Nghiên Cứu Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Tại Các Trung Tâm Thông Tin Thư Viện

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển nguồn lực thông tin tại các trung tâm thông tin thư viện trường đại học, nâng cao chất lượng dịch vụ.

• Tác giả: Trịnh Thị Thảo
• Người hướng dẫn: NCVC Phạm Văn Vu
• Trường học: Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thông Tin – Thư Viện
• Đề tài: Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Tại Các Trung Tâm Thông Tin Thư Viện
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Tình hình nghiên cứu theo hướng đề tài
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Những đóng góp của đề tài
• 0.7. Bố cục của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CHUNG VỀ NGUỒN LỰC THÔNG TIN VÀ VAI TRÒ CỦA NGUỒN LỰC THÔNG TIN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 1.1. Khái niệm chung về nguồn lực thông tin
• 1.2. Vai trò của nguồn lực thông tin hiện nay
• 1.2.1. Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội
• 1.2.2. Đối với đào tạo đại học
• 1.2.3. Đối với nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (NCPT)
• 1.2.4. Người dùng tin và nhu cầu thông tin trong các trường đại học
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ NGUỒN LỰC THÔNG TIN CỦA CÁC CƠ QUAN THÔNG TIN VÀ THƯ VIỆN ĐƯỢC KHẢO SÁT
• 2.1. Trung tâm Thông tin - Thư viện của Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông
• 2.1.1. Khái quát về Trung tâm Thông tin - Thư viện
• 2.1.2. Hiện trạng nguồn lực thông tin của Trung tâm Thông tin Thư viện
• 2.2. Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Công nghiệp Hà Nội
• 2.2.1. Giới thiệu về Trung tâm Thông tin Thư viện
• 2.2.2. Hiện trạng nguồn lực thông tin của Trung tâm Thông tin Thư viện
• 2.3. Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội
• 2.3.1. Giới thiệu về Trung tâm Thông tin Thư viện ĐH QGHN
• 2.3.2. Hiện trạng về nguồn lực thông tin của Trung tâm TT-TV ĐHQGHN
• 2.4. Thư viện Tạ Quang Bửu trường Đại học Bách khoa Hà Nội
• 2.4.1. Giới thiệu về Thư viện Tạ Quang Bửu
• 2.4.2. Thực trạng về nguồn lực thông tin của Thư viện Tạ Quang Bửu
• 2.5. Nguồn lực thông tin của một số cơ quan thông tin KH&CN thuộc các bộ ngành
• 2.5.1. Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia
• 2.5.2. Thư viện Quốc gia Việt Nam
• 2.5.3. Trung tâm Thông tin – Tư liệu, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• NHẬN XÉT CHUNG
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC
• 3.1. Xây dựng kế hoạch bổ sung mới các tài liệu
• 3.2. Hợp tác trao đổi chia sẻ nguồn lực thông tin
• 3.3. Hiện đại hóa hạ tầng cơ sở thông tin
• 3.4. Nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ thư viện
• 3.5. Định hướng và đào tạo người dùng tin
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguồn Lực Thông Tin Định Nghĩa và Vai Trò

Trong xã hội hiện đại, thuật ngữ “thông tin” xuất hiện thường xuyên. Nó không chỉ là nguồn lực cho sự phát triển mà còn là nền tảng của nền kinh tế thông tin. Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên thông tin, hướng tới một xã hội thông tin toàn diện. Hoạt động hàng ngày của con người gắn liền với việc trao đổi thông tin về những sự kiện đã xảy ra, những kiến thức đã biết. Điều này định hình bản chất và chất lượng các mối quan hệ xã hội. Thông tin là nội dung con người tiếp nhận từ thế giới bên ngoài, được xác định bởi người sử dụng và mang lại hiểu biết mới. Sau khi tiếp nhận, thông tin có giá trị, có thể thay đổi hành vi và tư duy. Nhu cầu thông tin là nhu cầu cơ bản, không thể thiếu của con người. Thông tin khoa học và công nghệ là động lực thúc đẩy các hoạt động kinh tế, là cơ sở cho các quyết định quản lý và đóng vai trò quan trọng trong giáo dục và đời sống.

1.1. Định Nghĩa Chi Tiết Về Nguồn Lực Thông Tin

Đối với một cơ quan thông tin – thư viện hay một hệ thống thông tin, nguồn lực thông tin là khả năng đảm bảo thông tin, đáp ứng thông tin cho người dùng tin để thỏa mãn nhu cầu thông tin của họ. Đây là một khái niệm tổng quát, bao gồm bộ sưu tập nguồn tin (vốn thông tin – tư liệu), các sản phẩm và dịch vụ thông tin, và các công cụ tra cứu, tìm kiếm và giải đáp thông tin liên quan (kể cả chuyên gia thông tin và thư mục, các phương tiện và thiết bị), giúp người dùng tin tiếp cận và thu nhận được thông tin cần thiết. Nguồn lực thông tin đóng vai trò quan trọng, là nguồn lực phát triển của mỗi quốc gia trong các hoạt động kinh tế, trong phát triển khoa học công nghệ, trong giáo dục – đào tạo và trong đời sống, và là cơ sở của lãnh đạo - quản lý xã hội.

1.2. Phân Loại Nguồn Tin Truyền Thống và Phi Truyền Thống

Ngày nay, người ta phân biệt nguồn tin truyền thống và nguồn tin phi truyền thống. Nguồn tin truyền thống là nguồn tin dưới dạng vật chất, có thể sờ thấy được, là những đối tượng vật chất chứa thông tin. Nguồn tin phi truyền thống là nguồn tin dưới dạng điện tử hay dạng số - là kết quả của quá trình số hóa các nguồn tin dưới dạng vật chất. Trong hoạt động thông tin khoa học và công nghệ, nguồn tin khoa học công nghệ được hiểu là một kết cấu vật chất chứa thông tin khoa học công nghệ, là một vật mang thông tin khoa học công nghệ. Nguồn tin khoa học công nghệ được coi là một thành phần chính cấu thành hệ thống thông tin khoa học và công nghệ.

1.3. Vai Trò Của Nguồn Lực Thông Tin Đối Với Sự Phát Triển

Nguồn lực thông tin là giá trị tiềm tàng về tri thức của mỗi quốc gia, góp phần quan trọng tạo ra của cải cho xã hội, phục vụ trực tiếp các hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (NCPT), giúp nhà lãnh đạo và quản lý các cấp các ngành nắm bắt được những vấn đề thực tiễn, đưa ra những quyết sách giải quyết có hiệu quả các vấn đề nảy sinh. Nguồn lực thông tin là một tập hợp có hệ thống không thể thiếu được của tiềm lực khoa học kỹ thuật (KHKT), đồng thời là một trong những điều kiện quan trọng để giải quyết những vấn đề KHKT hiện tại và tương lai đặt ra cho đất nước.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Hiện Nay

Mặc dù vai trò của nguồn lực thông tin là không thể phủ nhận, các trung tâm thông tin thư viện hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển nguồn lực thông tin. Nguồn lực thông tin chỉ có thể phát triển khi có sự tương tác qua lại giữa những người cung cấp thông tin và những người sử dụng thông tin (người dùng tin). Người dùng tin cần có trình độ (năng lực) nhất định để khai thác và sử dụng nguồn lực thông tin một cách hiệu quả nhất. Đặc biệt, trong thời đại công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ như hiện nay đòi hỏi người dùng tin phải biết cách tìm kiếm, truy cập, khai thác nguồn lực thông tin dưới nhiều phương thức khác nhau và với thời gian nhanh nhất.

