Chương 1: Cơ sở lý luận về một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ từ 4 - 5 tuổi thông qua trò chơi dân gian. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về ngôn ngữ của trẻ 4 - 5 tuổi. Trong cuốn sách Phát triển ngôn ngữ trẻ thơ (Development of language in early childhood - 2008), Otto Beverly - một chuyên gia trong lĩnh vực phát triển ngôn ngữ trẻ em của đại học Illinois (Hoa Kỳ) đã nhìn nhận ngôn ngữ trẻ em là một sự biểu hiện tích hợp của các thành tố ngôn ngữ: ngữ âm, nghĩa của từ và cấu tạo từ ngữ pháp, ngữ dụng.
Bà cũng chỉ ra ba cấp độ (level) của việc phát triển ngôn ngữ của trẻ là: - Cấp độ 1: Biết nói (linguistic knowledge). - Cấp độ 2: Biết nói một cách có hiểu biết (metalinguistic knowledge) - Cấp độ 3: Bày tỏ bằng lời nói một cách có hiểu biết (Verbalization of metalinguistic). Như vậy, Otto Beverly nhìn ngôn ngữ trẻ ở cả hai phương diện cấu trúc và chỉnh thể. Về mặt cấu trúc, ngôn ngữ được tạo bởi các đơn vị ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và ngữ dụng.
Về mặt chỉnh thể, ngôn ngữ thể hiện trong đơn vị giao tiếp. Như vậy, phát triển ngôn ngữ cho trẻ là phát triển từng mặt các đơn vị ngôn ngữ nhưng lại phải đạt đến sự tích hợp các thành tố đó trong một đơn vị giao tiếp chỉnh thể là ngôn bản, lời nói mạch lạc mà nó biểu hiện ở hai dạng là đối thoại và độc thoại. Lời nói đối thoại ở trẻ là khả năng tương tác ngôn ngữ của trẻ với những người xung quanh, còn độc thoại là khả năng kể chuyện, bày tỏ ý nghĩ của mình, trình bày một cái gì đó để cho người khác có thể hiểu được. Chính vì vậy, khi đánh giá kết quả giáo dục của trường mầm non, các nhà giáo dục Australia có nêu ra một chuẩn về khả năng giao tiếp ngôn ngữ của trẻ: Trẻ phải trở thành một người có thể giao tiếp ngôn ngữ tích cực.
Xu hướng đánh giá ngôn ngữ của trẻ hiện nay ở nhiều nước cũng đều là đánh giá khả năng giao tiếp của trẻ mà ít khi quan tâm đến các thành tố đơn lẻ của ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp. Tuy nhiên, các nhà bác học Hoa Kỳ lại đánh giá ngôn ngữ của trẻ dựa vào ngôn ngữ trên cả hai phương diện cấu trúc và chỉnh thể (Morrow - Assessing literacy in preschool, 2009). Nói đến ngôn ngữ của tuổi mầm non, chúng ta không thể không nhắc đến ngôn ngữ viết (literacy), bao gồm khả năng tiền đọc - viết của trẻ. Tuổi mầm non chưa đọc - viết được, và điều này cũng chưa đặt ra cho các cháu.
Tuy nhiên, chuẩn bị cho trẻ học đọc - viết, trở thành người "biết chữ" (to be literate) trong tương lai lại rất quan trọng. Những dấu hiệu ban đầu của khả năng đọc - viết của trẻ (emergent literacy) đã hình thành từ rất sớm (nhiều nhà nghiên cứu gọi là khả năng tiền đọc - viết), nó cần được nâng đỡ, phát triển trong tuổi mầm non. Như vậy, trong nội hàm ngôn ngữ trẻ sẽ bao gồm cả khả năng tiền đọc - viết của trẻ. Những nghiên cứu về biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4 -5 tuổi.
Noam Chomsky (1957) trong tác phẩm Cấu trúc ngữ nghĩa đã phân tích có phê phán lý thuyết hành vì chủ nghĩa của Skinnet. Ông cho rằng trẻ em đóng vai trò chính và là nhân tố chính trong sự phát triển ngôn ngữ của mình. Ông coi ngoo ngữ có cơ sở sinh học của nó. Thành tựu chỉ có của con người.
Con người có cơ quan sản sinh ngôn ngữ trong não bộ. Chỉ cần có sự tác động thêm từ phía bên ngoài (môi trường nói năng) là ngôn ngữ có cơ hội xuất hiện. Dường như suy nghĩ là có sắn, được tập hợp theo các mô hình tách biệt, được di truyền từ thế hệ trước. Nó sẽ bùng nổ khi có kích thích phù hợp.
Theo ông, không cần có sự dạy dỗ có chủ định của cha mẹ nhằm phát triển lời nói cho trẻ. Chomsky cho rằng kiến thức ngữ pháp của trẻ có từ lúc nó mới sinh. Trẻ có kho chứa ngữ pháp toàn cầu. Chỉ cần nó sử dụng đúng lúc là có thể giải mã được tiếng mẹ đẻ của nó.
Những giả định này của N. Chomsky không có tính thuyết phục. Các quy luật về ngữ pháp không thể là có sắn. Càng không thể có cái gọi là kho ngữ pháp toàn cầu.
Piaget là một nhà tâm lý học nổi tiếng của Thụy Sĩ. Trong tác phẩm Ngôn ngữ và tư duy của trẻ, ông cho rằng ngôn ngữ không quan trọng lắm đối với sự phát triển của tư duy. Theo ông, tư duy phát triển là nhờ có việc trẻ hành động trực tiếp với các vật thể vật chất, phát hiện ra những thiếu sót trong tư duy hiện có, luyện tập để sáng tạo ra phương thức tư duy phù với hiện thực (Piaget nhấn mạnh tầm quan trọng của hoạt động trực quan của trẻ với đồ vật). Hạn chế của Piaget là không đánh giá hết được vai trò to lớn của ngôn ngữ thúc đẩy sự phát triển của tư duy.
