Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP NHẰM PTNL TLVB MIÊU TẢ CHO HS LỚP 6 1. Văn miêu tả - khái niệm và một số đặc trưng cơ bản 1. Khái niệm văn miêu tả Có rất nhiều quan niệm về văn miêu tả, vì thế để đi đến một cách hiểu chung nhất về văn miêu tả không phải là một công việc dễ dàng. Trong “Từ điển Tiếng Việt”: “miêu tả” được hiểu là: “Dùng ngôn ngữ hoặc một phương tiện nghệ thuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được toàn thể sự vật, sự việc hoặc cả thế giới nội tâm của con người” [35, tr.
Đây là khái niệm sử dụng chung cho các loại hình nghệ thuật được bộc lộ, thể hiện bằng nghệ thuật miêu tả. Trong cuốn: “Nghệ thuật làm văn”, các học giả Pháp cho rằng: “Miêu tả là biến thành cái mà giác quan có thể xúc cảm được, là hình dung bằng miệng hay viết một đối tượng vật chất, nói cách khác, là bộc lộ bằng từ mà các nhà họa sỹ phác họa bằng màu sắc” [10,tr. Cùng với quan niệm như vậy, Philippe Hamon nói về miêu tả: “Miêu tả là một thao tác tư duy mở rộng, theo thao tác này thay vì nêu một cách đơn giản một sự vật, một đối tượng nào đó, người viết làm cho nó trở nên nhìn thấy được bằng sự trình bày sinh động, linh hoạt các đặc tính và những hoàn cảnh đáng chú ý nhất của sự vật đó” [46]. Nhìn chung, các quan niệm về miêu tả ở trên đã đề cập tới nhiều phương diện khác nhau của thuật ngữ “miêu tả” sử dụng trong văn bản nghệ thuật.
Dưới góc độ ngôn ngữ học và với quan niệm miêu tả là một trong những thể loại văn được dạy trong nhà trường, GS. Đỗ Hữu Châu đã đưa ra khái niệm về miêu tả như sau: “Miêu tả là một loại văn trong đó người viết (người nói) nêu lên các đặc điểm vốn có của sự vật, nhân vật trong thực tế đã được sàng lọc qua chủ quan của người viết (người nói)” [21]. Để tiện cho việc nghiên cứu và học tập, đặc biệt là để phù hợp với việc dạy học văn miêu tả trong nhà trường THCS, chúng tôi xin đưa ra một cách hiểu về văn 9 download by : skknchat@gmail.com miêu tả: “Miêu tả là dùng lời văn có hình ảnh, làm hiện ra trước mắt người đọc, người nghe bức tranh cụ thể, sinh động như nó vốn có trong đời sống nhằm tạo hiệu quả như thật về một cảnh, một người, một vật đã làm ta chú ý và cảm xúc sâu sắc”. Một số đặc trưng cơ bản của văn miêu tả Trong cuộc sống hằng ngày, miêu tả rất cần thiết và là một hành động rất phổ biến nhằm đạt tới sự chính xác, khách quan.
Còn trong văn bản nghệ thuật (văn miêu tả) có những đặc trưng riêng. Cụ thể hóa khái niệm về văn miêu tả được đề cập tới ở trên, chúng ta thấy văn miêu tả có một số đặc trưng cơ bản sau: a) Tính cụ thể sinh động. Theo Philippe Hamon: “Sự miêu tả phải thật sự sinh động để có thể gây ấn tượng cho độc giả” [46]. Fredrick Crews cũng nhấn mạnh: “Khi ta viết một đoạn văn miêu tả, ta muốn làm cho nó trở nên sinh động: một địa điểm, một khách thể, một con vật, một tính cách hoặc một nhóm người.