2.1. Hạn Chế Về Số Lượng và Chất Lượng Nguồn Lực Thông Tin

Thực tế hiện nay không phải trung tâm thông tin thư viện nào cũng có khả năng đáp ứng đầy đủ và kịp thời nhu cầu thông tin của người dùng tin, do những hạn chế về số lượng và chất lượng nguồn lực thông tin, cũng như cách thức định hướng cho người dùng tin tiếp cận đến nguồn thông tin của cơ quan mình. Để đảm bảo đạt hiệu quả cao trong việc đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng phong phú và đa dạng của người dùng tin (NDT) trong học tập, nghiên cứu và giảng dạy của các trường đại học, đòi hỏi các cơ quan TT-TV của các trường đại học phải có nguồn lực thông tin đủ lớn về lượng và chất, đa dạng và phong phú.

2.2. Khả Năng Tiếp Cận và Khai Thác Nguồn Lực Thông Tin

Yêu cầu đặt ra đối với nguồn lực thông tin hiện nay là phải có khả năng đảm bảo thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời. Đặc biệt là trong xã hội thông tin hiện nay, một yêu cầu quan trọng nữa đặt ra là nguồn lực thông tin phải thân thiện với người dùng tin. Sự thân thiện của nguồn lực thông tin thể hiện ở hình thức thể hiện, phương thức tiếp cận và khai thác thông tin. Người cung cấp thông tin phải biết cách thể hiện thông tin dưới nhiều hình thức khác nhau (đa dạng hóa các hình thức thể hiện) phù hợp với sở thích sử dụng của người dùng tin và quan trọng là thông tin được cung cấp đó phải dễ dùng, dễ tiếp cận và khai thác ở mọi lúc mọi nơi mà không bị hạn chế về không gian và thời gian.

2.3. Thiếu Hụt Kỹ Năng Khai Thác Thông Tin Số

Trong thời đại công nghệ thông tin bùng nổ, việc khai thác hiệu quả nguồn lực thông tin số là vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, nhiều cán bộ thư viện và người dùng tin còn thiếu kỹ năng cần thiết để tận dụng tối đa các nguồn tài nguyên trực tuyến, cơ sở dữ liệu điện tử và công cụ tìm kiếm nâng cao. Điều này dẫn đến lãng phí nguồn lực và hạn chế khả năng tiếp cận thông tin chất lượng cao.

III. Giải Pháp Xây Dựng Quản Lý Nguồn Lực Thông Tin Hiệu Quả

Để giải quyết những thách thức trên, các trung tâm thông tin thư viện cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trong việc xây dựng và quản lý nguồn lực thông tin. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng bộ sưu tập, tăng cường khả năng tiếp cận, hiện đại hóa cơ sở vật chất và nâng cao năng lực cán bộ.

3.1. Xây Dựng Kế Hoạch Bổ Sung Tài Liệu Khoa Học và Hợp Lý

Việc xây dựng kế hoạch bổ sung tài liệu mới là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Kế hoạch này cần dựa trên nhu cầu thực tế của người dùng tin, chiến lược phát triển của nhà trường và xu hướng phát triển của các lĩnh vực khoa học công nghệ. Cần ưu tiên bổ sung các tài liệu có giá trị khoa học cao, cập nhật thông tin mới nhất và phù hợp với chương trình đào tạo, nghiên cứu khoa học của trường. Bên cạnh đó, cần chú trọng đa dạng hóa các loại hình tài liệu, bao gồm sách, tạp chí, báo cáo, luận văn, luận án, cơ sở dữ liệu, tài liệu điện tử, tài liệu nghe nhìn,...để đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng của người dùng.

3.2. Hợp Tác Chia Sẻ Nguồn Lực Thông Tin Giữa Các Thư Viện

Hợp tác trao đổi chia sẻ nguồn lực thông tin là một giải pháp hiệu quả để mở rộng phạm vi tiếp cận thông tin và tiết kiệm chi phí. Các trung tâm thông tin thư viện có thể tham gia vào các mạng lưới liên thư viện, chia sẻ tài nguyên thông qua mượn liên thư viện, trao đổi ấn phẩm, mua chung cơ sở dữ liệu,... Ngoài ra, việc hợp tác với các nhà xuất bản, các tổ chức khoa học công nghệ cũng là một cách để tiếp cận các nguồn thông tin độc quyền và có giá trị.

3.3. Hiện Đại Hóa Cơ Sở Hạ Tầng Và Ứng Dụng Công Nghệ

Để nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng phục vụ người dùng tin, các trung tâm thông tin thư viện cần hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và ứng dụng công nghệ thông tin. Cần trang bị các thiết bị hiện đại như máy tính, máy chủ, máy quét, máy in, thiết bị kết nối mạng,... Đồng thời, cần xây dựng và phát triển hệ thống phần mềm quản lý thư viện tích hợp, hệ thống thư viện số, hệ thống cổng thông tin điện tử,... để người dùng tin có thể dễ dàng tìm kiếm, truy cập và khai thác thông tin.

IV. Phát Triển Kỹ Năng Cho Cán Bộ Thư Viện Về Nguồn Lực TT

Đội ngũ cán bộ thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và khai thác nguồn lực thông tin. Nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng cho cán bộ thư viện là một yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng phục vụ. Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ thư viện, công nghệ thông tin, kỹ năng tìm kiếm thông tin, kỹ năng giao tiếp,... cho cán bộ thư viện. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho cán bộ thư viện tham gia các hội thảo, hội nghị khoa học, các chương trình trao đổi kinh nghiệm để nâng cao trình độ và mở rộng kiến thức.

4.1. Đào Tạo Kỹ Năng Quản Lý và Khai Thác Nguồn Lực TT Số

Đặc biệt, cần chú trọng đào tạo kỹ năng quản lý và khai thác nguồn lực thông tin số cho cán bộ thư viện. Điều này bao gồm kỹ năng tìm kiếm, đánh giá, tổ chức, lưu trữ, bảo quản và chia sẻ thông tin số. Cán bộ thư viện cần nắm vững các công cụ và phương pháp khai thác thông tin trên Internet, các cơ sở dữ liệu điện tử, các kho lưu trữ số,... để có thể hướng dẫn và hỗ trợ người dùng tin một cách hiệu quả.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Hướng Dẫn Người Dùng Tin Khai Thác TT

Định hướng và đào tạo người dùng tin là một nhiệm vụ quan trọng của các trung tâm thông tin thư viện. Cần tổ chức các buổi hướng dẫn, các lớp tập huấn về kỹ năng tìm kiếm thông tin, kỹ năng sử dụng thư viện, kỹ năng đánh giá thông tin,... cho người dùng tin. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn, các công cụ hỗ trợ tìm kiếm thông tin để người dùng tin có thể tự khai thác nguồn lực thông tin một cách hiệu quả.

4.3. Xây Dựng Môi Trường Làm Việc Sáng Tạo và Chuyên Nghiệp

Để thu hút và giữ chân cán bộ có năng lực, cần xây dựng môi trường làm việc sáng tạo, chuyên nghiệp và thân thiện. Cần tạo điều kiện cho cán bộ phát huy tối đa năng lực và sở trường của mình, khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong công việc. Đồng thời, cần có chế độ đãi ngộ hợp lý, tạo động lực cho cán bộ gắn bó lâu dài với nghề.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Mới Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin

Nghiên cứu về phát triển nguồn lực thông tin cần được đẩy mạnh để cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và triển khai các giải pháp thực tiễn. Các nghiên cứu nên tập trung vào các vấn đề như: đánh giá nhu cầu thông tin của người dùng tin, khảo sát thực trạng nguồn lực thông tin của các trung tâm thông tin thư viện, xây dựng mô hình phát triển nguồn lực thông tin phù hợp, đánh giá hiệu quả của các giải pháp phát triển nguồn lực thông tin,...