Quan điểm của Piaget có ảnh hưởng to lớn đến giáo dục mẫu giáo và tiểu học thông qua ba điểm sau đây: ● Tầm quan trọng của hoạt động trực quan: Piaget nhấn mạnh rằng trẻ em học hỏi tốt nhất thông qua trải nghiệm trực tiếp với thế giới xung quanh. Do đó, phương pháp giáo dục nên tập trung vào việc tạo ra các hoạt động thực tiễn, cho phép trẻ em tương tác và khám phá các đối tượng vật chất. Các hoạt động như chơi, thực hành, và khám phá sẽ giúp trẻ phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề. ● Giai đoạn phát triển tư duy: Piaget đã đề xuất các giai đoạn phát triển tư duy của trẻ em (giai đoạn cảm giác vận động, giai đoạn tiền thao tác, giai đoạn thao tác cụ thể, và giai đoạn thao tác hình thức).
Điều này đã dẫn đến việc thiết kế chương trình giảng dạy phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ, giúp giáo viên hiểu rõ hơn về khả năng và nhu cầu học tập của học sinh ở mỗi độ tuổi. ● Khuyến khích sự tự khám phá và tư duy độc lập: Quan điểm của Piaget về việc trẻ em là những nhà khoa học nhỏ tuổi khuyến khích giáo viên tạo ra một môi trường học tập mà ở đó trẻ em có thể tự do khám phá, đặt câu hỏi và tìm ra câu trả lời. Điều này giúp trẻ phát triển tư duy phản biện và khả năng tự học, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển tư duy trong tương lai. Những nghiên cứu về biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4 -5 tuổi thông qua trò chơi dân gian.
Hiện nay, có rất nhiều nghiên cứu về việc sử dụng trò chơi dân gian để phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Một số nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến như: • Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Mai (2015) về "Hiệu quả của việc sử dụng trò chơi dân gian trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non 5 tuổi". Nghiên cứu này cho thấy việc sử dụng trò chơi dân gian giúp trẻ phát triển ngôn ngữ một cách hiệu quả, đặc biệt là về vốn từ vựng, khá năng diễn đạt và giao tiếp. Trong nghiên cứu, tác giả đã chỉ ra rằng trò chơi dân gian không chỉ mang tính giải trí mà còn là công cụ giáo dục hiệu quả, giúp trẻ phát triển ngôn ngữ một cách tự nhiên và sinh động.
Các trò chơi này thường có nội dung gần gũi với đời sống hàng ngày của trẻ, giúp trẻ dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ từ vựng, cấu trúc câu, cũng như rèn luyện kỹ năng giao tiếp. Nghiên cứu cũng đã phân tích các phương pháp và hình thức tổ chức trò chơi, đồng thời đưa ra những lưu ý về cách thức hướng dẫn trẻ tham gia vào các hoạt động này để đạt được hiệu quả cao nhất. Kết quả của nghiên cứu cho thấy việc sử dụng trò chơi dân gian đã góp phần đáng kể vào việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ, giúp trẻ tự tin hơn trong giao tiếp và tăng cường khả năng tư duy ngôn ngữ. Ngoài ra, nghiên cứu còn khuyến nghị giáo viên và phụ huynh nên tích cực đưa trò chơi dân gian vào hoạt động hàng ngày của trẻ để tạo ra môi trường học tập thú vị và phong phú.
• Nghiên cứu của Lê Thị Kim Ngân (2019) về 'Ứng dụng trò chơi dân gian trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non 4 tuổi". Nghiên cứu này đề xuất một số biện pháp cụ thể để sử dụng trò chơi dân gian hiệu quả trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Trong nghiên cứu, tác giả đã phân tích vai trò của trò chơi dân gian trong việc kích thích khả năng giao tiếp, từ vựng và kỹ năng ngôn ngữ của trẻ. Trò chơi dân gian được xem là một phương pháp học tập tự nhiên, tạo ra môi trường tương tác phong phú giữa trẻ và người lớn, cũng như giữa các trẻ với nhau.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng các trò chơi dân gian không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ mà còn nâng cao khả năng tư duy, sự sáng tạo và kỹ năng xã hội. Tác giả đã thực hiện các hoạt động thực nghiệm, trong đó trẻ tham gia các trò chơi như "Chi chi chành chành", "Bịt mắt bắt dê", và nhiều trò chơi khác, qua đó ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong khả năng ngôn ngữ của trẻ. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đề xuất các phương pháp tổ chức và hướng dẫn cho giáo viên trong việc áp dụng trò chơi dân gian vào giảng dạy, nhấn mạnh tầm quan trọng của sự kết hợp giữa học và chơi trong quá trình phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non. Kết luận của nghiên cứu khẳng định rằng trò chơi dân gian là một công cụ hiệu quả và cần thiết trong giáo dục mầm non, góp phần không nhỏ vào việc hình thành và phát triển ngôn ngữ cho trẻ em.
Tác giả cũng khuyến khích các bậc phụ huynh và giáo viên nên duy trì và phát huy các trò chơi dân gian trong hoạt động giáo dục hàng ngày. Ngôn ngữ của trẻ 4 - 5 tuổi. Ngôn ngữ là gì? V.Lênin đã khẳng định rằng: “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng của con người.” Ngôn ngữ là một hệ thống các ký hiệu có cấu trúc quy tắc và ý nghĩa. Đồng thời ngôn ngữ là phương tiện để phát triển tư duy truyền đạt và tiếp nhận những nét đẹp của truyền thống văn hóa lịch sử từ thế hệ này sang thế hệ khác.
