Thực Trạng và Hướng Phát Triển Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản Ở Vĩnh Nguyên, Nha Trang

Tài liệu nghiên cứu Thực trạng và hướng phát triển của nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở phường vĩnh nguyên thành phố, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Shin Wonseok
• Người hướng dẫn: Th. Nguyễn Thị Thanh Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Khoa Việt Nam học
• Đề tài: Thực Trạng Và Hướng Phát Triển Của Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản Ở Phường Vĩnh Nguyên, Thành Phố Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Nha Trang

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU – PHƯỜNG VĨNH NGUYÊN THÀNH PHỐ NHA TRANG TỈNH KHÁNH HÒA
• 1.1. Đôi nét về thành phố Nha Trang
• 1.2. Đôi nét về phường Vĩnh Nguyên
• 1.3. Cơ sở hình thành và lịch sử phát triển Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NGHỀ THỦ CÔNG MỸ NGHỆ VỎ HẢI SẢN PHƯỜNG VĨNH NGUYÊN THÀNH PHỐ NHA TRANG TỈNH KHÁNH HÒA
• 2.1. Tình hình sản xuất
• 2.2. Tình hình thị trường tiêu thụ sản phẩm
• 2.3. Thực tế đời sống của người dân làm nghề
• 2.4. Những thuận lợi và khó khăn của nghề
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ GÌN GIỮ VÀ BẢO TỒN NGHỀ THỦ CÔNG MỸ NGHỆ VỎ HẢI SẢN CỦA ĐỊA PHƯƠNG
• 3.1. Những nỗ lực của cơ quan chính quyền địa phương
• 3.2. Những thành công và thử thách
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản Tại Vĩnh Nguyên

Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản tại phường Vĩnh Nguyên, Nha Trang, đã có lịch sử phát triển lâu dài. Nghề này không chỉ tạo ra các sản phẩm độc đáo mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa địa phương. Vỏ hải sản, nguyên liệu chính, được thu thập từ các hoạt động đánh bắt hải sản. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong chế tác đã tạo ra những sản phẩm mang tính nghệ thuật cao.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ

Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản bắt đầu phát triển từ những năm 1970, gắn liền với sự phát triển của ngành du lịch tại Nha Trang. Sự kết hợp giữa du lịch và nghề thủ công đã tạo ra cơ hội cho người dân địa phương.

1.2. Nguyên Liệu Và Quy Trình Chế Tác

Nguyên liệu chính cho nghề này là vỏ hải sản, được thu thập từ các hoạt động đánh bắt. Quy trình chế tác bao gồm việc làm sạch, xử lý và tạo hình sản phẩm, đòi hỏi sự khéo léo và sáng tạo của người thợ.

II. Thực Trạng Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản Hiện Nay

Hiện nay, nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản tại Vĩnh Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường đã ảnh hưởng đến sản xuất. Tuy nhiên, nghề này vẫn giữ được giá trị văn hóa và tiềm năng phát triển.

2.1. Tình Hình Sản Xuất Và Tiêu Thụ

Sản xuất hiện nay chủ yếu phục vụ cho thị trường du lịch. Tuy nhiên, sản phẩm vẫn chưa được quảng bá rộng rãi, dẫn đến việc tiêu thụ không ổn định.

2.2. Những Khó Khăn Trong Nghề

Người làm nghề gặp khó khăn trong việc duy trì nguồn nguyên liệu và cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp. Bên cạnh đó, việc thiếu hỗ trợ từ chính quyền cũng là một thách thức lớn.

III. Giải Pháp Phát Triển Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản

Để phát triển nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ là rất cần thiết.

3.1. Đào Tạo Kỹ Năng Cho Người Thợ

Cần tổ chức các khóa đào tạo để nâng cao kỹ năng chế tác cho người thợ. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra những sản phẩm mới, hấp dẫn hơn.

3.2. Tăng Cường Quảng Bá Sản Phẩm

Việc quảng bá sản phẩm qua các kênh truyền thông và sự kiện du lịch sẽ giúp nâng cao nhận thức của khách hàng về sản phẩm thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản

Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương. Các sản phẩm này có thể được sử dụng trong trang trí, quà tặng và phục vụ cho ngành du lịch.

