phần mở đầu, kết luận, khóa luận gồm 3 chƣơng: Chƣơng I: Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi. Chƣơng II: Hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại một số nƣớc có nền kinh tế thị trƣờng và tại Việt Nam Chƣơng III: Bài học kinh nghiệm cho bảo hiểm tiền gửi Việt Nam và một số kiến nghị giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTG Việt Nam trong thời gian tới. Do thời gian nghiên cứu có hạn và trình độ còn nhiều hạn chế nên chắc chắn khóa luận còn nhiều thiếu sót, em rất mong nhận đƣợc sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các Thầy, Cô. Em xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Kinh tế và Kinh doanh quốc tế cùng toàn thể các thầy cô giáo trong trƣờng Đại học Ngoại Thƣơng đã trang bị cho em những kiến thức và kinh nghiệm quý báu trong quá trình học tập tại trƣờng.
Em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo – ThS Phạm Thu Hƣơng đã hƣớng dẫn và giúp đỡ em tận tình để hoàn thành khóa luận này. Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè em đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập cũng nhƣ hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này. Em xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng 5 năm 2009 Sinh viên Lê Thị Khánh Ngọc. CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI Trong chƣơng I, em sẽ trình bày một cách khái quát về quá trình hình thành và phát triển bảo hiểm tiền gửi trên thế giới, luận giải một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiểm tiền gửi và sự cần thiết của bảo hiểm tiền gửi trong nền kinh tế thị trƣờng.
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM TIỀN GỬI TRÊN THẾ GIỚI 1. TRƢỚC NĂM 1930 Khái niệm BHTG đã đƣợc nhiều quốc gia biết đến từ lâu. Khi hoạt động BHTG công khai chƣa xuất hiện, bảo vệ tiền gửi đã đƣợc nhiều quốc gia thực hiện dƣới các hình thức “bảo vệ ngầm”. Hình thức bảo vệ ngầm là việc Ngân hàng Trung ƣơng hay Chính phủ có cam kết không công khai sẽ đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho ngƣời gửi tiền nếu có hoạt động đóng cửa của ngân hàng hoặc ngân hàng đó không có khả năng thanh toán cho ngƣời gửi tiền.
Vì là cam kết không công khai nên không hình thành hợp đồng bảo hiểm giữa ngƣời gửi tiền với ngân hàng hoặc ngân hàng trung ƣơng. Xuất phát từ “bảo vệ ngầm” mà hình thức “bảo vệ công khai” hay bảo hiểm tiền gửi ra đời. Bảo vệ tiền gửi công khai là chính sách đảm bảo tất cả hay một phần tiền gửi cùng với tiền lãi nhập gốc trên tài khoản tiền gửi sẽ đƣợc thanh toán cho ngƣời gửi tiền theo cơ chế hợp đồng hoặc cam kết công khai. Bảo vệ tiền gửi công khai đƣợc xuất hiện đầu tiên ở New York (Mỹ) với tên gọi “Chƣơng trình bảo vệ trách nhiệm ngân hàng”.
“Trách nhiệm” đƣợc hàm ý trong chƣơng trình này muốn đề cập đến tiền gửi ngân hàng và chứng chỉ huy động tiền gửi. Tiếp theo chƣơng trình này, từ năm 1831-1868, 5 vùng ở Mỹ (Vermont, Indiana, Michigan, Ohio, Iowa) đã thành lập tổ chức. BHTG với mục đích bảo vệ cộng đồng khi có ngân hàng đổ bể và bảo vệ ngƣời gửi tiền cá thể và ngƣời gửi các công cụ tiền gửi khác. Mặc dù hệ thống BHTG Mỹ hoạt động trong giai đoạn này rất thành công nhƣng do vào cuối năm 1830, sự ra đời của chính sách “Ngân hàng tự do” ở Mỹ và sự thành lập hệ thống Ngân hàng quốc gia năm 1886 đã tạo điều kiện cho một số ngân hàng rút khỏi tổ chức BHTG.
