mở đầu cho một quá trính tự học tiếp theo. Phương pháp dạy học với vấn đề phát triển năng lực tự học toán của học sinh 1. Phương pháp dạy học Theo Nguyễn Bá Kim [11]: “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động và giao lưu của thầy gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò nhằm đạt được các mục đích dạy học”. Vậy phương pháp dạy học được coi như những phương thức làm việc của giáo viên nhằm vào tổ chức các hoạt động nhận thức của học sinh, phương thức tương tác giữa người dạy và người học nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng và giáo dục.
Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là nhấn mạnh vai trò người thầy, mà 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở đây thầy giữ vai trò chủ đạo còn trò là chủ thể của quá trình học tập với các hoạt động tự giác, tích cực. Tổng thể các phương pháp dạy học Hiện nay có nhiều hệ thống phân loại các phương pháp dạy học nhưng chưa hoàn chỉnh và chưa nhận được sự thống nhất trên phạm vi quốc tế. Có điều đó là do tính nhiều chiều của phương pháp dạy học. Tùy theo xét về phương diện này hay phương diện khác mà có thể liệt kê các phương pháp dạy học theo cách này hay cách khác.
Một hệ thống chặt chẽ về phương pháp dạy học chưa chắc đã có giá trị trong thực tiễn. Vấn đề quan trọng là người giáo viên phải biết xem xét các phương diện khác nhau, biết lựa chọn, sử dụng những phương pháp cho đúng lúc, đúng chỗ và biết vận dụng phối hợp một số trong các phương pháp đó khi cần thiết. Có thể trình bày các phương pháp dạy học thành một tổng thể theo các phương diện sau: - Những chức năng điều hành quá trình dạy học: Đảm bảo trình độ xuất phát; hướng đích và gợi động cơ; làm việc với nội dung mới; củng cố (được thực hiện qua các hình thức: nhắc lại, đào sâu, luyện tập, hệ thống hóa và thực hành); kiểm tra và đánh giá; hướng dẫn công việc về nhà. - Những con đường nhận thức: suy diễn; quy nạp.
- Những hình thức hoạt động bên ngoài của giáo viên và học sinh: Giáo viên thuyết trình; giáo viên, học sinh vấn đáp; học sinh hoạt động độc lập. - Những mức độ tìm tòi khám phá: Truyền thụ những tri thức dưới dạng có sẵn; dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. - Những hình thức tổ chức dạy học: Căn cứ vào số lượng học sinh trong đơn vị học tập, có thể có các hình thức: dạy học theo lớp, dạy học theo nhóm, dạy học theo từng cặp. - Những phương tiện dạy học: Sử dụng phương tiện nghe nhìn; sử dụng phương tiện chương trình hóa; làm việc với sách giáo khoa; làm việc với bảng treo tường; sử dụng máy tính điện tử như công cụ dạy học.
- Những tình huống dạy học điển hình trong môn Toán có thể kể: Dạy học những khái niệm Toán học; dạy học những định lý Toán học; dạy học những quy tắc, phương pháp; dạy học giải bài tập Toán học. - Những hình thức tự học: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đọc sách; Tự học trong môi trường công nghệ thông tin và truyền thông; Hỏi thầy, hỏi bạn, hỏi chuyên gia. Phương pháp dạy học và vấn đề phát triển năng lực tự học toán của học sinh Có thể nói hứng thú là một trong các con đường chủ yếu để làm cho việc học tập trong nhà trường trở thành nguồn vui. Hứng thú chính là một cơ chế bên trong đảm bảo học tập có hiệu quả.
Do vậy việc giảng dạy phải kích thích được hứng thú, muốn vậy phải để cho học sinh độc lập tìm tòi, giáo viên chỉ là người tổ chức, thiết kế, cố vấn. Hứng thú là yếu tố dẫn đến sự tự giác. Hứng thú và tự giác là những yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập sáng tạo trong học tập. Ngược lại nếu học tập mà tích cực và độc lập sáng tạo thì sẽ có ảnh hưởng tới sự phát triển hứng thú và tự giác.
Từ đó thì rõ ràng là phương pháp dạy học nào tạo được hứng thú học tập phù hợp với năng lực và nhu cầu của học sinh là phương pháp phát triển và phát triển được năng lực tự học. Khi nói đến năng lực tự học của học sinh thì yếu tố đầu tiên đó là tính tích cực nhận thức học tập và tính độc lập trong tư duy hành động của học sinh. Tính tích cực nhận thức cũng là kết quả và là sự biểu hiện của sự nảy sinh và phát triển tính tự lực nhận thức. Tính tích cực học tập trước hết liên quan đến động cơ học tập.
Động cơ đúng tạo ra hứng thú, hứng thú là tiền đề của tự giác. Hứng thú và tự giác là yếu tố tâm lý tạo nên tính tích cực, tính tích cực sản sinh tư duy độc lập. Qua đó thì phương pháp dạy học nào kích thích được tính tích cực nhận thức, kích thích được các hoạt động tư duy, hướng dẫn tạo điều kiện phát triển các hoạt động tự nhận thức của học sinh là các phương pháp phát triển và phát triển được năng lực tự học của học sinh. Điều kiện tiên quyết để phát triển tính độc lập tư duy là việc nắm tri thức mới bằng con đường giải quyết các vấn đề.
