CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN HÀNG XANH 1. Tổng quan về Ngân hàng xanh 1. Khái niệm về Ngân hàng xanh Tại nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam, Ngân hàng xanh là một khái niệm còn mới mẻ và được quan tâm trong những năm gần đây.
Thuật ngữ “Ngân hàng xanh” đã xuất hiện lần đầu tiên vào năm 2003 với mục đích nhằm bảo vệ môi trường. Năm 2003, tại cuộc họp bàn ở London về trách nhiệm của các NH đối với việc phát triển tài chính và xây dựng bộ tiêu chuẩn liên quan đến trách nhiệm đối với môi trường, xã hội dựa trên các bộ tiêu chuẩn đã có, cuộc họp do IFC chủ trì và 9 ngân hàng quốc tế tham gia. Từ đây Nguyên tắc Xích đạo (EP) về tài trợ dự án chính thức ra đời và đến nay đã có 134 định chế tài chính tại 38 quốc gia tham gia áp dụng EP. EP đóng vai trò quan trọng trong việc phân loại và xếp hạng các Ngân hàng xanh hiện nay.
Trong đó, một ngân hàng được coi là Ngân hàng xanh khi thỏa mãn đầy đủ 23 tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội, 47 tiêu chuẩn về trách nhiệm môi trường (EPFI, 2003). Về khái niệm Ngân hàng xanh có thể được định nghĩa theo 02 cách. Thứ nhất, theo nghĩa hiểu rộng, Ngân hàng xanh được hiểu với ý nghĩa là ngân hàng xây dựng được một chiến lược kinh doanh bền vững, thể hiện ở việc cung cấp các dịch vụ ngân hàng thoả mãn các tiêu chí đảm bảo trách nhiệm với môi trường và xã hội. Việc sử dụng định nghĩa Ngân hàng xanh theo nghĩa rộng phù hợp với định hướng phát triển Ngân hàng xanh tại Việt Nam theo Quyết định 1604/QĐ-NHNN ngày 7/8/2018 về phê duyệt đề án phát triển Ngân hàng xanh tại Việt Nam.
Cách hiểu thứ hai, Ngân hàng xanh đề cập đến các hoạt động kinh doanh của NH: áp dụng đánh giá tiêu chuẩn môi trường khi duyệt vốn vay hay cấp tín dụng ưu đãi cho dự án giảm khí thải, năng lượng mới; thực hiện nhiều hoạt động vì môi trường và giảm phát thải carbon, ví dụ như khuyến khích khách hàng sử dụng SPDV xanh. Bên cạnh đó, Ngân hàng xanh còn bao gồm việc tiết kiệm giấy, áp dụng NH trực tuyến, giảm số lượng các chi nhánh, văn phòng. Như vậy, khái niệm Ngân hàng xanh có thể tiếp cận theo hai cách: 13 (i) Hoạt động Ngân hàng xanh trong nội bộ NH thông qua các hoạt động trực tiếp nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường như tiết kiệm năng lượng, nước, xử lý rác thải. NH giảm lượng khí thải ra môi trường bằng cách thực hiện các hoạt động giao dịch trực tuyến, sử dụng máy Pos/ATM, mobile banking, sử dụng hệ thống email nhằm giảm các hoạt động liên quan đến sử dụng giấy, năng lượng,… (ii) Hoạt động xanh đối với bên ngoài thông qua các hành động gián tiếp với mục tiêu giảm lượng khí thải ra ngoài môi trường.
NH đầu tư hay cho vay các dự án thân thiện với môi trường (Tín dụng xanh) như: Dự án cung cấp năng lượng tái tạo và năng lượng mặt trời, nhà máy sử dụng khí đốt từ chất thải, nhà máy chế tạo phân sinh học,. Như vậy, một ngân hàng được coi là “xanh” khi thỏa mãn cả 2 điều kiện: (i) cung cấp các dịch vụ xanh trong ngắn hạn, (ii) có một chiến lược kinh doanh dài hạn đáp ứng các tiêu chí về môi trường và xã hội. Về cơ bản, Ngân hàng xanh cũng giống các ngân hàng truyền thống nhưng có cân nhắc đến yếu tố môi trường, xã hội thông qua việc giảm thiểu lượng cacbon theo hướng khuyến khích hoạt động tín dụng xanh và xanh hoá các hoạt động điều hành tổ chức công việc của NH. Thang cấp độ Ngân hàng xanh Nghiên cứu của Kaeufer (2010) về các cấp độ Ngân hàng xanh đã đưa ra thang cấp độ Ngân hàng xanh gồm 5 cấp độ.