4.1. Sản Phẩm Và Thị Trường

Các sản phẩm từ vỏ hải sản như đồ trang trí, quà lưu niệm đang được ưa chuộng. Tuy nhiên, cần có chiến lược để mở rộng thị trường tiêu thụ.

4.2. Tác Động Đến Du Lịch Sinh Thái

Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm du lịch sinh thái tại Nha Trang, thu hút du khách đến với văn hóa địa phương.

V. Kết Luận Về Tương Lai Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản

Tương lai của nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản tại Vĩnh Nguyên phụ thuộc vào sự hỗ trợ từ chính quyền và cộng đồng. Việc bảo tồn và phát triển nghề này không chỉ là trách nhiệm của người làm nghề mà còn là của toàn xã hội.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghề

Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản không chỉ mang lại thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và truyền thống địa phương.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Cần có các chính sách hỗ trợ và phát triển bền vững để nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Dưới đây là bài viết Content SEO học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa cấu trúc và văn phong khoa học dành cho báo cáo nghiên cứu:

---

Đánh Giá Thực Trạng Và Định Hướng Phát Triển Bền Vững Nghề Thủ Công Mỹ Nghệ Vỏ Hải Sản Tại Phường Vĩnh Nguyên, Nha Trang

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên "Thực trạng và hướng phát triển của nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở phường Vĩnh Nguyên, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa" do nhóm tác giả khoa Việt Nam học (Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM) thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Thị Thanh Hà. Nghiên cứu tập trung giải quyết câu hỏi cốt lõi: Đâu là thực trạng vận hành chuỗi giá trị sản xuất - tiêu thụ và bức tranh sinh kế của nghệ nhân chế tác vỏ hải sản tại đô thị biển Nha Trang trước sức ép của đô thị hóa và hội nhập kinh tế?

Bằng việc triển khai phương pháp nghiên cứu định tính đặc trưng của Nhân học văn hóa — bao gồm điền dã thực địa, quan sát tham dự và phỏng vấn sâu — đề tài đã tái hiện tiến trình phát triển của nghề từ thập niên 1960 đến nay. Những phát hiện then chốt chỉ ra rằng: nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản Vĩnh Nguyên từng trải qua giai đoạn hoàng kim xuất khẩu quốc tế nhưng hiện đang đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng do đứt gãy chuỗi cung ứng, giá nguyên liệu tăng vọt, thị trường thu hẹp và thiếu hụt chính sách quy hoạch bảo tồn từ chính quyền địa phương. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng quan trọng, đặt nền móng cho các chiến lược can thiệp chính sách và giải pháp hồi sinh làng nghề gắn với du lịch văn hóa bền vững.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Thực trạng tri thức và khoảng trống nghiên cứu

Trong kho tàng nghiên cứu văn hóa dân gian và kinh tế làng nghề tại Việt Nam, phần lớn các công trình tiêu biểu của Bùi Văn Vượng (1998), Dương Bá Phượng (2001), Mai Thế Hởn (2003) hay Trương Minh Hằng (2006) chủ yếu tập trung vào các làng nghề truyền thống nông thôn thuần túy ở đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ, hoặc các di sản lâu đời đã được nhà nước xếp hạng.

Ngược lại, các hình thái nghề thủ công khởi phát tại các đô thị ven biển từ nửa sau thế kỷ XX — tiêu biểu như nghề chế tác vỏ hải sản tại Nha Trang — hầu như bị bỏ ngỏ trong giới học thuật. Đây là một khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn, bởi các nghề thủ công đô thị chịu những tác động mang tính đặc thù từ quá trình thương mại hóa du lịch, biến động địa chính trị toàn cầu và sự chuyển đổi cấu trúc không gian đô thị.

Tính cấp thiết và tác động thực tiễn

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH - HĐH) cùng làn sóng đô thị hóa nhanh chóng tại thành phố du lịch Nha Trang đã làm thay đổi sâu sắc cơ cấu kinh tế địa phương. Theo quy hoạch phát triển đến năm 2015 của phường Vĩnh Nguyên, tỷ trọng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chỉ chiếm 10%, trong khi ngư nghiệp (50%) và du lịch - thương mại (40%) chiếm ưu thế tuyệt đối. Sự thiếu vắng định hướng bảo trợ khiến nghề mỹ nghệ vỏ hải sản đứng trước nguy cơ thất truyền.