5.1. Nghiên Cứu Về Nhu Cầu Thông Tin Của Người Dùng Tin

Các nghiên cứu về nhu cầu thông tin của người dùng tin cần được thực hiện thường xuyên và có hệ thống để nắm bắt được những thay đổi trong nhu cầu thông tin và có những điều chỉnh phù hợp trong việc xây dựng và phát triển nguồn lực thông tin. Các nghiên cứu này cần thu thập thông tin về loại hình thông tin cần thiết, mức độ cần thiết, phương thức tiếp cận thông tin ưa thích,... của người dùng tin.

5.2. Khảo Sát Thực Trạng Nguồn Lực Thông Tin

Các khảo sát về thực trạng nguồn lực thông tin của các trung tâm thông tin thư viện cần được thực hiện định kỳ để đánh giá được chất lượng, số lượng, sự đa dạng và khả năng tiếp cận của nguồn lực thông tin. Các khảo sát này cần thu thập thông tin về số lượng tài liệu, loại hình tài liệu, ngôn ngữ tài liệu, năm xuất bản tài liệu, khả năng truy cập tài liệu,... Bên cạnh đó, cần khảo sát về cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ cán bộ, chính sách phát triển nguồn lực thông tin,... của các trung tâm thông tin thư viện.

5.3. Xây Dựng Mô Hình Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Hiệu Quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu về nhu cầu thông tin của người dùng tin và khảo sát thực trạng nguồn lực thông tin của các trung tâm thông tin thư viện, cần xây dựng các mô hình phát triển nguồn lực thông tin phù hợp với điều kiện và đặc thù của từng trung tâm thông tin thư viện. Các mô hình này cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, phương pháp, nguồn lực và các chỉ số đánh giá hiệu quả của quá trình phát triển nguồn lực thông tin.

VI. Kết Luận Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Cho Tương Lai

Phát triển nguồn lực thông tin là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự đầu tư thích đáng. Các trung tâm thông tin thư viện cần chủ động nắm bắt xu hướng phát triển của thông tin và công nghệ, xây dựng chiến lược phát triển nguồn lực thông tin phù hợp, đồng thời không ngừng nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và cải thiện cơ sở vật chất để đáp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin của người dùng tin, góp phần vào sự phát triển chung của đất nước.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Đầu Tư Vào Nguồn Lực Thông Tin

Đầu tư vào nguồn lực thông tin là đầu tư vào tri thức, vào tương lai. Các nhà quản lý và các nhà hoạch định chính sách cần nhận thức rõ tầm quan trọng của nguồn lực thông tin và có những chính sách hỗ trợ phù hợp để các trung tâm thông tin thư viện có thể thực hiện tốt vai trò của mình.

6.2. Hướng Đến Nguồn Lực Thông Tin Mở Và Dễ Dàng Tiếp Cận

Trong bối cảnh thông tin ngày càng trở nên quan trọng, việc hướng đến nguồn lực thông tin mở và dễ dàng tiếp cận là một xu hướng tất yếu. Các trung tâm thông tin thư viện cần chủ động tham gia vào các phong trào thông tin mở, xây dựng các kho lưu trữ số, cung cấp dịch vụ thông tin trực tuyến miễn phí,... để mọi người đều có thể tiếp cận được thông tin.

6.3. Vai Trò Của Trung Tâm Thông Tin Thư Viện Trong Kỷ Nguyên Số

Trong kỷ nguyên số, vai trò của trung tâm thông tin thư viện ngày càng trở nên quan trọng. Các trung tâm thông tin thư viện không chỉ là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin mà còn là nơi hỗ trợ người dùng tin trong việc tìm kiếm, đánh giá và sử dụng thông tin. Các trung tâm thông tin thư viện cần chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới để trở thành những trung tâm tri thức hiện đại, đáp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin của xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu phát triển nguồn lực thông tin tại các Trung tâm Thông tin Thư viện trường đại học" được tác giả Trịnh Thị Thảo thực hiện năm 2013 tại Khoa Thông tin - Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của NCVC. Phạm Văn Vu.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng cuộc cách mạng khoa học và công nghệ (KH&CN), đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT), đang thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ nền văn minh công nghiệp sang thời đại thông tin và kinh tế tri thức. Trong cấu trúc nguồn lực phát triển quốc gia, bên cạnh nhân lực, vật lực và tài lực, thông tin đóng vai trò là động lực then chốt cho tăng trưởng kinh tế - xã hội, là cơ sở cho các quyết định quản lý và là yếu tố thiết yếu trong giáo dục. Đối với giáo dục đại học, nhà trường đồng thời đảm nhận hai chức năng cốt lõi: đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và đóng vai trò là trung tâm nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (NCPT). Mọi hoạt động dạy học và NCKH đều gắn liền với việc tiếp nhận, truyền bá và tái tạo thông tin KH&CN. Trong cấu trúc trường đại học, trung tâm thông tin - thư viện (TT-TV) là nền tảng tri thức phục vụ trực tiếp cho giảng viên, học viên và sinh viên. Tuy nhiên, khảo sát thực tế của tác giả cho thấy năng lực đáp ứng của nhiều trung tâm TT-TV trường đại học còn hạn chế cả về số lượng, chất lượng nguồn tin lẫn phương thức hướng dẫn người dùng tiếp cận thông tin.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về nguồn lực thông tin, cấu trúc của nguồn lực thông tin và vai trò của nó đối với phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục đại học và hoạt động NCPT.
2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng nguồn lực thông tin tại 4 trung tâm TT-TV trường đại học trọng điểm trên địa bàn Hà Nội, đặt trong mối tương quan đối sánh với các cơ quan thông tin KH&CN lớn cấp bộ ngành.
3. Đề xuất các giải pháp khả thi, đồng bộ nhằm phát triển nguồn lực thông tin tại các trung tâm TT-TV trường đại học trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề phát triển nguồn lực thông tin tại các cơ quan thông tin - thư viện trường đại học.
• Phạm vi nghiên cứu về không gian: Khảo sát thực tế tại 4 đơn vị thông tin - thư viện trường đại học gồm Trung tâm TT-TV Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, Trung tâm TT-TV Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trung tâm TT-TV Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện Tạ Quang Bửu - Trường Đại học Bách khoa Hà Nội; đồng thời khảo sát đối sánh tại các cơ quan thông tin KH&CN đầu ngành: Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NASATI), Thư viện Quốc gia Việt Nam, và Trung tâm Thông tin - Tư liệu thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu về thời gian: Dữ liệu tổ chức, vốn tài liệu, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ thông tin được thu thập và phân tích tại thời điểm khảo sát năm 2012 - đầu năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, khóa luận vận dụng các khái niệm nền tảng của thông tin học và tiêu chuẩn quốc tế:

• Khái niệm thông tin và tư liệu: Vận dụng định nghĩa của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO): "Tư liệu là tổ hợp của vật mang và các dữ liệu ghi trên đó, nói chung không thay đổi về mặt hình thức mà con người hoặc máy có thể đọc được". Tư liệu tồn tại dưới các dạng vật mang vật lý như giấy, phim, đĩa từ, băng từ.
• Phân loại nguồn tin: Phân định ranh giới giữa nguồn tin truyền thống (tồn tại trên vật mang vật lý sờ thấy được) và nguồn tin phi truyền thống (dạng điện tử hoặc dạng số hóa từ tài liệu gốc).
• Khái niệm nguồn tin KH&CN: Là kết cấu vật chất chứa đựng tri thức, số liệu, dữ kiện hình thành trong quá trình NCKH, phát triển công nghệ, sản xuất kinh doanh và quản lý.
• Khái niệm nguồn lực thông tin: Được hiểu là toàn bộ năng lực đáp ứng và đảm bảo thông tin của một cơ quan thông tin - thư viện nhằm thỏa mãn nhu cầu của người dùng tin. Cấu trúc nguồn lực thông tin gồm 3 thành tố cơ bản: vốn tài liệu (truyền thống và điện tử), hệ thống công cụ tra cứu/phương tiện kỹ thuật chuyển tải thông tin (sản phẩm, dịch vụ, hạ tầng CNTT), và nguồn lực con người (trình độ cán bộ thư viện cùng sự tương tác của người dùng tin).

