MỞ ĐẦU Tính đến nay, thị trường bảo hiểm Việt Nam có 61 doanh nghiệp (DN) kinh doanh bảo hiểm. Trong đó, có 29 doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) phi nhân thọ, 01 chi nhánh DNBH phi nhân thọ nước ngoài; 17 DNBH nhân thọ, 02 DN tái bảo hiểm và 12 DN môi giới bảo hiểm. Tổng giá trị được bảo hiểm là 11,7 triệu tỷ đồng, trong đó tổng giá trị kinh tế tài sản được bảo hiểm của khu vực DN thuộc mọi thành phần kinh tế lên tới hơn 10 triệu tỷ đồng, tổng giá trị được bảo hiểm trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ là 1 triệu tỷ đồng; trong lĩnh vực bảo hiểm y tế, sức khỏe là 700. Thị trường bảo hiểm đã hoàn thành các chỉ tiêu phát triển đặt ra tại.
Các kết quả như trên đạt được là nhờ việc triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp bảo hiểm. Bên cạnh đó các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước đã tích cực tái cơ cấu, nâng cao năng lực cạnh tranh cũng như năng lực quản trị doanh nghiệp. Tuy nhiên trong thời gian qua, thị trường bảo hiểm Việt Nam phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, song thị trường vẫn đạt mức tăng trưởng khả quan. Tốc độ tăng trưởng của ngành Bảo hiểm thương mại trong những năm gần đây luôn đạt mức trên 20%.
Để đảm bảo thị trường bảo hiểm phát triển bền vững trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, đảm bảo quyền lợi của DNBH trong nước cũng như quyền lợi của bên mua bảo hiểm, các cơ quan hữu quan cần có những chính sách phù hợp nhằm phát triển ngành bảo hiểm thương mại. Trong chuyên đề này tác giả trình bày tổng quan về những nghiên cứu trước có liên quan đến các chính sách phát triển ngành bảo hiểm thương mại tại một số quốc gia. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một nước đang phát triển và hội nhập muộn, quy mô và năng lực cạnh tranh còn nhiều hạn chế. Thị trường bảo hiểm thương mại Việt Nam ra 11 đời khá muộn so với sự phát triển chung của ngành bảo hiểm trên thế.
Tuy nhiên, ngành bảo hiểm Việt Nam luôn được tạo điều kiện phát triển và có những bước phát triển vượt bậc cho tới nay. Bảo hiểm thương mại Việt Nam tính đến năm 2015 đã có 62 doanh nghiệp bảo hiểm hoạt động với tốc độ tăng trưởng đạt con số cao 25,57% (cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây). Qua đó đã đóng góp không nhỏ vào kinh tế đất nước khi tổng vốn đầu tư của các doanh nghiệp bảo hiểm tăng xấp xỷ 27% và số tiền bồi thường và trả tiền bảo hiểm tăng trên 24% so vớ năm 2014, tạo ra số lượng lớn công ăn việc làm cho người lao động. Bảo hiểm ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của nền kinh tế - xã hội.
Mọi quốc gia trên thế giới luôn đưa ra những giải pháp chính sách nhằm thúc đẩy, khuyến khích hoạt động bảo hiểm phát triển, tăng số lượng các loại bảo hiểm bắt buộc, miễm giảm thuế thu nhập đối với người kinh doanh bảo hiểm, tạo điều kiện thuận lợi cho nhà bảo hiểm đầu tư… Trong những năm qua, thị trường bảo hiểm Việt Nam đã thực hiện thành công nhiều giải pháp chỉ đạo, định hướng phát triển của Đảng, Nhà nước. Trong chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm giai đoạn 2011-2020, Việt Nam sẽ phát triển thị trường bảo hiểm phù hợp với định hướng phát triển nền kinh tế - xã hội và tài chính quốc gia trong từng thời kỳ; bảo đảm thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Tăng cường tính an toàn, bền vững và hiệu quả của thị trường và khả năng đáp ứng nhu cầu bảo hiểm đa dạng của các tổ chức, cá nhân; góp phần ổn định nền kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội. Tiếp cận các chuẩn mực, thông lệ quốc tế về kinh doanh bảo hiểm và từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển với các quốc gia trong khu vực.
Tuy nhiên, thực tế là thị trường bảo hiểm thương mại Việt Nam hiện nay vẫn còn có những hạn chế và khó khăn nhất định do nhiều nguyên nhân khác nhau. Trước hết việc thực thi các chính sách bồi thường còn chưa được tốt, còn nhiều vướng mắc thủ tục hành chính, tính minh bạch chưa cao. Thứ hai, sản phẩm bảo hiểm ở một số lĩnh vực quan trọng như nông nghiệp, thiên tai, rủi ro tín dụng và tài chính chưa có những chính sách bảo hiểm hợp lý. Những năm gần đây, bối cảnh toàn cầu hóa diễn ra nhanh chóng tạo điều kiện cho tự do thương 12 mại hóa khiến ngày càng có nhiều doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài đi vào thị trường Việt Nam.