Việc nghiên cứu thực trạng nghề tại Vĩnh Nguyên mang tính cấp bách cao, không chỉ ghi nhận kịp thời tri thức bản địa và kỹ nghệ chế tác độc đáo của cư dân vùng duyên hải Nam Trung Bộ, mà còn cung cấp luận cứ thực tiễn giúp chính quyền địa phương xây dựng giải pháp dung hòa giữa phát triển kinh tế biển và bảo tồn văn hóa.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

Thiết kế nghiên cứu và công cụ thu thập dữ liệu

Đề tài áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính chuyên sâu theo định hướng Nhân học văn hóa (Cultural Anthropology) thông qua quá trình điền dã thực địa tại phường Vĩnh Nguyên — địa bàn được xác định là "cái nôi" hình thành và có quy mô tập trung nghệ nhân vỏ hải sản lớn nhất tại Nha Trang.

Các phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm:

1. Quan sát tham dự (Participant Observation): Nhóm nghiên cứu trực tiếp thâm nhập vào các cơ sở chế tác và hộ gia đình để quan sát, ghi chép và thực hành các công đoạn sản xuất: từ khâu phân loại vỏ ốc, tẩy rửa, đục lỗ, xỏ viền, vô cảnh cho đến hoàn thiện sản phẩm mành ốc và tranh mỹ nghệ.
2. Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Thiết kế bộ câu hỏi bán cấu trúc nhằm khai thác thông tin từ đa tầng đối tượng:
   • Nhóm chủ cơ sở sản xuất & kinh doanh quy mô lớn: Khảo sát chuỗi cung ứng, biến động doanh thu, chiến lược thị trường (điển hình như hộ cơ sở của chị Hạnh, cô Bưởi).
   • Nhóm lao động làm thuê/gia công tại gia: Tìm hiểu thu nhập, mức độ an sinh, tâm tư gắn bó với nghề (hộ bà Nghị, chị Siêng).
   • Cán bộ quản lý & Hợp tác xã: Đánh giá chính sách phát triển, tín dụng và trợ cấp địa phương thông qua Chủ tịch UBND phường và đại diện HTX An Hòa / Hội Phụ nữ (chị Tự).
3. Phương pháp lịch sử truyền miệng (Oral History): Thu thập và phục dựng các giai đoạn thăng trầm lịch sử của nghề từ ký ức của các nghệ nhân cao tuổi và thế hệ kế tục, bù đắp sự thiếu hụt của các văn bản hành chính lưu trữ.

Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability)

Tính xác thực của nghiên cứu được củng cố thông qua kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): đối chiếu chéo giữa lời kể của nhân chứng lịch sử với số liệu báo cáo kinh tế - xã hội của UBND phường Vĩnh Nguyên, kết hợp khảo sát giá thành nguyên vật liệu thực tế trên thị trường tại thời điểm nghiên cứu (tháng 04/2013).

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Tiêu chí	Nhóm 1: Vỏ ốc nguyên bản (Decor)	Nhóm 2: Mỹ nghệ & Gia dụng	Nhóm 3: Mành ốc & Tranh ốc
Kỹ thuật chế tác	Làm sạch, mài nhám nhẹ, giữ nguyên form dáng tự nhiên	Đục, mài, đánh bóng, cẩn ghép phức tạp, dùng máy cơ khí	Xử lý màu, đục lỗ xỏ cước, vô trục, phối cảnh tranh
Sản phẩm tiêu biểu	Ốc tù và, ốc kim khôi, ốc sứ, tai tượng...	Đèn ngủ, 12 con giáp, gạt tàn thuốc, trang sức vỏ sò	Mành ốc ruốc (7 màu), mành ốc mực, tranh ốc theo mẫu
Giá bán trung bình	3.000 – 1.000.000 VNĐ/vỏ	15.000 – 100.000 VNĐ/sp	130.000 – 600.000 VNĐ/tấm
Thị trường chính	Khách du lịch nội địa, sưu tầm	Quà lưu niệm du lịch, bán lẻ nội địa	Xuất khẩu (Nga, Thái Lan, Đông Âu), bán sỉ

1. Lộ trình tiến hóa qua 6 giai đoạn và tính dễ bị tổn thương ngoại biên

Dữ liệu nghiên cứu tái hiện bức tranh biến động của nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản qua 6 mốc lịch sử:

• 1965–1975: Khởi phát tự phát từ đôi nghệ nhân Phạm Tân Thanh - Huỳnh Thị Nhiên (Cửa hiệu Mỹ Ngọc), khách hàng chủ yếu là quân nhân nước ngoài tại Nha Trang.
• 1975–1990: Thu hẹp thị trường sau chiến tranh, chuyển dịch một phần nhỏ sang các nước XHCN.
• 1990–1997: Mở cửa kinh tế, bùng nổ xuất khẩu sang Trung Đông (Iran, Iraq), sau đó bị gián đoạn nặng nề do Chiến tranh Vùng Vịnh.
• 1998–2005 (Hoàng kim): Tiêu thụ đạt kỷ lục, xuất khẩu trên 30.000 cây mành ốc/năm sang Nga, Mỹ, Thái Lan, Hà Lan, Nhật Bản; thu nhập xưởng đạt hàng trăm triệu đồng mỗi năm.
• 2006–2010: Suy thoái do tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu; số lượng đơn hàng quốc tế giảm mạnh.
• 2011–2013: Sản lượng xuất khẩu tụt giảm xuống chỉ còn khoảng 10.000 cây mành/năm, phụ thuộc vào thị trường ngách ở Đông Âu và Trung Quốc.

2. Nghịch lý chuỗi giá trị: Chi phí tăng cao nhưng giá xuất xưởng đóng băng

Nghiên cứu phát hiện mâu thuẫn lớn trong bài toán kinh tế của người thợ: Giá xăng dầu và chi phí vận chuyển nguyên liệu (nhập từ Phú Yên, Phú Quý, Trường Sa) liên tục tăng, nhưng giá bán thành phẩm tại xưởng hầu như không đổi suốt một thập kỷ. Ví dụ: một tấm mành ốc ruốc 4kg hoàn chỉnh chỉ bán được với giá khoảng 100.000 – 130.000 VNĐ, sau khi trừ chi phí nguyên vật liệu, tiền công lao động chỉ đạt 50.000 VNĐ/tấm (tốn 1–2 ngày công).

3. Bất bình đẳng thu nhập và tính bấp bênh của lao động gia công

Có sự phân hóa sâu sắc trong cộng đồng nghề:

• Chủ cơ sở: Nhờ tích lũy vốn từ giai đoạn hoàng kim và đa dạng hóa ngành nghề (kế toán, dịch vụ nhà đất, du lịch), họ có khả năng chống chịu rủi ro tốt hơn, song không còn mặn mà duy trì nghề cho thế hệ sau.
• Hộ gia đình làm công/gia công tại gia: Thu nhập bình quân chỉ đạt từ 800.000 – 1.500.000 VNĐ/tháng, thấp hơn nhiều so với mặt bằng sinh kế đô thị. Đây phần lớn là phụ nữ cao tuổi, người yếu thế, làm việc trong điều kiện nhà ở chật hẹp, thiếu vốn mua nguyên liệu và không có bảo trợ xã hội.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

Đóng góp về mặt lý luận

1. Mở rộng khái niệm làng nghề truyền thống: Báo cáo phản biện định nghĩa hành chính cứng nhắc (yêu cầu trên 50 năm lịch sử theo Thông tư 116/2006/TT-BNN), khẳng định các nghề thủ công đô thị ven biển hình thành từ nửa sau thế kỷ XX hoàn toàn đáp ứng đầy đủ tiêu chí về tính độc đáo, bản sắc văn hóa và tri thức bản địa.
2. Tiếp cận nhân học từ góc nhìn chủ thể (Emic Approach): Toàn bộ khung phân tích và đánh giá thực trạng được xây dựng trực tiếp từ nhận thức, tiếng nói và lý giải của chính những người thợ thủ công đang trực tiếp vận hành quy trình sản xuất.

