CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái quát về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới về tự học Qua tìm hiểu tư tưởng của các nhà khoa học giáo dục trên thế giới về vấn đề tự học có thể kết luận rằng: Tự học không phải là vấn đề mới mà là vấn đề được nhiều nhà giáo dục học trên thế giới quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau: Phát huy tính tích cực, tính tự giác, tính độc lập, tính sáng tạo của người học qua tư tưởng của các nhà giáo dục tiêu biểu như Xôcơrat, Khổng Tử, Platon, Aristốt Cômenxki, Dixtecvec…đề cập tới [28]. Ngay từ thời cổ đại các nhà giáo dục lỗi lạc của Hy Lạp như Xôcrát (469 – 390 TCN), Arixtốt (384 – 322 TCN) và nhiều nhà giáo dục nổi tiếng khác ở Phương Đông như Khổng Tử (551 – 479 TCN), Mạnh Tử (372 – 289 TCN) … đã nhận thấy và đánh giá cao vai trò của tự học, tự tu dưỡng.
Trong dạy học các ông đều muốn tìm ra các phương pháp phù hợp để giúp người học tự tìm ra chân lý. Theo Khổng Tử: Thầy giáo chỉ cho trò cái mấu chốt nhất, còn mọi vấn đề khác học trò từ đó mà tìm ra, thầy giáo không được làm thay hết cho học trò [28]. Từ những năm trước công nguyên, Xôcơrat(469 – 390 TCN) đã đưa ra quan niệm nổi tiếng của mình: giáo dục phải giúp cho con người khẳng định chính mình. Dựa vào quan điểm đó vào trong dạy học, ông cho rằng cần phải để cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, giúp cho người học tự thấy cái sai lầm của mình và tự khắc phục cái sai lầm đó [28].
Đến thế kỷ 17 J. Cômenxki (1592- 1670) đã tìm ra phương pháp cho phép giáo viên nói ít hơn, học sinh học nhiều hơn. Ông đề ra một số nguyên tắc dạy học mà cho đến nay vẫn còn nguyên tác dụng nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh: Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trọng dạy học, nguyên tắc đi từ cái chung đến cái riêng, nguyên tắc tôn trọng đặc điểm đối tượng [28]. Cuối thế kỷ XX ảnh hưởng của sự phát triển khoa học kỹ thuật, đặc biệt là ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghệ, phần lớn các nhà giáo dục học đã nghiên cứu tự học theo hai hướng chính: Hướng thứ nhất nhiên cứu áp dụng công nghệ dạy học, nhằm thay đổi vị trí của thầy và trò trong quá trình dạy học, thầy từ chuyên gia 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về việc dạy chuyển sang chuyên gia về việc học của người học.
Hướng thứ hai là dạy học phân hóa, dạy học tiến hành theo nhịp độ cá nhân người học để đạt tới năng suất và hiệu quả cao nhất trong việc học, dạy học cần phải được tổ chức hướng vào người học. Tiêu biểu cho các hướng nghiên cứu trên là Raja Roy Singh [28], ông đã nghiên cứu vai trò của năng lực tự học trong việc học tập thường xuyên và học tập suốt đời, đề cao vai trò chuyên gia cố vấn của người thầy trong việc học tập, trong việc hình thành và phát triển năng lực tự học của người học. Như vậy, vấn đề tự học trong lịch sử giáo dục thế giới đã được quan tâm, đề cập và nghiên cứu từ lâu với nhiều khía cạnh và mức độ khác nhau, nhưng tựu trung đều nhấn mạnh vai trò to lớn của tự học, tự nghiên cứu trong hoạt động học tập của người học, vấn đề này cho đến nay vẫn được các nhà giáo dục ngày nay đặc biệt quan tâm và nghiên cứu. Các nghiên cứu ở Việt Nam về tự học Trong lịch sử giáo dục tại Việt Nam, hoạt động tự học cũng được chú ý từ rất lâu.
Chủ tịch Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về tinh thần tự học và học suốt đời, đồng thời Người cũng đặt niềm tin rất lớn vào khả năng tự học của mỗi con người. Trong thư gửi các học sinh toàn quốc nhân ngày khai trường năm 1945, Người đã viết “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần vào công học tập của các cháu”. Trong câu nói này đã hàm chứa một chân lý sâu sắc đó là: Đất nước Việt Nam muốn phát triển sánh vai với các cường quốc năm châu phải dựa vào “công học tập”, trong đó khả năng tự học của mỗi học sinh là vô cùng quan trọng. Các tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Khánh Bằng, Lê Công Triêm, Bùi Văn Nghị… cũng đã đề cập nhiều về vấn đề tự học, đã có những công trình nghiên cứu về hoạt động tự học của người học, các biện pháp sư phạm của người dạy nhằm nâng cao chất lượng tự học của người học, phương pháp hướng dẫn người học tự học, phương pháp viết tài liệu hướng dẫn người học tự học….
