CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU – PHƯỜNG VĨNH NGUYÊN THÀNH PHỐ NHA TRANG TỈNH KHÁNH HÒA 1. Đôi nét về thành phố Nha Trang Nha Trang là một thành phố ven biển và là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật và du lịch của tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Thành phố Nha Trang hiện nay có diện tích tự nhiên là 251 km², dân số 392. Phía Bắc giáp thị xã Ninh Hòa, phía Nam giáp huyện Cam Lâm, phía Tây giáp huyện Diên Khánh, phía Đông giáp Biển Đông.
Hình 1: Bản đồ thành phố Nha Trang (Nguồn: http://www.vn/search?q=bản+đồ+nha+trang&hl=vi&tbm) Nha Trang có khí hậu nhiệt đới, tương đối ôn hòa, nhiệt độ trung bình năm là 26,3⁰C. Có mùa đông ít lạnh và mùa khô kéo dài .Mùa mưa lệch về mùa đông bắt đầu từ tháng 9 và kết thúc vào tháng 12 dương lịch. So với các tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ, Nha Trang là vùng có điều kiện khí hậu thời tiết khá thuận lợi để khai thác du lịch hầu như quanh năm. Những đặc trưng chủ yếu của khí hậu Nha Trang 16 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 17 là: nhiệt độ ôn hòa quanh năm (25⁰C - 26⁰C), có sự phân mùa khá rõ rệt gồm 2 mùa mùa mưa và mùa khô và ít bị ảnh hưởng của bão.
Theo điều tra dân số năm 2009 thì dân số toàn thành phố có 392.279 người, trong đó dân số thành thị chiếm 74,6%, dân số nông thôn chiếm 25,4%. Về tỉ lệ giới tính, nam chiếm 48,5% và nữ chiếm 51,5%. Mật độ dân số trung bình toàn thành phố là 1.562 người/km2. Dân cư phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở các phường nội thành.
Khu vực trung tâm thành phố thuộc các phường Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phương Sài, Phước Tân, Phước Tiến, Tân Lập có mật độ dân cư rất cao với gần 30000 người/km².Tuy nhiên một số xã như Vĩnh Lương, Phước Đồng với địa hình chủ yếu là núi cao có mật độ dân số thấp, chỉ vào khoảng 320-370 người/km2. Nha Trang đầu thế kỷ 20 Hình 3. Nha Trang hiện tại (Nguồn: http://vi.org/wiki/Nha_Trang) Thành phố Nha Trang có 27 đơn vị hành chính gồm: - 19 phường nội thành là: Vĩnh Hải, Vĩnh Phước, Vĩnh Thọ, Xương Huân, Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phương Sài, Phương Sơn, Ngọc Hiệp, Phước Hòa, Phước Tân, Phước Tiến, Phước Hải, Lộc Thọ, Tân Lập, Vĩnh Nguyên, Vĩnh Trường, Phước Long (thành lập tháng 11 năm 1998), Vĩnh Hòa (thành lập tháng 4 năm 2002) - 8 xã ngoại thành là: Vĩnh Phương, Vĩnh Trung, Vĩnh Thạnh, Vĩnh Thái, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Ngọc, Vĩnh Lương và Phước Đồng. Từ năm 1998 đến nay, do tốc độ phát triển đô thị gia tăng, nhiều khu quy hoạch mới đã được hình thành như: Hòn Rớ, Bắc Việt, Thánh Gia, Đường Đệ, Hòn Khô, 17 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 18 An Viên v.