Khóa luận căn cứ vào hệ thống văn bản pháp luật và văn bản tổ chức của Nhà nước và các bộ, ngành:

• Nghị định số 28/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Khoa học và Công nghệ;
• Nghị định số 159/2004/NĐ-CP ngày 31/8/2004 của Chính phủ về Hoạt động thông tin khoa học và công nghệ;
• Nghị định số 30/2006/NĐ-CP ngày 29/03/2006 của Chính phủ về Thống kê khoa học và công nghệ;
• Quyết định số 516/TTg ngày 11/7/1997 của Thủ tướng Chính phủ thành lập Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông;
• Quyết định thành lập và quy định tổ chức của các đơn vị: Quyết định số 397/TCCB ngày 30/5/2006 của Giám đốc Học viện CNBCVT; Quyết định số 2036/QĐ-ĐHCN ngày 22/12/2005 của Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghiệp Hà Nội; Quyết định số 66/TCCB ngày 14/2/1997 và Quyết định số 947/TCCB ngày 21/4/1998 của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội; Nghị định số 147/NĐ-CT ngày 06/3/1956 thành lập Trường ĐH Bách khoa Hà Nội.
• Các chuẩn nghiệp vụ biên mục và phân loại: Quy tắc biên mục Anh - Mỹ (AACR2), Khổ mẫu biên mục đọc máy MARC 21, Khung phân loại thập phân Dewey (DDC 14), Khung phân loại Thư viện Quốc hội Mỹ (LC - Library of Congress Classification) và giao thức tìm kiếm Z39.50.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả sử dụng gồm:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu chuyên ngành thông tin - thư viện.
• Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế và trao đổi chuyên môn trực tiếp tại các thư viện.
• Phương pháp thống kê mô tả, so sánh đối chiếu số liệu và đánh giá khách quan hiện trạng cơ sở vật chất, vốn tài liệu và dịch vụ.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các báo cáo tổng kết hoạt động chuyên môn, hồ sơ lưu trữ nội bộ, số liệu kiểm kê kho sách, nhật ký phần mềm quản trị thư viện và danh mục cơ sở dữ liệu (CSDL) điện tử do các đơn vị cung cấp trực tiếp cho tác giả.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái niệm chung về nguồn lực thông tin và vai trò của nguồn lực thông tin trong giai đoạn hiện nay

Tác giả tập trung phân tích bản chất của nguồn lực thông tin như một dạng tiềm lực quốc gia. Nguồn lực thông tin là thước đo đánh giá hiệu quả hoạt động của cơ quan TT-TV, chỉ phát triển khi có sự tương tác hai chiều giữa người cung cấp và người sử dụng. Trong giai đoạn chuyển dịch sang đào tạo theo học chế tín chỉ, việc học tập chuyển dịch căn bản sang phương thức tự học, tự nghiên cứu; do đó, thư viện đóng vai trò là giảng đường thứ hai, là điều kiện tiên quyết để trường đại học mở ngành và nâng cấp bậc đào tạo.

Chương này cũng phân loại 3 nhóm người dùng tin chính trong trường đại học:

• Sinh viên: Chiếm tỷ lệ lớn nhất (từ 70% đến hơn 90% lượng bạn đọc), nhu cầu phân hóa rõ rệt theo tiến trình đào tạo: 3 năm đầu tập trung vào giáo trình đại cương, khoa học cơ bản, lý luận chính trị; 2 năm cuối tập trung vào tài liệu chuyên ngành; hạn chế lớn nhất là rào cản ngoại ngữ khi tiếp cận tài liệu gốc nước ngoài.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Nhóm có trình độ chuyên môn và ngoại ngữ tốt, quỹ thời gian ổn định, nhu cầu tập trung vào các nguồn tin cấp 2, cấp 3, báo cáo kết quả NCKH, kỷ yếu hội nghị, luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ.
• Cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học: Lực lượng trực tiếp sản xuất và tái tạo tri thức, có nhu cầu sâu về sách chuyên khảo, tài liệu tra cứu, tạp chí khoa học quốc tế và các CSDL trực tuyến để đổi mới giáo trình và triển khai các đề tài NCPT.

Chương 2: Thực trạng về nguồn lực thông tin của các cơ quan thông tin và thư viện được khảo sát

Tác giả trình bày chi tiết bức tranh thực trạng tại các cơ quan thông tin - thư viện qua các dữ kiện cụ thể:

1. Trung tâm Thông tin - Thư viện Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (ILC-PTIT):

• Tổ chức và nhân sự: Thành lập năm 2006, đặt tại cơ sở Hà Đông; gồm 07 cán bộ (01 ThS chuyên ngành TT-TV, 01 ThS Quản trị kinh doanh, 02 Cử nhân TT-TV, 02 cử nhân ngành khác có chứng chỉ nghiệp vụ TT-TV).
• Cơ sở vật chất: Máy chủ đặt tại Data Center của Học viện, 18 máy tính phục vụ bạn đọc tại phòng đọc/mượn, 4 máy tính phòng nghiệp vụ; kết nối mạng VinaREN từ năm 2009; phòng đọc khoảng 100 chỗ ngồi.
• Vốn tài liệu: Tài liệu truyền thống có 6.402 tên với 35.576 bản (4.898 tên sách, 38 tên tạp chí tiếng Việt, 12 tên tạp chí ngoại văn, 418 giáo trình/bài giảng, 645 luận văn, 260 luận án, 143 đồ án).
• Sản phẩm và CSDL: Ứng dụng phần mềm Libol 6.0 theo chuẩn AACR2, MARC 21, DDC 14 với hơn 3.300 biểu ghi thư mục; CSDL nội sinh gồm 78 bài giảng slide toàn văn, 23 biểu ghi kết quả NCKH, 43 biểu ghi luận án, 224 biểu ghi luận văn.

2. Trung tâm Thông tin Thư viện Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội (ĐHCNHN):

• Tổ chức và nhân sự: Thành lập năm 2005; gồm 18 cán bộ (02 ThS chuyên ngành, 03 cán bộ đang học ThS, 12 Cử nhân TT-TV, 01 cán bộ đang học đại học TT-TV).
• Quy mô cơ sở vật chất: Tổng diện tích sàn trên 6.000 m2 phân bố tại 3 cơ sở (Khu A Minh Khai - Từ Liêm, Khu B Tây Tựu - Từ Liêm, và cơ sở Phủ Lý - Hà Nam). Hệ thống phòng chức năng gồm phòng đọc tổng hợp trên 500 chỗ ngồi, phòng mượn về nhà, phòng báo - tạp chí, phòng đọc tài liệu điện tử, phòng tự chọn và 12 phòng thảo luận nhóm.
• Vốn tài liệu: Khoảng 145.362 bản sách (tiếng Việt, tiếng Nga, tiếng Anh, tài liệu JICA-HIC) phục vụ 60.000 học sinh - sinh viên; trên 200 tên báo và tạp chí.
• Phần mềm và dịch vụ: Ứng dụng phần mềm Libol 6.0 từ cuối năm 2009; áp dụng chế độ mượn cụ thể (cán bộ được mượn tối đa 5 đơn vị/lần và giữ không quá 10 đơn vị trong 1 tháng; HSSV được mượn 2 đơn vị/lần và giữ không quá 6 đơn vị trong 2 tuần, giáo trình mượn theo học phần). Tổ chức được 03 hội nghị bạn đọc trong giai đoạn 2005 - 2010.

3. Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội (LIC VNU):

• Tổ chức và nhân sự: Thành lập năm 1997 trên cơ sở sáp nhập các thư viện trường thành viên; có tư cách pháp nhân riêng; đội ngũ cán bộ gồm 130 người (1 Tiến sĩ, 9 Thạc sĩ, 83 Cử nhân, 37 trình độ Cao đẳng và Trung cấp).
• Vốn tài liệu in: Quy mô lớn nhất trong khối đại học với 200.000 tên sách (gần 700.000 bản), 2.145 tên tạp chí (450.000 cuốn), 2.000 bản thác bản văn bia, khoảng 12.000 bản luận văn/luận án sau đại học, 1.800 đề tài NCKH.
• Vốn tài liệu điện tử: Sở hữu quyền truy cập hơn 41.091 tên tạp chí và 14.200 sách điện tử thông qua các CSDL quốc tế lớn: ACM, IEEE Computer Society Digital Library, ProQuest (chứa hơn 18.000 luận văn toàn văn), ScienceDirect (SDOL), Springer E-journals, Wilson OmniFile Complete, SIAM eBook, Springer eBook các năm 2005, 2007, 2008, 2009; phần mềm học trực tuyến LANGMaster English Elements Online. Tự xây dựng 12 giáo trình điện tử.
• Chính sách dịch vụ: Sinh viên được mượn tối đa 11 cuốn (3 sách tham khảo trong 7-10 ngày, 8 giáo trình trong 1 học kỳ/150 ngày); cán bộ được mượn tối đa 7 cuốn trong 15 ngày.

4. Thư viện Tạ Quang Bửu - Trường Đại học Bách khoa Hà Nội:

• Quy mô công trình: Tòa nhà thư viện điện tử khởi công tháng 4/2002, khánh thành tháng 10/2006 với mức đầu tư khoảng 220 tỷ đồng, tổng diện tích sàn 36.860 m2, quy mô 10 tầng.
• Nhân lực: 44 cán bộ (09 ThS TT-TV và CNTT, 06 Kỹ sư CNTT và kỹ thuật, 24 Cử nhân TT-TV, 02 Cử nhân ngoại ngữ, 03 Cử nhân kinh tế).
• Vốn tài liệu: Khoảng 400.000 cuốn sách in, 78 loại báo, 100 tên tạp chí tiếng Việt, 1.530 tên tạp chí nước ngoài, 6.036 luận án và luận văn; tài liệu điện tử có khoảng 5.000 đĩa CD luận văn/luận án, gần 500 cuốn tài liệu toàn văn số hóa (E-book).
• Nghiệp vụ và dịch vụ: Áp dụng bảng phân loại LC (Library of Congress); tỷ lệ người dùng tin sử dụng dịch vụ sao chụp tài liệu đạt 79%; bố trí phòng đa phương tiện tại tầng 3, 6 phòng học nhóm; cung cấp dịch vụ giải đáp người dùng tin qua thư điện tử [e-mail] cam kết phản hồi trong 24 giờ.

5. Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NASATI):

• Đơn vị đối sánh cấp quốc gia sở hữu Thư viện KH&CN Quốc gia với hơn 350.000 cuốn sách (60% ngữ hệ Latinh, 30% Slavơ, 10% tiếng Việt), hơn 17.000 cuốn sách chuyên khảo tra cứu quý hiếm (tiêu biểu như bộ Chemical Abstracts), gần 7.000 tên tạp chí (5.695 tên gốc Latin, 830 tên tiếng Nga, 350 tên tiếng Việt).
• Quản lý kho lưu chiểu kết quả nghiên cứu khoa học cấp quốc gia với hơn 10.000 báo cáo đề tài KH&CN (mỗi năm bổ sung khoảng 600 báo cáo).
• Phát triển và quản trị hai CSDL nội sinh quan trọng: CSDL STD (Tài liệu KH&CN Việt Nam) với gần 150.000 biểu ghi, trong đó 85.000 biểu ghi có tệp toàn văn PDF (tăng trưởng trên 11.000 tài liệu mới/năm); CSDL KQNC (Kết quả nghiên cứu) với hơn 11.000 mô tả thư mục và tóm tắt.
• Cung cấp quyền truy cập các CSDL quốc tế quy mô lớn: ScienceDirect (Elsevier) với 2.239 tạp chí, hơn 9 triệu bài viết toàn văn kèm 13 gói tạp chí hồi cố từ năm 1823; IEEE/IEL với gần 3 triệu tài liệu toàn văn, 254 tạp chí, 5.012 kỷ yếu hội nghị và 1.200 tiêu chuẩn kỹ thuật; ISI Web of Knowledge (hơn 12.000 tạp chí); SpringerLink (hơn 2.700 tạp chí và 6.000 sách điện tử mua quyền truy cập vĩnh viễn); ProQuest Central (25 CSDL xử lý hơn 19.000 tạp chí và 56.000 luận văn toàn văn). Vận hành Mạng Nghiên cứu và Đào tạo Việt Nam (VinaREN).

Bảng so sánh tổng hợp nguồn lực thông tin giữa các thư viện đại học được khảo sát:

Tiêu chí so sánh	TT-TV Học viện CNBCVT	TT-TV ĐH Công nghiệp Hà Nội	TT-TV ĐH Quốc gia Hà Nội	Thư viện Tạ Quang Bửu - ĐHBKHN
Quy mô nhân sự	07 cán bộ	18 cán bộ	130 cán bộ	44 cán bộ
Diện tích sử dụng	Bố trí tại cơ sở Hà Đông, phòng đọc ~100 chỗ	>6.000 m2 (3 cơ sở: Khu A, Khu B, Hà Nam)	4 điểm thư viện thành viên	36.860 m2 sàn (tòa nhà 10 tầng, mức đầu tư 220 tỷ đồng)
Quy mô sách in	4.898 tên (35.576 bản)	~145.362 bản	200.000 tên (~700.000 bản)	~400.000 cuốn
Báo và Tạp chí	38 tên tiếng Việt, 12 tên ngoại văn	>200 tên	2.145 tên (450.000 cuốn)	78 loại báo, 100 tạp chí tiếng Việt, 1.530 tạp chí ngoại văn
Luận văn, Luận án	645 luận văn, 260 luận án, 143 đồ án	Phục vụ theo nhu cầu đào tạo	~12.000 bản luận văn, luận án	6.036 cuốn luận văn, luận án; 5.000 đĩa CD
Tài liệu điện tử & CSDL	CSDL Libol (3.300 biểu ghi), 78 bài giảng slide	CSDL Libol 6.0 (triển khai từ cuối năm 2009)	>41.091 tạp chí điện tử, 14.200 e-book (ScienceDirect, ProQuest, IEEE...)	Gần 500 e-book toàn văn, CSDL online dùng thử
Khung phân loại/Nghiệp vụ	DDC 14, MARC 21, AACR2	Bảng tra cứu, Libol 6.0	DDC, MARC 21, cổng Z39.50	Khung phân loại LC (Library of Congress)
Phòng học nhóm	Chưa bố trí phòng riêng	12 phòng học nhóm	Bố trí tại các điểm phục vụ	6 phòng học nhóm chuyên dụng

Chương 3: Một số giải pháp phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm Thông tin Thư viện các trường đại học

Trên cơ sở kết quả khảo sát, tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp định hướng thực tiễn:

1. Xây dựng kế hoạch bổ sung mới các tài liệu: Thực hiện khảo sát định kỳ nhu cầu của các nhóm người dùng tin và khung chương trình đào tạo của từng khoa, ngành; cân đối tỷ lệ phân bổ ngân sách giữa tài liệu truyền thống (giáo trình, sách tham khảo) và tài liệu điện tử; thiết lập quy chế thu nộp bắt buộc nguồn tài liệu nội sinh (luận văn, luận án, kết quả NCKH, kỷ yếu hội thảo do trường xuất bản).
2. Hợp tác, trao đổi và chia sẻ nguồn lực thông tin: Đẩy mạnh liên kết giữa các thư viện đại học có cùng chuyên ngành hoặc cùng địa bàn; tích cực tham gia Liên hiệp Thư viện Việt Nam về các nguồn thông tin KH&CN (Vietnam Library Consortium) nhằm chia sẻ chi phí mua quyền truy cập các CSDL quốc tế đắt tiền; phối hợp mượn liên thư viện và triển khai mạng VinaREN.
3. Hiện đại hóa hạ tầng cơ sở thông tin: Đầu tư nâng cấp hệ thống máy chủ, máy tính chuyên dụng cho bạn đọc và đường truyền mạng tốc độ cao; hoàn thiện việc số hóa tài liệu nội sinh; ứng dụng thống nhất các phần mềm quản trị thư viện tích hợp và chuẩn nghiệp vụ tiên tiến (MARC 21, AACR2, cổng kết nối tìm kiếm tập trung Z39.50).
4. Nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ thư viện: Chuẩn hóa chuyên môn nghiệp vụ thông tin - thư viện cho cán bộ trái ngành; tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng tin học ứng dụng, ngoại ngữ chuyên ngành và quản trị CSDL số; chuyển dịch vai trò cán bộ thư viện từ thủ thư thuần túy sang chuyên gia tư vấn, định hướng thông tin.
5. Định hướng và đào tạo người dùng tin: Đa dạng hóa các hình thức đào tạo kiến thức thông tin cho bạn đọc thông qua tài liệu hướng dẫn, tuần sinh hoạt công dân đầu khóa học, tổ chức thường niên hội nghị bạn đọc; biên soạn bản tin điện tử, thư mục chuyên đề và nâng cao kỹ năng tra cứu trực tuyến trên hệ thống OPAC và CSDL điện tử.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và công bố hệ thống số liệu định lượng chi tiết phản ánh toàn diện diện mạo của 4 thư viện trường đại học lớn tại Hà Nội vào giai đoạn 2012 - 2013, làm nổi bật sự chênh lệch lớn về tiềm lực giữa các đơn vị (quy mô vốn sách in dao động từ 35.576 bản của Học viện CNBCVT đến gần 700.000 bản của ĐHQGHN; nhân sự từ 7 cán bộ của ILC-PTIT đến 130 cán bộ của LIC VNU).

Về giải pháp, công trình đã đề xuất 5 định hướng cụ thể bao quát từ công tác bổ sung tài liệu, chia sẻ nguồn lực liên thư viện, hiện đại hóa hạ tầng CNTT, phát triển nguồn nhân lực đến đào tạo người dùng tin.

Về mặt đóng góp khoa học so với các nghiên cứu trước: Khóa luận đã khắc phục được sự hạn chế của các đề tài trước đây (vốn chỉ dừng lại ở phạm vi khảo sát riêng lẻ tại một trường đại học cụ thể). Tác giả đã đặt nguồn lực thông tin của hệ thống thư viện đại học trong bức tranh tổng thể của mạng lưới thông tin KH&CN quốc gia, sử dụng các dữ liệu đối sánh trực tiếp từ các cơ quan thông tin đầu ngành (Cục Thông tin KH&CN Quốc gia, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện KH&CN Việt Nam) để đưa ra các nhận định khách quan và giải pháp có tính hệ thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận thể hiện những hạn chế khách quan được tác giả thừa nhận trong lời cảm ơn và nội dung: là công trình nghiên cứu bước đầu của sinh viên tốt nghiệp đại học nên năng lực và kinh nghiệm khảo sát thực tế còn có những giới hạn nhất định.

Phạm vi nghiên cứu thực nghiệm của đề tài chỉ giới hạn ở một số cơ quan thông tin - thư viện trên địa bàn thành phố Hà Nội, chưa mở rộng ra các trường đại học ở khu vực miền Trung và miền Nam. Phần dữ liệu đối sánh tại một số cơ quan bộ ngành (như Thư viện Quốc gia Việt Nam và Trung tâm Thông tin - Tư liệu thuộc Viện KH&CN Việt Nam) chủ yếu dừng lại ở mức giới thiệu quy mô tổng thể theo báo cáo, chưa đi sâu phân tích cơ chế phối hợp tác nghiệp cụ thể với từng trường đại học.

Hướng mở cho các nghiên cứu tiếp theo là mở rộng phạm vi khảo sát liên vùng và nghiên cứu sâu cơ chế chia sẻ kinh phí vận hành các CSDL điện tử quốc tế trong mô hình liên hiệp thư viện đại học.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Cán bộ quản lý thư viện và lãnh đạo các trường đại học: Tham khảo các mô hình tổ chức, định mức cơ sở vật chất và quy định quản lý dịch vụ mượn trả tài liệu (như mô hình phòng học nhóm tại ĐHCNHN và ĐHBKHN, hoặc định mức mượn tài liệu theo tín chỉ của ĐHQGHN).
• Sinh viên, học viên cao học ngành Thông tin - Thư viện, Khoa học Thông tin và Quản trị Tri thức: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu phương pháp luận khảo sát thực trạng thư viện, cách thức phân loại người dùng tin và cơ cấu vốn tài liệu.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến lịch sử phát triển thông tin - thư viện Việt Nam: Nắm bắt bức tranh số liệu xác thực về quá trình chuyển đổi số và ứng dụng phần mềm Libol, chuẩn MARC 21, phân loại LC và mạng VinaREN tại các trường đại học trọng điểm giai đoạn 2005 - 2013.

Phần đáng tham khảo nhất của công trình là Chương 2 với hệ thống số liệu kiểm kê kho tài liệu in, danh mục các CSDL điện tử chuyên ngành quốc tế được liệt kê chi tiết, cùng quy trình quản lý bạn đọc của các cơ quan khảo sát.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy mô vốn tài liệu và đội ngũ nhân sự của Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội (LIC VNU) đạt mức nào tại thời điểm nghiên cứu?

Tại thời điểm khóa luận khảo sát, Trung tâm TT-TV ĐHQGHN có đội ngũ cán bộ gồm 130 người (1 Tiến sĩ, 9 Thạc sĩ, 83 Cử nhân, 37 Cao đẳng và Trung cấp). Vốn tài liệu in gồm 200.000 tên sách chuyên khảo và giáo trình với gần 700.000 bản, 2.145 tên tạp chí (450.000 cuốn), 2.000 bản thác bản văn bia, khoảng 12.000 luận văn, luận án và 1.800 đề tài NCKH. Vốn tài liệu điện tử có quyền truy cập hơn 41.091 tên tạp chí và 14.200 sách điện tử từ các CSDL lớn (ACM, IEEE, ProQuest, ScienceDirect, Springer, SIAM...).

2. Thư viện Tạ Quang Bửu (Đại học Bách khoa Hà Nội) có những đặc điểm nổi bật nào về quy mô xây dựng và ứng dụng tiêu chuẩn nghiệp vụ?

Thư viện Tạ Quang Bửu được đầu tư xây dựng khoảng 220 tỷ đồng, khánh thành vào tháng 10/2006 với tổng diện tích sàn 36.860 m2, chiều cao 10 tầng, là thư viện điện tử đại học quy mô lớn nhất Việt Nam thời điểm đó. Về nghiệp vụ, thư viện áp dụng Bảng phân loại Thư viện Quốc hội Mỹ (LC - Library of Congress Classification) để biên mục tài liệu mới và hồi cố tài liệu cũ. Thư viện sở hữu khoảng 400.000 cuốn sách in, 1.530 tên tạp chí nước ngoài, 6.036 luận án/luận văn, bố trí 6 phòng học nhóm và hệ thống bàn thông tin giải đáp qua thư điện tử trong vòng 24 giờ.