Trong quá trình hội nhập (ASEAN, APEC, WTO, FTA thê hệ mới) vấn đề về chính sách phát triển ngành bảo hiểm thương mại nước ta trở nên vô cùng quan trọng khi mức độ cạnh tranh trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Trước thực trạng đó, vấn đề đang đặt ra hiện nay cho Việt Nam là tìm ra các giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển ngành bảo hiểm thương mại Việt Nam. Ngoài ra, việc nghiên cứu đề tài này thực sự cần thiết trong chuyên ngành kinh tế quốc tế mà tôi đang công tác, đặc biệt là việc truyền đạt những kiến thức đã thu được trong quá trình nghiên cứu, cũng như cung cấp những tin tức thiết thực về tình hình đất nước cho sinh viên. Bên cạnh đó, bảo hiểm là một ngành kinh tế mới, đang trong quá trình định hình, lại đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân, do vậy, chúng ta cũng cần thận trọng nghiên cứu quá trình phát triển của ngành bảo hiểm thương mại ở một số quốc gia ASEAN có nền bảo hiểm phát triển để từ đó có những áp dụng thích hợp vào điều kiện cụ thể ở Việt Nam.
Với những ý nghĩa cấp thiết đó, tác giả chọn đề tài “Chính sách phát triển ngành bảo hiểm thương mại ở một số quốc gia Đông Nam Á và bài học cho Việt Nam” làm chủ đề nghiên cứu cho luận án tiến sĩ kinh tế. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 2. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu trong nước liên quan đến chính sách phát triển bảo hiểm thương mại Ở Việt Nam, có một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về chính sách phát triển thị trường bảo hiểm trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế như sau: Trong nghiên cứu “Kinh nghiệm phát triển bảo hiểm của các nước và những bài học đối với Việt Nam” của Nguyễn Ngọc Hà (Tạp chí Khoa học Công nghệ Hàng hải, 2009). Tác giả dựa trên kinh nghiệm của các quốc gia phát triển cụ thể là ở một số nước Châu Âu và Trung Quốc để đúc rút ra những bài học quý báu có thể áp dụng vào ngành bảo hiểm nước ta.
Ngoài những bài học quý báu, bài báo còn chỉ ra những rào cản trong quá trình phát triển của ngành bảo hiểm. 13 Hoàng Trần Hậu và Hoàng Mạnh Cừ (2011) với đề tài nghiên cứu “Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát của Nhà nước đối với thị trường bảo hiểm ở Việt Nam”. Nghiên cứu hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về thị trường bảo hiểm; công tác quản lý, giám sát Nhà nước đối với thị trường bảo hiểm. Bên cạnh đó nghiên cứu phân tích thực tế hoạt động quản lý, giám sát của Nhà nước đối với thị trường bảo hiểm ở Việt Nam hiện nay.
Thông qua đó đề xuất hệ thống các giải pháp và kiến nghị nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giám sát Nhà nước đối với thị trường bảo hiểm ở Việt Nam. Trịnh Thị Xuân Dung (2012) với luận án tiến sĩ “Giải pháp phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam”, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Trên cơ sở phân tích thực trạng phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam, luận án nhận định bốn điểm tồn tại, hạn chế cơ bản của thị trường và sáu nguyên nhân cơ bản dẫn đến những tồn tại này. Nhiều nghiên cứu công bố cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn tới việc kinh doanh bảo hiểm của các doanh nghiệp thua lỗ là do tỷ lệ bồi thường cao.
Tuy nhiên, qua nghiên cứu thực tế và so sánh với các nước (như Thái Lan, Malaysia), luận án chỉ ra rằng tình trạng kinh doanh thua lỗ của các doanh nghiệp là nằm ở chi phí quản lý cao. Việc xác định chính xác nguyên nhân này là hết sức quan trọng để các doanh nghiệp có giải pháp phù hợp nâng cao hiệu quả kinh doanh. Nguyễn Tiến Hùng (2015) với bài nghiên cứu “Nhận diện những bất cập và giải pháp cho thị trường bảo hiểm Việt Nam trong giai đoạn hội nhập mới”, Tạp chí Nghiên Cứu & Trao Đổi. Nghiên cứu đã khẳng định tác động của quá trình hội nhập lên thị trường Việt Nam.
Một mặt, hội nhập thúc đẩy tự do thương mại hóa và tạo điều kiện cho các hoạt động kinh doanh, đầu tư và làm tăng nhu cầu bảo hiểm, hỗ trợ phát triển thị trường. Mặt khác, thị trường bảo hiểm Việt Nam còn khá non trẻ nên khung pháp lý còn chưa hoàn thiện, nguồn nhân lực thiếu kỹ năng và có năng suất lao động chưa cao, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam còn yếu do thiếu chính sách kinh doanh, chưa tận dụng hết nguồn năng lực…gây trở ngại cho việc cạnh tranh với các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài. Từ đó, tác giả đưa ra một số gợi ý nhằm phát triển thị 14 trường bảo hiểm Việt Nam. Qua đó tác giả đề xuất một số giải pháp cho thị trường bảo hiểm Việt Nam trong giai đoạn hội nhập mới bao gồm: (1) Kiện toàn môi trường pháp lý; (2) Chuẩn bị nguồn nhân lực cho hội nhập; (3) Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp bảo hiểm VN.
Bài nghiên cứu của tập thể mang tên “Kinh nghiệm phát triển của Singapore và bài học cho Việt Nam” đã đưa ra một số bài học cho thị trường Việt Nam để có thể vươn lên như Singapore – một nước có nhiều đặc điểm tương đồng về điều kiện, bối cảnh lịch sự và vị trí địa lý.