Ý nghĩa thực tiễn và gợi mở chính sách

• Cảnh báo nguy cơ đứt gãy di sản: Nghiên cứu gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự thất truyền của một nghề thủ công mỹ nghệ mang tính đặc trưng vùng biển Nha Trang.
• Hàm ý chính sách kinh tế - xã hội: Cung cấp dữ liệu thực chứng cho chính quyền cơ sở trong việc tái cấu trúc mạng lưới Hợp tác xã (như HTX An Hòa), thiết lập các gói tín dụng vi mô ưu đãi vốn cho thợ gia công nghèo, đồng thời tích hợp các cơ sở chế tác vỏ hải sản Cầu Đá vào tour du lịch trải nghiệm di sản văn hóa biển.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị đa chiều cho nhiều nhóm đối tượng độc giả và chuyên gia:

• Nhà nghiên cứu Nhân học, Văn hóa học & Việt Nam học: Cung cấp nguồn tư liệu điền dã sơ cấp (primary field data) phong phú về tri thức dân gian, kỹ thuật chế tác thủ công và chuyển biến sinh kế đô thị ven biển Việt Nam.
• Các nhà hoạch định chính sách & Chính quyền địa phương: Tài liệu tham khảo quan trọng giúp Sở Công thương, Sở Văn hóa - Du lịch tỉnh Khánh Hòa xây dựng cơ chế bảo tồn làng nghề đô thị, quy hoạch không gian trưng bày và đào tạo truyền nghề.
• Doanh nghiệp Du lịch & Thiết kế Thủ công Mỹ nghệ: Gợi ý hướng đổi mới mẫu mã (trang sức cao cấp, quà tặng sinh thái) và tích hợp chuỗi giá trị quà lưu niệm Nha Trang đạt chuẩn quốc tế.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) & Phát triển cộng đồng: Tư liệu hỗ trợ xây dựng các chương trình an sinh xã hội, trao quyền kinh tế cho phụ nữ nghèo và lao động yếu thế tại vùng duyên hải.

---

FAQ - Các câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của công trình nghiên cứu là gì?

Nghiên cứu chỉ ra rằng nghề mỹ nghệ vỏ hải sản Vĩnh Nguyên suy thoái không phải do thiếu hụt tay nghề nghệ nhân, mà do sự đứt gãy thị trường xuất khẩu, nghịch lý chi phí nguyên liệu tăng cao nhưng giá bán ứ đọng, cùng sự thiếu vắng quy hoạch hỗ trợ của chính quyền đô thị.

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có điểm gì đặc biệt?

Nghiên cứu ứng dụng triệt để phương pháp Điền dã Nhân học văn hóa kết hợp Lịch sử truyền miệng (Oral History). Dữ liệu được tái hiện sinh động từ chính trải nghiệm sống và thao tác lao động thực tế của cư dân, thay vì chỉ dựa trên các báo cáo hành chính.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (Generalize) cho các địa phương khác không?

Có. Mô hình phân tích thực trạng, rào cản chuỗi giá trị và phân hóa sinh kế của nghiên cứu có thể áp dụng đối chiếu trực tiếp với các làng nghề mỹ nghệ biển tại Phan Thiết (Bình Thuận), Vũng Tàu (Bà Rịa - Vũng Tàu) hay Sầm Sơn (Thanh Hóa).

4. Đâu là bước phát triển tiếp theo của hướng nghiên cứu này?

Cần mở rộng nghiên cứu sang khía cạnh chuỗi cung ứng sinh thái (Ecological Sustainability): Đánh giá tác động của việc khai thác vỏ sò ốc đến rạn san hô vịnh Nha Trang và giải pháp tái chế vỏ nhuyễn thể từ ngành ẩm thực.

5. Ứng dụng thực tiễn cấp thiết nhất hiện nay là gì?

Đưa nghề chế tác vỏ hải sản vào chuỗi liên kết du lịch - trải nghiệm làng nghề tại khu vực Cầu Đá - Biệt điện Bảo Đại, đồng thời chuyển đổi từ sản phẩm thô/mành ốc truyền thống sang các mặt hàng thủ công mỹ nghệ cao cấp.

---

Kết luận (150 từ)

Công trình nghiên cứu khoa học của nhóm tác giả sinh viên khoa Việt Nam học (2013) là một đóng góp học thuật và thực tiễn giàu giá trị, lấp đầy khoảng trống tư liệu về nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản tại Vĩnh Nguyên, Nha Trang. Nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ quy trình kỹ thuật và các giai đoạn thăng trầm kinh tế của nghề, mà còn phản ánh sâu sắc bức tranh nhân văn về đời sống và tình yêu nghề của những người lao động thầm lặng nơi vùng biển duyên hải.