Ngày 22 tháng 4 năm 2009 thành phố Nha Trang được công nhận là: Đô thị loại 1 trực thuộc tỉnh Khánh Hòa. Đôi nét khái quát về phường Vĩnh Nguyên thành phố Nha Trang tỉnh Khánh Hòa Phường Vĩnh Nguyên là một phường ven biển, nằm về phía Đông Nam của Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Hình 4: Bản đồ Phường Vĩnh Nguyên (Nguồn: Hình được chụp lại từ tấm bản đồ địa giới hành chính treo tại UBND phường) Phường Vĩnh Nguyên là một phường có diện tích đảo chiếm nhiều nhất trong thành phố, bao gồm các đảo như: Hòn Tre, Hòn Tằm, Hòn Mun và Hồ cá Trí Nguyên v.v… Ngoài ra còn có sân bay quân sự, có cảng biển đa chức năng và có cảng du lịch là đầu mối giao lưu của tuyến giao thông đường thuỷ nối đất liền với 7 Trích dẫn từ bài viết giới thiệu về thành phố Nha Trang trên trang web: http://vi.org/wiki/Nha_Trang 18 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 19 khu du lịch biển đảo, tạo mối quan hệ chặt chẽ cả về kinh tế-xã hội, môi trường và an ninh quốc phòng8. Biểu đồ 1: Cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh nguyên (Nguồn: Biểu đồ được tác giả xây dựng dựa trên nguồn thông tin được cung cấp qua cuộc phỏng vấn Bà Chủ tịch phường Vĩnh Nguyên) Tổng diện tích toàn phường là 4.87 héc ta, chiếm 16.87% diện tích toàn thành phố Nha Trang.
Dân số toàn phường có khoảng 200.000 người và 21 tổ dân phố bao gồm 14 tổ dân phố ở đất liền có khoảng 3500 hộ và 7 tổ dân trên đảo có khoảng 50.000 người trồng rừng và cây ăn trái ở các đảo. Trong địa phương những người hoạt động trong lĩnh vực đánh bắt và nuôi trồng thủy sản chiếm 65%, lĩnh vực du lịch – dịch vụ chiếm 15%, lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp chiếm 10%, lĩnh vực kinh doanh nhỏ lẻ và hành chính công chiếm 10% (bao gồm cả những người làm việc trong các cơ quan hành chính công: kỹ sư, bác sĩ, giáo viên…). Vào năm 2013, ở địa phương có khoảng 187 hộ nghèo và 225 hộ cận nghèo. Hàng năm, khối lượng đánh bắt các loại cá khoảng từ 15 đến 17 tấn.
Trên toàn phường có 746 chiếc ghe thuyền lớn nhỏ (công suất 339 , 215 Watt). Đặc điểm ngành nghề của địa phương này là tập trung chủ yếu vào phát triển kinh tế khai thác 8 Trích dẫn từ bài viết giới thiệu về phường Vĩnh Nguyên trên trang web: http://vi.org/wiki/V%C4%A9nh_Nguy%C3%AAn 19 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 20 biển như đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản. Bên cạnh đó với đặc điểm là một phường có thế mạnh về biển đảo nên ngành du lịch là một ngành mạnh và từ lâu đã là một ngành đem lại nguồn lợi về kinh tế lớn cho địa phương phường Vĩnh Nguyên. Cũng chính vì có nguồn lợi là tài nguyên biển nên nghề Thủ công mỹ nghệ chế tácvỏ hải sản đã được người dân địa phương khởi xướng từ rất sớm.
Tuy nhiên số lượng người dân địa phương làm nghề này chiếm một tỉ lệ rất thấp trong cơ cấu ngành nghề của phường Vĩnh Nguyên. Vào năm 2012, phường đã thu thuế đạt khoảng 7 tỷ đồng. Trong phường Vĩnh Nguyên hiện tại có 2 trường trung học phổ thông, 1 trường cao đẳng nghề, 2 trường trung học cơ sở, 3 tiểu học, và 2 trường mẫu giáo. Về số lượng học sinh thì có khoảng 3.588 em học sinh các cấp.