3. Tỷ lệ cơ cấu người dùng tin tại các thư viện trường đại học theo khảo sát của tác giả có đặc thù gì?

Khảo sát cho thấy sinh viên luôn là lực lượng bạn đọc đông đảo nhất, chiếm tỷ lệ từ 70% đến hơn 90% lượng người dùng tin tại các thư viện (ví dụ tại Học viện CNBCVT, sinh viên chiếm từ 70% - 80% trên tổng số 29.000 sinh viên; tại ĐHCNHN phục vụ khoảng 60.000 HSSV). Tuy nhiên, sinh viên có thời gian sử dụng thư viện không ổn định do phụ thuộc lịch học và gặp rào cản lớn về ngoại ngữ khi khai thác tài liệu quốc tế. Nhóm cán bộ giảng dạy, nghiên cứu sinh và học viên cao học chiếm tỷ lệ nhỏ hơn nhưng là nhóm có nhu cầu chuyên sâu, ổn định và khai thác hiệu quả các CSDL điện tử.

4. CSDL STD do Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia xây dựng có quy mô dữ liệu và phương thức cập nhật như thế nào?

CSDL STD (Tài liệu KH&CN Việt Nam) do Cục Thông tin KH&CN Quốc gia xây dựng và cập nhật từ năm 1987, là CSDL toàn văn lớn nhất Việt Nam về các bài báo đăng trên tạp chí và kỷ yếu hội nghị KH&CN trong nước. Tại thời điểm nghiên cứu, CSDL STD có gần 150.000 biểu ghi, trong đó 85.000 biểu ghi có đính kèm tệp tài liệu gốc định dạng PDF. CSDL được cập nhật định kỳ hàng tuần, trung bình mỗi năm bổ sung mới trên 11.000 tài liệu.

5. Tác giả đề xuất các giải pháp trọng tâm nào để phát triển nguồn lực thông tin tại các thư viện trường đại học?

Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp gồm: (1) Xây dựng kế hoạch bổ sung tài liệu có khảo sát nhu cầu bạn đọc và thiết lập cơ chế nộp lưu chiểu tài liệu nội sinh; (2) Tham gia Liên hiệp thư viện Việt Nam (Vietnam Library Consortium) và mạng VinaREN để hợp tác, chia sẻ nguồn tin; (3) Đầu tư hạ tầng kỹ thuật, nâng cấp phần mềm quản trị thư viện tích hợp và chuẩn hóa theo chuẩn quốc tế (MARC 21, AACR2, Z39.50); (4) Đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và tin học cho đội ngũ cán bộ; (5) Tăng cường hướng dẫn, đào tạo người dùng tin thông qua hội nghị bạn đọc và các lớp kỹ năng tra cứu thông tin.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trịnh Thị Thảo là một công trình nghiên cứu khảo sát có giá trị thực tiễn cao đối với ngành thông tin - thư viện đại học tại Việt Nam vào đầu thập niên 2010. Bằng phương pháp thống kê mô tả và khảo sát thực địa, tác giả đã tái hiện bức tranh toàn diện về hạ tầng kỹ thuật, quy mô vốn tài liệu in và điện tử, cơ cấu nhân sự cũng như hiện trạng dịch vụ tại các trường đại học tiêu biểu trên địa bàn Hà Nội. Hệ thống 5 nhóm giải pháp được đề xuất trong công trình đã cung cấp những căn cứ khoa học và định hướng nghiệp vụ rõ ràng nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển nguồn lực thông tin, phục vụ đắc lực cho hoạt động đào tạo theo học chế tín chỉ và công tác nghiên cứu khoa học trong hệ thống giáo dục đại học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, danh mục các từ viết tắt. Khóa luận gồm các chơlơng sau: Chojơng 1: Khái niệm về nguồn lực thông tin và vai trò của nguồn lực thông tin trong giai đoạn hiện nay. Choong 2: Thue trạng về nguồn lực thông tin của một số cơ quan thông tin va tho, viện đơjợc khảo sát. Choong 3: M6ét số giải pháp phát trién nguồn lực thông tin tại các Trung tâm Thông tin Tho vién trojong dai hoc.

- - CHGJONG 1: KHÁI NIỆM CHUNG VỀ NGUON LUC THONG TIN VA VAI TRO CUA NGUON LUC THONG TIN TRONG GIAI DOAN HIEN NAY.1 Khái niệm chung về nguồn lực thông tin Ngày nay, trong đời sống hàng ngày từ “thông tin” đơlợc ngojời ta nói tới nhiều nhất: thông tin là nguồn lực của sự phát triển; nền kinh tế thông tin; chúng ta đang sống trong thời đại thông tin; đang hình thành xã hội thông tin,. Hoạt động hàng ngày của con ngojời diễn ra trong môi trolờng giao lou thong tin về những điều đã diễn ra, về những cái mà ngơiời ta đã biết, đã nói, đã làm. Điều đó xác định bản chất và chất lojong của những mối quan hệ của con ngojdi. Ching ta hiểu thông tin là nội dung ma con ngojoi tiếp nhận đơjợc từ thế giới vật chất bên ngoài, đo|ợc xác định thông qua ngojời sử dụng nó và đem lại cho con ngopi một sự hiểu biết mới.

Sau khi tiếp nhận, thông tin có giá trị làm thay đổi hành vi suy nghĩ, phoJơng thức hành động của con ngơiời. Nhq vậy, thông tin với tơi cách là phạm trò rất phức tạp bị chỉ phối bởi rất nhiều thông số khác nhau về mối quan hệ giữa thông điệp với ngojời tiếp nhận thông tin. Giá trị của thông tin càng lớn khi thông điệp đó đojợc biêu thị mức độ với vốn sống và năng lực của ngojời tiếp nhận sử dụng nó. Và thông tin là nhu cầu cơ bản không thể thiếu của con ngợiời trong đời sống hàng ngày.

%* Khái niệm về nguồn lực thông tin Đối với một cơ quan thông tin — tho, viện hay một hệ thống thông tin thì nguồn lực thông tin đojợc hiểu là khả năng hay năng lực đảm bảo thông tin, là năng lực đáp ứng thông tin cho ngojời dùng tin nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin của họ. Nguồn lực thông tin là một khái niệm mang tính tổng quát, gồm bộ soIu tập nguồn tin (vốn thông tin — tơi liệu), các sản phẩm và dịch vụ thông tin, và các công cụ tra cứu, tìm kiếm và giải đáp thông tin có liên quan (kê cả chuyên gia thông tin và tho mục, các phơjơng tiện và thiết bị), giúp ngojời dòng tin tiếp cận và thu nhận đojợc thông tin cần thiết đáp ứng nhu cầu thông tin của họ. Ở đây, nguồn tin đojợc hiểu có thé là con ngojời hay tô chức hoặc cơ quan có thông tin, là to liệu (tài liệu), hình ảnh, âm thanh, v., đơjợc tập họp và tích lũy nhằm truyền đơla tới ngojời sử dụng. Nguồn tin có thê gồm cả tài liệu cấp I tài liệu cấp II, tài liệu cấp II, v.