TỪ NĂM 1908 ĐẾN NĂM 1930 Từ năm 1908 – 1917 ở Mỹ có 8 vùng thành lập hệ thống BHTG (Oklahoma, Kannas, Nebraska, Texas, Missisipi, South Dakota, North Dakota, Washington). Tính đến năm 1930, cả 8 hệ thống này đã bị đóng cửa do ảnh hƣởng của điều kiện kinh tế bất lợi, điều này khiến tổ chức BHTG mất khả năng thanh toán. TỪ NĂM 1930 ĐẾN NAY Tình hình hoạt động của các ngân hàng Mỹ đầu những năm 30 tiếp tục khó khăn, đặc biệt cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 đã khiến cho hàng nghìn ngân hàng bị đóng cửa. Trƣớc tình hình đó, Công ty BHTG Liên bang Mỹ (Federal Deposit Insurance Corporation – FIDC) ra đời vào 1/1/1934.
Đây là mô hình đƣợc xem là hình mẫu đầu tiên về BHTG. FIDC ra đời đã lấy lại lòng tin của dân chúng sau hàng loạt các cuộc sụp đổ ngân hàng, nhờ vậy đã giúp nƣớc Mỹ thoát khỏi những khó khăn kinh tế và tiếp tục phát triển. Trƣớc những thành công mà FIDC mang lại cho nền kinh tế Mỹ, các quốc gia khác trên thế giới đã nhận thức đƣợc vai trò quan trọng của hoạt động BHTG đối với sự phát triển ổn định của nề kinh tế và từ đó thành lập tổ chức BHTG cho riêng mình. Trong những năm 1960, trên thế giới chỉ có 6 quốc gia xây dựng hệ thống BHTG (Ấn Độ, Na Uy, Philippin, Canada, Phần Lan, Cộng hòa Dominican), những năm 70 có thêm 5 quốc gia (Achentina, Tây Ban Nha, Hà Lan, Bỉ, Áo).
Hầu hết các quốc gia đều xây dựng hệ thống. BHTG vào cuối những năm 1990 và tính đến nay 103 quốc gia đã có hệ thống BHTG1. Trƣớc sự phát triển ngày càng lớn mạnh của các hệ thống BHTG trên thế giới và để các hệ thống BHTG này hoạt động thống nhất theo mục tiêu và nguyên tắc chung trong vai trò bảo vệ sự ổn định của nền kinh tế tài chính thế giới, ngày 6/5/2002 Hiệp hội bảo hiểm tiền gửi quốc tế (International Association of Deposit Insurers – IADI) đƣợc thành lập, có trụ sở tại Thụy Sĩ. Với sự tham gia của nhiều hệ thống BHTG, IADI đã đánh dấu sự quan tâm chung của nhiều nƣớc về hoạt động BHTG và hứa hẹn một động lực phát triển hoạt động này trên phạm vi toàn cầu.
IADI là một tổ chức phi lợi nhuận và đƣợc thành lập theo luật Thụy Sĩ, quyền hành xử lý các vấn đề của Hiệp hội thuộc về Đại hội các thành viên. Hiệp hội đƣợc điều hành bởi hội đồng điều hành gồm 21 cá nhân xuất sắc đại diện cho các hệ thống BHTG trên thế giới. Qua 8 năm hoạt động, IADI đã chứng tỏ vai trò của mình với nhiệm vụ gắn kết các hệ thống BHTG trên thế giới nhằm xây dựng một nền tài chính ổn định mang tính chất toàn cầu. Cho đến nay số lƣợng thành viên của IADI đã tăng từ 34 lên 52 thành viên2.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. KHÁI NIỆM BẢO HIỂM TIỀN GỬI Nhìn vào quá trình hình thành và phát triển của BHTG có thể thấy mục đích lớn nhất dẫn đến sự ra đời của BHTG chính là đảm bảo an toàn cho số tiền gửi của ngƣời gửi tiền. Vậy BHTG thực chất là gì? Theo tác giả Jonh Black trong cuốn từ điển Oxford (1997) định nghĩa BHTG nhƣ sau: “Bảo hiểm tiền gửi là dịch vụ bảo hiểm rủi ro các ngân hàng 1 http://www.html (25/02/2009) 2 http://www. hoặc các trung gian tài chính bị phá sản cho người gửi tiền tại các ngân hàng hoặc các tổ chức trung gian tài chính đó”3 Theo nhƣ cách định nghĩa này thì BHTG là bảo hiểm trách nhiệm dân sự của tổ chức huy động tiền gửi đối với ngƣời gửi tiền.