Điều đó có nghĩa là, đáng lẽ chỉ đơn giản truyền đạt những sự kiện về vật được miêu tả thì ta lại muốn cho người đọc có một ấn tượng trực tiếp về vật đó y như đang đứng trước sự có mặt của vật đó. Nhiệm vụ của ta là bằng cách tìm kiếm các từ truyền lại cái mà giác quan của ta đã ghi lại vật đó đến mức người đọc có thể so sánh vật đó với những hình ảnh họ đã có trong vốn kinh nghiệm của mình” [45]. Tính cụ thể và sinh động trong văn miêu tả cũng là sự hàm súc, là tả ít, gợi nhiều, tả làm sao để người đọc có một ấn tượng đặc biệt về thực tế của những hình ảnh, những vật, những con người được tả, từ đó mở rộng trường liên tưởng của họ. Cái tạo nên tính cụ thể, sinh động của văn miêu tả là những chi tiết “sống”, gây ấn tượng, mà nếu không có nó bài văn sẽ trở nên nhạt nhẽo vô vị.
Những chi tiết sống động đó được lấy từ sự quan sát cuộc sống xung quanh, từ kinh nghiệm của bản thân người viết. Theo Nguyễn Trí một trong những nhược điểm của HS khi làm văn miêu tả là: “Miêu tả hời hợt, chung chung, không có một sắc thái riêng biệt nào của đối tượng” [41]. Ví dụ: miêu tả: “Cô giáo dạy văn của em” nhưng đọc lên không thấy điểm riêng biệt của cô giáo dạy văn với cô giáo dạy toán và các cô giáo dạy văn khác. hay khi miêu tả “Chiếc cặp sách của em” nhưng đọc lên không thấy chiếc cặp của em có điểm gì khác so với chiếc cặp của bạn.
Có thể kể đến một nguyên nhân của hiện tượng này 10 download by : skknchat@gmail.com là do HS không biết cách quan sát, không được quan sát đối tượng cụ thể, kỹ lưỡng cho nên không lựa chọn được những chi tiết đặc sắc, nổi bật, riêng biệt của đối tượng miêu tả. Vì thế, để HS biết miêu tả , để bài viết của HS có những chi tiết cụ thể, sinh động về đối tượng, cần phải có những bài tập nhằm phát triển năng lực quan sát cho HS, nhằm giúp các em biết cách sử dụng giác quan, lựa chọn trình tự quan sát hợp lý, biết cách thu nhận những nhận xét, so sánh, liên tưởng. làm tư liệu cho bài văn của mình. b) Tính sáng tạo.
Khi miêu tả bao giờ người viết cũng quan sát đối tượng theo lăng kính chủ quan và đánh giá đối tượng theo quan điểm thẩm mỹ riêng của mình. Do đó, những chi tiết khi miêu tả đều mang ấn tượng cảm xúc chủ quan. Philippe Hamon cho rằng: “Năng lực miêu tả là một năng lực đặc biệt phản ánh niềm đam mê sáng tạo của người nghệ sỹ. Nó có những lối vẽ và những quan niệm riêng.
Bức vẽ đó phải tác động vào độc giả” [46]. Tính sáng tạo trong văn miêu tả chính là dấu ấn phong cách người viết, nó thể hiện ở từng sự vật, cảnh vật, nhân vật. trong mỗi đoạn văn, bài văn miêu tả. Do những lý do và điều kiện khác nhau mà mỗi nhà văn có “Lối vẽ và quan điểm riêng”, hình thành những bức tranh miêu tả riêng biệt.
Ví dụ: Tô Hoài “say mê” miêu tả đặc biệt là cảnh thiên nhiên, phong tục, còn Nam Cao ít khi tả phong cảnh thiên nhiên, cảnh vật của Nam Cao gắn liền với việc bộc lộ tâm trạng nhân vật. Nguyễn Công Hoan lại chú trọng đến miêu tả ngoại hình nhân vật. Cái làm nên sự khác nhau đó chính là sự tài năng, là cá tính, là sự rung động sâu sắc cá tính trước cảnh , trước con người của mỗi nhà văn. Do đó, cùng một đối tượng miêu tả nhưng mỗi người viết lại nhìn nhận, cảm nhận chúng theo những cách hoàn toàn khác nhau.
