía nguyên liệu. Hiệu quả tài chính của việc trồng mía nguyên liệu đối với từng hộ sản xuất hoặc cơ sở kinh doanh sản xuất mía nguyên liệu trong vùng.
Hiệu quả kinh tế xã hội của toàn vùng mía nguyên liệu: Là hiệu quả tổng hợp về những ngoại ứng mà vùng mía nguyên liệu tao ra cho toàn vùng. Vai trò của nguyên liệu mía đối với ngành công nghiệp chế biến đường 1. Đặc điểm của ngành công nghiệp chế biến đường Từ những điều kiện hình thành và phát triển của mình mà công nghiệp chế biến đường từ nguyên liệu mía vừa có những đặc điểm chung của công nghiệp chế biến nông sản, lại vừa có những đặc điểm riêng thể hiện sự khác biệt với những ngành công nghiệp chế biến khác. Như các ngành công nghiệp chế biến khác, trong công nghiệp chế biến đường, nguyên liệu được trải qua một quá trình tác động bởi các công cụ, máy móc, thiết bị và quy trình công nghệ hoàn toàn do người sản xuất thực hiện để biến đổi chúng thành những sản phẩm, bán thành phẩm theo ý đồ của người sản xuất.