Rủi ro trong BHTG là trƣờng hợp các ngân hàng hoặc các tổ chức huy động tiền gửi khác bị phá sản. Thông thƣờng, trong các trƣờng hợp nhƣ vậy mức đền bù cho những ngƣời có tiền gửi tại các tổ chức bị phá sản phụ thuộc vào giá trị tài sản còn lại và những ngƣời gửi tiền có thể bị mất trắng số tiền gửi của mình. Tuy nhiên, khi tồn tại cơ chế BHTG thì tổ chức BHTG sẽ thực hiện cam kết bảo hiểm đó là thanh toán một phần hoặc toàn bộ số tiền gốc và lãi của các khoản tiền gửi cho những ngƣời gửi tiền. Theo cách tiếp cận khác của tài liệu “Hƣớng dẫn xây dựng một hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả” trên diễn đàn ổn định tài chính (Financial Stability Forum) phát hành tháng 9/2001 thì BHTG đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Bảo hiểm tiền gửi là một sự đảm bảo rằng số dư gốc và lãi cộng dồn của các tài khoản tiền gửi nhất định sẽ được thanh toán tới một giới hạn nhất định khi các ngân hàng có khoản tiền gửi đó lâm vào tình trạng phá sản và mất khả năng thanh toán”.4 Định nghĩa này có thể đƣợc hiểu rằng có một giới hạn nhất định trong việc chi trả tiền bồi thƣờng và chỉ những khoản tiền gửi nhất định mới đƣợc bảo hiểm.
Điều này cho thấy sự khác biệt cơ bản giữa bảo hiểm tiền gửi và cơ chế bảo lãnh trọn gói. Trong cơ chế bảo lãnh trọn gói, khi tổ chức huy động tiền gửi bị phá sản, chính phủ đứng ra thanh toán toàn bộ số tiền gửi cho tất cả những ngƣời gửi tiền. Tại Việt Nam, trong nghị định 89/1999/NĐ-CP của chính phủ về bảo hiểm tiền gửi không có định nghĩa cụ thể về bảo hiểm tiền gửi nhƣng đã nêu 3 Black, John, A Dictionary of Economics, Trang 246, Oxford University Press, USA, 2003 4 Financial Stability Forum, Hướng dẫn xây dựng một hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả, Trang 15-16, tháng 9/2001. rõ ba mục đích cơ bản của hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam nhƣ sau: “Hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền; góp phần duy trì sự ổn định của các tổ chức tín dụng; bảo đảm sự phát triển an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng”.5 Nhƣ vậy qua các định nghĩa trên ta có thể hiểu một cách khái quát về BHTG nhƣ sau: “Bảo hiểm tiền gửi là cam kết công khai của tổ chức bảo hiểm tiền gửi đối với tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi về việc tổ chức bảo hiểm tiền gửi sẽ trả tiền gửi bao gồm một phần hoặc toàn bộ phần gốc và lãi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền”6.
VAI TRÒ CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI 2. Vai trò của bảo hiểm tiền gửi + Hoạt động bảo hiểm tiền gửi góp phần củng cố niềm tin của quần chúng với hệ thống ngân hàng Trong quá trình hoạt động, công ty BHTG sẽ tiến hành việc giám sát và kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHTG và an toàn trong hoạt động kinh doanh của các tổ chức huy động tiền gửi tham gia BHTG.