Rõ ràng ,văn miêu tả là một lại văn bản có tính nghệ thuật, đòi hỏi rất nhiều ở người viết khả năng sáng tạo. Dó đó, hệ thống bài tập nhằm PTNL viết văn miêu tả cho HS là một hệ thống mở, mở ra nhiều hướng suy nghĩ, nhiều cách cảm thụ cho HS. Các bài tập còn phải chú ý nhiều đến tính đa dạng để vừa có tác dụng hình thành cho HS cách nói, cách nghĩ, cách làm linh hoạt, vừa khắc phục được sự đơn điệu nhàm chán, tăng cường hứng thú học tập, giúp các em bộc lộ những cái riêng, cái mới khi làm văn miêu tả. c) Tính chân thực.
11 download by : skknchat@gmail.com Theo nhà văn Phạm Hổ, trong văn miêu tả: “Cái mới, cái riêng phải gắn chặt với cái chân thực” [33,tr12]. Tính chân thực đòi hỏi người viết phải miêu tả bằng những chi tiết sát thực, đúng với bản chất của đối tượng miêu tả. Điều này có liên quan chặt chẽ đến việc quan sát để lựa chọn chi tiết. Tính chân thực ở đây còn được hiểu là sự chân thật trong cách cảm, cách nghĩ: “Khi người ta chân thật, thì dù cái điều người ta viết ra là vô lý, người đọc vẫn chấp nhận và vẫn thấy hay.Tôi thấy các nhà văn lớn thường chân thật ngay từ những quan sát để từ đó tiến đến sự chân thật trong những cái lớn hơn” [33, tr.
Trong ví dụ dưới đây ta thấy Tô Hoài miêu tả Dế Mèn thật sống động như cảnh thực, việc thực đang “bày” ra trước mắt chúng ta: “Đôi càng tôi mẫm bóng. Những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ cứng dần và nhọn hoắt. Thỉnh thoảng, muốn thử sự lợi hại của những chiếc vuốt, tôi co cẳng lên đạp phanh phách vào các ngọn cỏ. Những ngọn cỏ gãy rạp, y như có nhát dao vừa lia qua.
Đôi cánh tôi trước kia ngắn hủn hoẳn, bây giờ thành cái áo dài kín xuống tận chấm đuôi. Mỗi khi tôi vũ lên, đã nghe tiếng phàng phạch giòn giã. Lúc tôi đi bách bộ thì cả người tôi rung rinh một màu nâu bóng mỡ soi gương được và rất ưa nhìn. Đầu tôi to ra và nổi từng tảng, rất bướng.
Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việc. Sợi râu tôi dài và uốn cong một vẻ rất đỗi hùng dũng”. Nếu không biết quan sát, quan sát không tinh, chọn lọc không kĩ thì đoạn văn miêu tả chú Dế Mèn không thể thật và sống động đến vậy. Cho nên, khi quan sát hàng loạt các chi tiết, người quan sát thu nhận và phải có sự chọn lọc.
Hiện nay, hiện tượng HS sao chép văn mẫu hoặc bài làm văn miêu tả thiếu chân thực khá phổ biến. Điều đó dẫn đến việc HS không cần quan sát, không có cảm xúc thật về đối tượng được miêu tả. Do không có tính chân thực nên bài văn không được đánh giá cao. Do đó, để HS có thể miêu tả chân thực ngay từ khâu tìm hiểu để, GV phải hướng dẫn HS xác định mục đích miêu tả trong bài viết của mình, sau đó tiếp tục hướng dẫn các em quan sát, chọn lọc chi tiết.và viết bài văn cho phù hợp với mục đích miêu tả ấy.
d) Tính hấp dẫn, truyền cảm. 12 download by : skknchat@gmail.com Dủ miêu tả bất kì đối tượng nào và miêu tả bằng cách nào, người viết cũng phải tạo ra tính hấp dẫn, truyền cảm.