14 Cấp độ 1: Những hoạt động ngân hàng phụ Ở cấp độ này, NH thường thực hiện tài trợ cho các sự kiện “xanh” và tham gia các hoạt động công cộng mà không liên quan đến HĐKD của NH (hầu hết các NH hiện nay đang ở cấp độ này). Cấp độ 2: Tách bạch phát triển dự án và hoạt động kinh doanh Theo đó, NH phát triển thêm các SPDV xanh riêng biệt (chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ) bổ sung vào danh mục các sản phẩm ngân hàng truyền thống. Cấp độ 3: Hoạt động kinh doanh có hệ thống Trong đó, hầu hết các quy trình, SP của ngân hàng đều tuân thủ nguyên tắc “xanh”. Việc tập trung và tác động tích cực của cơ cấu tổ chức của ngân hàng được thiết kế để hỗ trợ tác động “xanh” ở trên 4 giác độ: con người, quy trình, nguyên tắc và mục đích.
Cấp độ 4: Sáng kiến cân bằng hệ sinh thái tầm chiến lược Khi đó, hoạt động Ngân hàng xanh không chỉ giới hạn ở phạm vi các nghiệp vụ đơn lẻ mà được mở rộng thành mạng lưới, liên minh, đối thoại cộng đồng, hay toàn hệ sinh thái nhằm đạt được tính bền vững của các yếu tố xã hội – môi trường và tài chính. Cấp độ 5: Sáng kiến cân bằng hệ sinh thái chủ động Trong đó, các hoạt động Ngân hàng xanh tương tự như cấp độ 4 song được thực hiện một cách chủ động, có mục đích, chứ không phải là hoạt động ứng phó sự thay đổi bên ngoài như sáng kiến tầm chiến lược ở cấp độ 4. Các cấp độ Ngân hàng xanh (Nguồn: Tác giả khái quát từ tài liệu tham khảo) 1. Đặc điểm của Ngân hàng xanh Một Ngân hàng xanh được xây dựng sẽ gồm có 6 đặc điểm chính dưới đây: - Đặc điểm đầu tiên của Ngân hàng xanh đó là NH triển khai các dịch vụ NH điện tử và tự động hoá.
Thông qua việc áp dụng nền tảng công nghệ hiện đại, các NH 15 triển khai dịch NH vụ điện tử với đầy đủ các loại hình dịch vụ cơ bản như gửi tiền, rút tiền, đổi ngoại tệ, truy vấn, giao dịch trực tuyến,. giúp khách hàng linh hoạt và chủ động hơn khi sử dụng SPDV của NH, xóa bỏ hạn chế về thời gian. - Thứ hai, NH cho vay hoặc đầu tư vào dự án ít có rủi ro tác động đến môi trường. Các NH quan tâm đến tín dụng xanh là những khoản cấp tín dụng mà NH cấp cho các dự án ít gây ảnh hưởng xấu đến môi trường.
Các NH áp dụng công cụ đánh giá tác động môi trường và xã hội trong việc đánh giá, thẩm định dự án trước khi cho vay, hướng tới tăng trưởng bền vững và phát triển xanh, khuyến khích doanh nghiệp bảo vệ môi trường, thực hiện tốt trách nhiệm xã hội. - Thứ ba, NH quan tâm đến mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. - Thứ tư, NH thực hiện giám sát các dự án của khách hàng để giảm tác động xấu đến môi trường. Các NH tăng cường hoạt động Ngân hàng xanh trong việc ban hành tiêu chuẩn báo cáo chung, có các biện pháp quản lý đối với dự án.
Áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ đối với các dự án có tác động và ảnh hưởng lớn đến môi trường, xã hội. Yêu cầu khách hàng phải có biện pháp khắc phục các vấn đề ảnh hưởng đến môi trường và xã hội. - Thứ năm, NH thay đổi nhận thức của nhân viên NH và khách hàng về các hoạt động thân thiện với môi trường. NH chủ động tổ chức đào tạo, truyền thông cho cán bộ thực hiện Ngân hàng xanh cũng như giới thiệu cho khách hàng thấy được lợi ích cũng như tầm quan trọng hoạt động ngân hàng xanh mang lại.
- Thứ sáu, NH thực hiện xanh hóa trong hoạt động nội bộ NH. Việc triển khai hoạt động Ngân hàng xanh trong nội bộ giúp NH tiết kiệm năng lượng, giảm thiểu sự lãng phí về tài nguyên điện, nước, giấy, năng lượng. Lợi ích và hạn chế của Ngân hàng xanh 1. Lợi ích của Ngân hàng xanh Ngân hàng xanh không chỉ có ảnh hưởng trong lĩnh vực tài chính mà còn tác động đến nhiều lĩnh vực, ngành khác như môi trường, xã hội, giáo dục, việc làm, CNTT, … Một số lợi ích chính mà Ngân hàng xanh đem lại như sau: - Ngân hàng trực tuyến tiết kiệm giấy, năng lượng và bảo tồn tài nguyên: Tất cả các dịch vụ từ chuyển tiền, thanh toán các loại hoá đơn, quản lý tải khoản, vay 16 tiêu dùng, … đều được thực hiện qua internet.
Điều này giúp giảm tối đa việc tiêu tốn giấy, tiết kiệm thời gian và công sức đi lại, tiết kiệm các nguồn lực tự nhiên bị tiêu tốn thông qua hoạt động NH. Về phía NH có thể tiết kiệm chi phí từ việc giảm giấy tờ, giảm văn phòng, CN, giảm các thủ tục phức tạp. Về phía khách hàng có thể tiết kiệm thời gian, chi phí từ việc sử dụng các dịch vụ NH thông qua email, tin nhắn, website, điện thoại và tránh được việc thanh toán trễ hạn. - Sử dụng tài khoản thanh toán điện tử: Mở một tài khoản thanh toán điện tử góp phần bảo vệ môi trường bằng cách sử dụng nhiều dịch vụ NH trực tuyến hơn (Ví dụ như thanh toán hóa đơn, thẻ tín dụng, sao kê tài khoản, sử dụng ATM miễn phí, bảo mật bằng tin nhắn…).
Các tài khoản thanh toán điện tử hay thanh toán xanh nên được hưởng mức lãi suất cao và linh hoạt hơn nếu đáp ứng yêu cầu nhất định hàng tháng, bởi các NH có thể giảm thiểu các chi phí của mình từ việc khách hàng sử dụng dịch vụ điện tử. - Tài trợ các dự án ít có tác động rủi ro cho môi trường: Ngân hàng xanh có xu hướng cung cấp các khoản vay cho các dự án thân thiện với môi trường như giảm lượng khí thải carbon, năng lượng tái tạo, …. Điều này góp phần vì sự phát triển bền vững của môi trường, xã hội trong tương lai. NH xanh tạo nguồn hỗ trợ lớn cho sáng kiến xanh về xã hội, giáo dục,… được thực hiện, tạo lợi ích cho cộng đồng.
- Tạo ra các tác động liên ngành, chuyển dịch cơ cấu ngành theo hướng “xanh”: Bằng việc cấp tín dụng một cách hiệu quả thông qua đánh giá và thẩm định dự án kỹ càng, các NH sẽ tác động đến các DN trong nhiều lĩnh vực khác nhau, gián tiếp tác động đến tình hình chung của lĩnh vực đó. Ngoài ra, NH xanh sử dụng công nghệ hiện đại để tiết giảm chi phí, thời gian.