Một mức độ thấp hơn của tính độc lập là tự giải quyết vấn đề do một người khác đặt ra và tùy theo khả năng tìm cách kiểm tra kết quả. Tính độc lập trong tư duy và trong hành động của học sinh là biểu hiện quan trọng của tính tích cực. Tính độc lập cũng tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các trí tuệ khác của học sinh như tư duy sáng tạo, lòng dũng cảm. Vậy phương pháp 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dạy học mà theo đó phát triển, phát triển được tính độc lập của tư duy cũng chính là phương pháp dạy học phát triển, phát triển được năng lực tự học của học sinh.
Việc giải quyết độc lập những bài toán có tính vấn đề sẽ thúc đẩy sự phát triển năng lực sáng tạo. Tính sáng tạo của tư duy chỉ có thể được nảy nở trên cơ sở của tư duy độc lập. Tính độc lập của tư duy và tính sáng tạo không khác nhau về bản chất. Tư duy sáng tạo là một dạng tư duy độc lập tạo ra ý tưởng mới, độc đáo và có hiệu quả cao.
Dạy học phát triển, phát triển được tư duy sáng tạo chính là đã phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu ở trình độ cao nhất. Khi đã có tư duy sáng tạo thì học sinh luôn luôn tự mình đặt ra các vấn đề, giải quyết chúng theo những hướng, cách thức rất độc đáo. Do vậy, các phương pháp phát triển, phát triển được tư duy sáng tạo cho học sinh cũng chính là các phương pháp phát triển và phát triển được năng lực tự học cho học sinh, hơn nữa còn ở mức độ cao nhất. Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh không có nghĩa là gạt bỏ, loại trừ, thay thế hoàn toàn các phương pháp dạy học truyền thống, hay phải "nhập nội" một số phương pháp xa lạ vào quá trình dạy học.
Vấn đề là ở chỗ cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của phương pháp dạy học hiện có, đồng thời phải học hỏi, vận dụng một số phương pháp dạy học mới một cách linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập, phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy và học cụ thể. Thực trạng của vấn đề dạy học toán theo hướng tự học ở trường Trung học Phổ thông Tân Lập Qua việc tổng kết kinh nghiệm dạy học của bản thân, của các đồng nghiệp, qua trao đổi trực tiếp với các em học sinh, dự giờ thăm lớp qua các năm học, có thế nhận thấy: Đa số cho rằng việc tự học là để đối phó với các kì thi, kiểm tra của thầy, chưa thấy được tự học có vai trò quan trọng trong việc ghi nhớ, tái hiện, nắm kiến thức có hệ thống. Việc tự học toán chủ yếu là dành cho việc học bài cũ và làm bài về nhà, cố gắng hoàn thành hết bài tập giáo viên giao (bằng mọi cách có thể) và học thuộc trong vở ghi mà chưa chú trọng vào việc tự học kiến thức mới. Việc tự học trên lớp diễn ra hạn chế, nhiều học sinh đến lớp chỉ nghe, ghi chép thụ động mà không tự mình suy nghĩ để tiếp nhận kiến thức mới.
Đặc biệt là học sinh không “quen” và không biết tự nghiên cứu tài liệu. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hầu hết giáo viên chỉ chú trọng giao bài tập về nhà để học sinh tự học nhưng ít chú ý đến việc tổ chức cho học sinh tự học ngay bài trên lớp để tạo thói quen tự học. Khi ở trên lớp thì giáo viên chỉ quen thuộc với cách kiểm tra bài cũ đầu giờ sao cho đủ điểm miệng, việc kiểm tra định kỳ chỉ là thực hiện theo phân phối chương trình, trước khi kiểm tra sẽ giới hạn cho học sinh một phần kiến thức. Đặc biệt là giáo viên thường tập trung truyền thụ cho hết kiến thức bài học, mà chưa thực sự chú ý đến hình thành và phát triển năng lực tự học trong suốt quá trình học.
Còn với mỗi giờ luyện tập, việc dạy toán hiện nay mang nặng tính luyện thi, nhằm mục đích đạt được khối lượng kiến thức mà chưa chú ý đến việc dạy học sinh cách học, cách tư duy, cách phát hiện và giải quyết vấn đề. Học sinh được cung cấp nhiều dạng bài tập, sau đó được luyện tập do đó mà kỹ năng phân tích, kỹ năng tổng hợp cũng không được chú ý và phát triển, học sinh chỉ có cách học thuộc lời giải đó. Khi gặp những bài tập không nằm trong dạng đã học thì học sinh loay hoay không biết hướng giải quyết như thế nào. Học sinh bị lệ thuộc vào giáo viên, chỉ biết giải quyết các dạng bài mà giáo viên giao cho, không biết hệ thống kiến thức đã học theo quan điểm của riêng mình.
Với cách dạy như vậy đã hạn chế tư duy độc lập và khả năng làm việc nhóm của học sinh, làm cho học sinh máy móc, không sáng tạo trong việc chiếm lĩnh tri thức và phát triển kỹ năng. Vậy có thể thấy rằng, tuy giáo viên và học sinh cũng đã có chút ít nhận thức được về vấn đề tự học (ở nhà), nhưng do nhiều nguyên nhân mà chất lượng của tự học còn chưa cao.