Để gìn giữ một nét đẹp văn hóa đô thị biển độc đáo không bị mai một, các cơ quan quản lý nhà nước cùng cộng đồng doanh nghiệp cần sớm bắt tay thực thi các chính sách bảo tồn cấp thiết: từ trợ cấp vốn sản xuất, đăng ký bảo hộ thương hiệu tập thể, đến tái cấu trúc sản phẩm gắn liền với du lịch trải nghiệm bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU – PHƯỜNG VĨNH NGUYÊN THÀNH PHỐ NHA TRANG TỈNH KHÁNH HÒA 1. Đôi nét về thành phố Nha Trang Nha Trang là một thành phố ven biển và là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật và du lịch của tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Thành phố Nha Trang hiện nay có diện tích tự nhiên là 251 km², dân số 392. Phía Bắc giáp thị xã Ninh Hòa, phía Nam giáp huyện Cam Lâm, phía Tây giáp huyện Diên Khánh, phía Đông giáp Biển Đông.

Hình 1: Bản đồ thành phố Nha Trang (Nguồn: http://www.vn/search?q=bản+đồ+nha+trang&hl=vi&tbm) Nha Trang có khí hậu nhiệt đới, tương đối ôn hòa, nhiệt độ trung bình năm là 26,3⁰C. Có mùa đông ít lạnh và mùa khô kéo dài .Mùa mưa lệch về mùa đông bắt đầu từ tháng 9 và kết thúc vào tháng 12 dương lịch. So với các tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ, Nha Trang là vùng có điều kiện khí hậu thời tiết khá thuận lợi để khai thác du lịch hầu như quanh năm. Những đặc trưng chủ yếu của khí hậu Nha Trang 16 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 17 là: nhiệt độ ôn hòa quanh năm (25⁰C - 26⁰C), có sự phân mùa khá rõ rệt gồm 2 mùa mùa mưa và mùa khô và ít bị ảnh hưởng của bão.

Theo điều tra dân số năm 2009 thì dân số toàn thành phố có 392.279 người, trong đó dân số thành thị chiếm 74,6%, dân số nông thôn chiếm 25,4%. Về tỉ lệ giới tính, nam chiếm 48,5% và nữ chiếm 51,5%. Mật độ dân số trung bình toàn thành phố là 1.562 người/km2. Dân cư phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở các phường nội thành.

Khu vực trung tâm thành phố thuộc các phường Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phương Sài, Phước Tân, Phước Tiến, Tân Lập có mật độ dân cư rất cao với gần 30000 người/km².Tuy nhiên một số xã như Vĩnh Lương, Phước Đồng với địa hình chủ yếu là núi cao có mật độ dân số thấp, chỉ vào khoảng 320-370 người/km2. Nha Trang đầu thế kỷ 20 Hình 3. Nha Trang hiện tại (Nguồn: http://vi.org/wiki/Nha_Trang) Thành phố Nha Trang có 27 đơn vị hành chính gồm: - 19 phường nội thành là: Vĩnh Hải, Vĩnh Phước, Vĩnh Thọ, Xương Huân, Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phương Sài, Phương Sơn, Ngọc Hiệp, Phước Hòa, Phước Tân, Phước Tiến, Phước Hải, Lộc Thọ, Tân Lập, Vĩnh Nguyên, Vĩnh Trường, Phước Long (thành lập tháng 11 năm 1998), Vĩnh Hòa (thành lập tháng 4 năm 2002) - 8 xã ngoại thành là: Vĩnh Phương, Vĩnh Trung, Vĩnh Thạnh, Vĩnh Thái, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Ngọc, Vĩnh Lương và Phước Đồng. Từ năm 1998 đến nay, do tốc độ phát triển đô thị gia tăng, nhiều khu quy hoạch mới đã được hình thành như: Hòn Rớ, Bắc Việt, Thánh Gia, Đường Đệ, Hòn Khô, 17 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 18 An Viên v.