Tác giả Trịnh Quốc Lập [18] trong bài báo “Phát triển năng lực tự học trong hoàn cảnh Việt Nam” cũng đã cho rằng năng lực tự học không chỉ là một phẩm chất dành cho người học thuộc thế giới phương Tây, về bản chất mà nói người châu Á 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phải không có năng lực tự học, hệ thống giáo dục ở các nước châu Á chưa tạo đủ điều kiện để người học phát triển năng lực tự học. Kết quả nghiên cứu của tác giả đã chứng minh rằng trong hoàn cảnh Việt Nam năng lực tự học có thể được phát triển thông qua việc ứng dụng trong học tập tự điều chỉnh. Tác giả Võ Sỹ Hiện[10] trong bài báo khoa học “Thiết kế và sử dụng tài liệu hỗ trợ học sinh tự học” đăng trên tạp chí khoa học Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh cũng đã đưa ra nguyên tắc thiết kế, và cấu trúc nội dung tài liệu hướng dẫn tự học và đưa ra một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng tài liệu tự học nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh và giúp giáo viên có những định hướng khi hướng dẫn học sinh tự học trên lớp và ở nhà. Tác giả Lê Thị Minh Loan [19] trong đề tài khoa học cấp bộ “Thực trạng và giải pháp nâng cao khả năng tự học của sinh viên trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Trường Đại học Quốc gia Hà Nội” cũng đã đưa ra một số yêu cầu đối với người học trong quá trình tự học, một số yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tự học của người học và đưa ra một số giải pháp nâng cao khả năng tự học của người học.
Nhìn chung các tác giả đã tập trung nghiên cứu sâu về vấn đề tự học dưới nhiều góc độ khác nhau và đưa ra một số giải pháp khác nhau nhằm nâng cao năng lực tự học của người học. Các tác giả cũng đã đưa ra nhiều kỹ năng tự học cho người học, tuy nhiên chưa có đề tài nghiên cứu về phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 trung học phổ thông thông qua dạy học chủ đề số phức. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tự học Có rất nhiều tài liệu, giáo trình của một số tác giả đã giới thiệu các định nghĩa khác nhau về tự học.
Theo tác giả Nguyễn Văn Hộ [12]: Hoạt động học ở nhà, hay còn gọi là hoạt động tự học, diễn ra dưới sự điều khiển gián tiếp của giáo viên, học sinh tự mình sắp xếp kế hoạch, sử dụng điều kiện sẵn có của gia đình, tài liệu, củng cố đào sâu, mở rộng và hoàn chỉnh tri thức, hoàn thành các nhiệm vụ học tập đã được giáo viên giao và hướng dẫn sơ bộ cách thực hiện. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Nguyễn Cảnh Toàn – Lê Khánh Bằng [37] cho rằng: Tự học là một hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nằm nắm vững tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ngoài lớp, theo hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã được ấn định, tùy theo hứng thú khoa học và nghề nghiệp, tùy theo trình độ nhận thức về nhiệm vụ hay trách nhiệm, tùy theo đặc điểm, thói quen làm việc riêng của từng người. Cũng theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn [36]: Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình. - Theo Nguyễn Thị Tính [35]: “Tự học là một quá trình, trong đó dưới vai trò chủ đạo của giáo viên, người học tự mình chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo thông qua các hoạt động trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, phán đoán…) và cả các hoạt động thực hành (khi phải sử dụng các thiết bị đồ dùng học tập).
Tự học gắn liền với động cơ, tình cảm và ý chí… của người học để vượt chướng ngại vật hay vật cản trong học tập nhằm tích lũy kiến thức cho bản thân người học từ kho tàng tri thức của nhân loại, biến kinh nghiệm này thành kinh nghiệm và vốn sống của bản thân người học. Từ những nghiên cứu, công trình khoa học của các tác giả, nhà khoa học cho thấy hoạt động tự học được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau song tựu chung các tác giả đều quan niệm rằng tự học là học với sự độc lập và tích cực tự giác ở mức độ cao, tự học là quá trình mà trong đó chủ thể người học tự biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị của mình bằng cách thao tác trí tuệ hoặc chân tay nhờ cả ý chí, nghị lực và sự say mê học tập của cá nhân, tự học có thể diễn ra trên lớp hoặc ngoài giờ lên lớp, chẳng hạn như giải bài tập trên lớp, nảy sinh những thắc mắc khi nghe giáo viên giảng bài, tự sắp xếp những lời giảng của giáo viên để ghi vào vở, tự phân tích nhận xét, câu trả lời của bản khi thảo luận. Từ đó có thể định nghĩa hoạt động tự học như sau: Tự học là quá trình dưới vai trò chủ đạo của giáo viên, người học tự giác, tích cực, chủ động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo thông qua các hoạt động trí tuệ (quan sát, phân tích, tổng hợp, so sánh, phán đoán) và cả các hoạt động thực hành (khi phải sử dụng thiết bị 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồ dùng học tập).