Theo cách hiểu thông thơjờng và đơn giản thì nguồn tin có thé là tất cả các loại tơi liệu (tài liệu). Trong đó, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế - ISO doja ra khái niệm: «To liệu là tổ hợp của vật mang và các dữ liệu ghi trên đó, nói chung không thay đổi về mặt hình thức mà con ngojời hoặc máy có thể đọc đojJợc». Vậy, tơi liệu là bat cir dang vật chất nào có chứa thông tin mà từ đó, thông qua việc đọc trực tiếp hoặc đọc bằng máy, con ngoiời có thê tiếp nhận đơjợc, lấy ra đơiợc thông tin cần thiết cho họ. Nhq vậy, với khái niệm nêu trên đây, toi liệu là những đối toJợng vật lý nhơi gáy, phim, giấy ảnh, băng từ, đĩa từ,.

có chứa các đữ kiện, số liệu, dữ liệu, tri thức đơjợc sắp đặt, hệ thống hóa theo một trật tự nhất định nhằm mục đích lơiu giữ lâu dài và truyền bá để áp dụng trong thực tế. Bất cứ một bài báo, một tạp chí hay một quyền sách, một tho viện hay một hệ thống thông tin nào đó cũng đều có thê là nguồn tin, vi từ đó ngo|ời ta có thể thu nhận đoøjợc thông tin (các tin tức, dữ liệu, dữ kiện, trị thức). Ngày nay, ngoời ta còn phân biệt nguồn tin truyền thống và nguồn tin phi truyền thống. Trong đó, nguồn tin truyền thống là nguồn tin dojới dạng vật chất có thể sờ thấy đơjợc, là những đối tojong vat chất có chứa thông tin (còn gọi là vật mang m vật lý); còn nguồn tin phi truyền thống là nguồn tin dojới dạng điện tử hay dojới dạng số - là kết quả của quá trình số hóa các nguồn tin dojới dạng vat chat.

Trong hoạt động thông tin khoa học và công nghệ, nguồn tin khoa học công nghệ (KHCN) đgjợc hiểu là một kết cấu vật chất có chứa thông tin KHCN, là một vật mang thông tin KHCN. Nguồn tin KHCN dojgc coi là một thành phần chính cấu thành hệ thống thông tin khoa học và công nghệ. Ở đây, thông tin khoa học công nghệ là tin tức, dữ liệu, dữ kiện, tri thức đơiợc tạo ra và thu nhận đơjợc trong quá trình nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, sản xuất kinh đoanh và quản lý các lĩnh vực hoạt động xã hội. Nguồn lực thông tin là giá trị tiềm tàng về tri thức của mỗi quốc gia, góp phần quan trọng tạo ra của cải cho xã hội, phục vụ trực tiếp các hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (NCPT), giúp nhà lãnh đạo và quản lý các cấp các ngành nắm bắt đojợc những vấn đề thực tiễn, đơa ra những quyết sách giải quyết có hiệu quả các vấn đề nảy sinh.

Nguồn lực thông tin là một tập hợp có hệ thống không thể thiếu đơjợc của tiềm lực khoa học kĩ thuật (KHKT), đồng thời là một trong những điều kiện quan trọng để giải quyết những vẫn đề KHKT hiện tại và tojong lai đặt ra cho đất nơớc. Nguồn lực thông tin là một tập hợp có hệ thống những xuất bản phẩm và các vật mang tin khác nhau, tồn tại dojới các dạng thức tài liệu trên vật mang vật lý hay điện tử. đolợc lựa chọn phò hợp với tính chất, loại hình và chức năng của cơ quan thông tin; và chính nguồn lực thông tin là thojớc đo đánh giá hiệu quả hoạt động của chính cơ quan đó. Trong một cơ quan TT-TV, việc xây dựng nguồn lực thông tin gần nhơi bao trom lên tất cả các hoạt động.

Những yếu tố cơ bản đề tạo nên nguồn lực đó bao gồm: o_ Toàn bộ những gì bạn có về tài liệu, kê cả sách, báo.đơjới dạng truyền thống hay các dạng khác, các vật mang tin khác nhau; o_ Tất cả những công cụ giúp bạn chuyển tải đo\ợc những tài liệu đó, những thông tin mà bạn có đến ngojời sử dụng; o_ Một yếu té rất quan trọng ảnh hojởng đến hoạt động của cơ quan TT-TV, đó là con ngojời. Nếu bạn có những con ngojời đáp ứng yêu cầu, để xây dựng những tài nguyên thông tin, xây dựng các công cụ phục vụ cho công tác chuyên môn và vận hành tốt các hệ thống đó. Nguồn lực thông tin chỉ có thé phát triển khi có sự tojong tác qua lại giữa những ngơjời cung cấp thông tin và những ngojời sử dụng thông tin (ngojời dùng tin) dd. Nappi dòng tin cần có trình độ (năng lực) nhất định để khai thác và sử dụng nguồn lực thông tin một cách hiệu quả nhất.

Đặc biệt, trong thời đại công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ nhot hiện nay đòi hỏi ngojời dòng tin phải biết cách tìm kiếm, truy cập, khai thác nguồn lực thông tin dojới nhiều phơjơng thức khác nhau và với thời gian nhanh nhất. Ngợiợc lại, yêu cầu đặt ra đối với nguồn lực thông tin hiện nay là phải có khả năng đảm bảo thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời. Đặc biệt là trong xã hội thông tin hiện nay, một yêu cầu quan trọng nữa đặt ra là nguồn lực thông tin phải thân thiện với ngojời dòng tin. Sự thân thiện của nguồn lực thông tin thể hiện ở hình thức thể hiện, phojơng thức tiếp cận và khai thác thông tin.

Ngojời cung cấp thông tin phải biết cách thể hiện thông tin đojới nhiều hình thức khác nhau (đa dạng hóa các hình thức thê hiện) phù hợp với sở thích sử dụng của ngojời dùng tin và quan trọng là thông tin đơjợc cung cấp đó phải đễ dòng, dễ tiếp cận và khai thác ở mọi lúc mọi nơi mà không bị hạn chế về không gian và thời gian. Có nhơt vậy thì nguồn lực thông tin mới thực sự đáp ứng đojợc nhu cầu đặt ra của con nggjời trong thời điểm hiện nay và trở thành tién dé cho những thông tin mới ra đời, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho nguồn thông tin. Nguồn lực thông tin đóng vai trò rất quan trọng, là nguồn lực phát triển của mỗi quốc gia trong các hoạt động kinh tế, trong phát triển khoa học công nghệ, trong giáo dục — đảo tạo và trong đời sống, và là cơ sở của lãnh đạo - quản lý xã hội.2 Vai trò của nguồn lực thông tin hiện nay Trong xã hội thông tin ngày nay, việc sử dụng thông tin diễn ra trong tất cả các ngành nghề, các lĩnh vực công tác dé đem lại hiệu quả cao hơn. Thông tin khoa học và công nghệ có vai trò to lớn và đa dạng trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, thê hiện cụ thể ở những khía cạnh sau: 1.1 Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Hiện nay thông tin đojợc sử dụng nhơi một nguồn lực trong phát triển kinh tế và sản xuất.

Các tổ chức sản xuất và kinh doanh sử dụng thông tin làm nguồn lực để tăng năng lực của họ, tăng hiệu quả và khả năng cạnh tranh thông qua những cải tiến về chất lojợng sản phâm của họ làm ra. Đó là xu holớng của các tổ chức xã hội sử dụng hàm lojợng thông tin cao nhằm tăng thêm lojợng giá trị lớn hơn và mang lại lợi ích cho toàn bộ nền kinh tế xã hội của đất noiớc. Việc sử dụng thông tin trong đời sống xã hội ngày càng tăng, mọi ngojời sử dụng thông tin dé lựa chọn những sản phẩm phù hợp với nhu cầu, phát huy năng lực cuộc sống của mình. Trong đời sống kinh tế xã hội tô chức tốt nguồn lực thông tin có vai trò là định hojớng cho các hoạt động thực tiễn, phản ánh mối quan hệ trong cấu trúc xã hội tạo nên những oỊu thế về chính trị và kinh tế xã hội.