Ngày 22 tháng 4 năm 2009 thành phố Nha Trang được công nhận là: Đô thị loại 1 trực thuộc tỉnh Khánh Hòa. Đôi nét khái quát về phường Vĩnh Nguyên thành phố Nha Trang tỉnh Khánh Hòa Phường Vĩnh Nguyên là một phường ven biển, nằm về phía Đông Nam của Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Hình 4: Bản đồ Phường Vĩnh Nguyên (Nguồn: Hình được chụp lại từ tấm bản đồ địa giới hành chính treo tại UBND phường) Phường Vĩnh Nguyên là một phường có diện tích đảo chiếm nhiều nhất trong thành phố, bao gồm các đảo như: Hòn Tre, Hòn Tằm, Hòn Mun và Hồ cá Trí Nguyên v.v… Ngoài ra còn có sân bay quân sự, có cảng biển đa chức năng và có cảng du lịch là đầu mối giao lưu của tuyến giao thông đường thuỷ nối đất liền với 7 Trích dẫn từ bài viết giới thiệu về thành phố Nha Trang trên trang web: http://vi.org/wiki/Nha_Trang 18 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 19 khu du lịch biển đảo, tạo mối quan hệ chặt chẽ cả về kinh tế-xã hội, môi trường và an ninh quốc phòng8. Biểu đồ 1: Cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh nguyên (Nguồn: Biểu đồ được tác giả xây dựng dựa trên nguồn thông tin được cung cấp qua cuộc phỏng vấn Bà Chủ tịch phường Vĩnh Nguyên) Tổng diện tích toàn phường là 4.87 héc ta, chiếm 16.87% diện tích toàn thành phố Nha Trang.

Dân số toàn phường có khoảng 200.000 người và 21 tổ dân phố bao gồm 14 tổ dân phố ở đất liền có khoảng 3500 hộ và 7 tổ dân trên đảo có khoảng 50.000 người trồng rừng và cây ăn trái ở các đảo. Trong địa phương những người hoạt động trong lĩnh vực đánh bắt và nuôi trồng thủy sản chiếm 65%, lĩnh vực du lịch – dịch vụ chiếm 15%, lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp chiếm 10%, lĩnh vực kinh doanh nhỏ lẻ và hành chính công chiếm 10% (bao gồm cả những người làm việc trong các cơ quan hành chính công: kỹ sư, bác sĩ, giáo viên…). Vào năm 2013, ở địa phương có khoảng 187 hộ nghèo và 225 hộ cận nghèo. Hàng năm, khối lượng đánh bắt các loại cá khoảng từ 15 đến 17 tấn.

Trên toàn phường có 746 chiếc ghe thuyền lớn nhỏ (công suất 339 , 215 Watt). Đặc điểm ngành nghề của địa phương này là tập trung chủ yếu vào phát triển kinh tế khai thác 8 Trích dẫn từ bài viết giới thiệu về phường Vĩnh Nguyên trên trang web: http://vi.org/wiki/V%C4%A9nh_Nguy%C3%AAn 19 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 20 biển như đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản. Bên cạnh đó với đặc điểm là một phường có thế mạnh về biển đảo nên ngành du lịch là một ngành mạnh và từ lâu đã là một ngành đem lại nguồn lợi về kinh tế lớn cho địa phương phường Vĩnh Nguyên. Cũng chính vì có nguồn lợi là tài nguyên biển nên nghề Thủ công mỹ nghệ chế tácvỏ hải sản đã được người dân địa phương khởi xướng từ rất sớm.

Tuy nhiên số lượng người dân địa phương làm nghề này chiếm một tỉ lệ rất thấp trong cơ cấu ngành nghề của phường Vĩnh Nguyên. Vào năm 2012, phường đã thu thuế đạt khoảng 7 tỷ đồng. Trong phường Vĩnh Nguyên hiện tại có 2 trường trung học phổ thông, 1 trường cao đẳng nghề, 2 trường trung học cơ sở, 3 tiểu học, và 2 trường mẫu giáo. Về số lượng học sinh thì có khoảng 3.588 em học sinh các cấp.