Theo lời của Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường trong buổi phỏng vấn, kế hoạch phát triển đến năm 2015 của phường Vĩnh Nguyên theo chỉ đạo của chính quyền thành phố Nha Trang là tập trung phát triển ngành ngư nghiệp, phấn đấu đạt được tỉ lệ 50%, bên cạnh đó ngành dịch vụ du lịch và thương mại cũng phấn đấu đạt 40% trong cơ cấu ngành nghề của toàn phường. Trong khi đó, ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và hành chính công chỉ chiếm 10%. Dự kiến cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh Nguyên năm 2015 Biểu đồ 2: Dự kiến cơ cấu ngành nghề trong phường Vĩnh nguyên năm 2015 (Nguồn: Biểu đồ được tác giả xây dựng dựa trên nguồn thông tin được cung cấp qua cuộc phỏng vấn Bà Chủ tịch phường Vĩnh Nguyên) 20 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM 21 Điều này cho thấy chính quyền địa phương dường như không có kế hoạch đẩy mạnh phát triển các nghề thủ công, đặc biệt là nghề Thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản trong những năm tiếp theo. Cơ sở hình thành và lịch sử phát triển Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản 1.1 Cơ sở hình thành Nghề mỹ nghệ vỏ hải sản Vịnh Nha Trang là một trong những hình mẫu tự nhiên hiếm có của hệ thống vũng, vịnh trên thế giới bởi nó có hầu hết các hệ sinh thái điển hình, quý hiếm của vùng biển nhiệt đới.
Đó là hệ sinh thái đất ngập nước, rạn san hô, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, hệ sinh thái cửa sông, hệ sinh thái đảo biển, hệ sinh thái bãi cát ven bờ 9. Trong môi trường hải dương rất đa dạng sinh vật hải sản, đặc biệt là các loại ốc đã có nhiều ở các khu vực gần biển Nha Trang. Nguồn vỏ ốc biển ở Nha Trang rất phong phú, đa chủng loại, mỗi loại hợp với việc chế tác các món đồ trang sức và mỹ nghệ khác nhau. Vì thế từ ngày xưa những người dân địa phương sinh sống ở vùng biển như Cầu Đá, phường Vĩnh Nguyên đã có ý thức làm nghề mỹ nghệ vỏ ốc.
Điều kiện tự nhiên như chúng tôi đã trình bày trên đây chính là cơ sở tốt nhất cho sự hình thành và phát triển Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản đến ngày hôm nay ở phường Vĩnh Nguyên nói riêng và thành phố Nha Trang nói chung. Với môi trường tự nhiên phong phú về các chủng loại sò ốc như vậy nghề mỹ nghệ vỏ hải sản đã được bắt đầu sớm nhất ở đó10. Những người dân làm nghề này có thể được cung cấp các loại ốc ở các khu vực gần bến cảng, đặc biệt là khu vực Cầu Đá. Cầu Đá nằm cuối cùng phía bắc của phường Vĩnh Nguyên.
Từ cảng Cầu Đá có thể đi ra các đảo như đảo Bích đầm, Hòn Tre, đảo Trí Nguyên v. Xung quanh Cầu Đá có nhiều núi đá. Vì thế người dân ở đây đã gọi nơi đó với cái tên là 9 Trích dẫn trong bài viết về thành phố Nha Trang trên bách khoa toàn thư mở Wikipedia. Tham khảo trang: http://vi.org/wiki/Nha_Trang 10 Theo lời kể của một cộng tác viên tại địa phương - Cô Trần Thị Mỹ Hạnh (tham khảo phụ lục 2) 21 Khoa Việt Nam học– Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.
Hiện nay ở Nha Trang có một số cơ sở sản xuất và kinh doanh hàng mỹ nghệ vỏ hải sản, tập trung nhiều nhất ở khu vực Cầu Đá cuối đường Trần Phú, thuộc phường Vĩnh Nguyên. Qua dốc Biệt điện Bảo Đại, nằm kế bên cảng Nha Trang và Viện Hải dương học là một dãy phố với những cửa hàng chuyên bán các sản phẩm mỹ nghệ được chế tác từ vỏ hải sản. Lịch sử phát triển nghề Thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở phường Vĩnh Nguyên Lịch sử của Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản ở thành phố Nha Trang nói chung và ở phường Vĩnh Nguyên nói riêng chưa được bất cứ ai viết lại thành sách hay một đề tài nghiên cứu khoa học nào. Vì vậy chúng tôi sẽ đi trình bày về lịch sử phát triển của Nghề thủ công mỹ nghệ vỏ hải sản của phường Vĩnh Nguyên dựa trên lời kể của các công tác viên mà chúng tôi đã có cơ hội được gặp gỡ và phỏng vấn trong chuyến đi điền dã để tìm hiểu về nghề.
Lịch sử của nghề được chúng tôi trình bày ở đây là “lịch sử qua lời kể”12.