Theo lời của Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường trong buổi phỏng vấn, kế hoạch phát triển đến năm 2015 của phường Vĩnh Nguyên theo chỉ đạo của chính quyền thành phố Nha Trang là tập trung phát triển ngành ngư nghiệp, phấn đấu đạt được tỉ lệ 50%, bên cạnh đó ngành dịch vụ du lịch và thương mại cũng phấn đấu đạt 40% trong cơ cấu ngành nghề của toàn phường. Trong khi đó, ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và hành chính công chỉ chiếm 10%. Dự kiến cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh Nguyên năm 2015 Biểu đồ 2: Dự kiến cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh nguyên năm 2015 (Nguồn: Biểu đồ được tác giả xây dựng dựa trên nguồn thông tin được cung cấp qua cuộc phỏng vấn Bà Chủ tịch phường Vĩnh Nguyên) 20 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 21 Điều này cho thấy chính quyền địa phương dường như không có kế hoạch đẩy mạnh phát triển các nghề thủ công, đặc biệt là nghề Thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản trong những năm tiếp theo. Cơ sở hình thành và lịch sử phát triển Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản 1.1 Cơ sở hình thành Nghề mỹ nghệ vỏ hải sản Vịnh Nha Trang là một trong những hình mẫu tự nhiên hiếm có của hệ thống vũng, vịnh trên thế giới bởi nó có hầu hết các hệ sinh thái điển hình, quý hiếm của vùng biển nhiệt đới.

Đó là hệ sinh thái đất ngập nước, rạn san hô, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, hệ sinh thái cửa sông, hệ sinh thái đảo biển, hệ sinh thái bãi cát ven bờ 9. Trong môi trường hải dương rất đa dạng sinh vật hải sản, đặc biệt là các loại ốc đã có nhiều ở các khu vực gần biển Nha Trang. Nguồn vỏ ốc biển ở Nha Trang rất phong phú, đa chủng loại, mỗi loại hợp với việc chế tác các món đồ trang sức và mỹ nghệ khác nhau. Vì thế từ ngày xưa những người dân địa phương sinh sống ở vùng biển như Cầu Đá, phường Vĩnh Nguyên đã có ý thức làm nghề mỹ nghệ vỏ ốc.

Điều kiện tự nhiên như chúng tôi đã trình bày trên đây chính là cơ sở tốt nhất cho sự hình thành và phát triển Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản đến ngày hôm nay ở phường Vĩnh Nguyên nói riêng và thành phố Nha Trang nói chung. Với môi trường tự nhiên phong phú về các chủng loại sò ốc như vậy nghề mỹ nghệ vỏ hải sản đã được bắt đầu sớm nhất ở đó10. Những người dân làm nghề này có thể được cung cấp các loại ốc ở các khu vực gần bến cảng, đặc biệt là khu vực Cầu Đá. Cầu Đá nằm cuối cùng phía bắc của phường Vĩnh Nguyên.

Từ cảng Cầu Đá có thể đi ra các đảo như đảo Bích đầm, Hòn Tre, đảo Trí Nguyên v. Xung quanh Cầu Đá có nhiều núi đá. Vì thế người dân ở đây đã gọi nơi đó với cái tên là 9 Trích dẫn trong bài viết về thành phố Nha Trang trên bách khoa toàn thư mở Wikipedia. Tham khảo trang: http://vi.org/wiki/Nha_Trang 10 Theo lời kể của một cộng tác viên tại địa phương - Cô Trần Thị Mỹ Hạnh (tham khảo phụ lục 2) 21 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.

Hiện nay ở Nha Trang có một số cơ sở sản xuất và kinh doanh hàng mỹ nghệ vỏ hải sản, tập trung nhiều nhất ở khu vực Cầu Đá cuối đường Trần Phú, thuộc phường Vĩnh Nguyên. Qua dốc Biệt điện Bảo Đại, nằm kế bên cảng Nha Trang và Viện Hải dương học là một dãy phố với những cửa hàng chuyên bán các sản phẩm mỹ nghệ được chế tác từ vỏ hải sản. Lịch sử phát triển nghề Thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở phường Vĩnh Nguyên Lịch sử của Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở thành phố Nha Trang nói chung và ở phường Vĩnh Nguyên nói riêng chưa được bất cứ ai viết lại thành sách hay một đề tài nghiên cứu khoa học nào. Vì vậy chúng tôi sẽ đi trình bày về lịch sử phát triển của Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản của phường Vĩnh Nguyên dựa trên lời kể của các công tác viên mà chúng tôi đã có cơ hội được gặp gỡ và phỏng vấn trong chuyến đi điền dã để tìm hiểu về nghề.

Lịch sử của nghề được chúng tôi trình bày ở đây là “lịch sử qua lời kể”12.