Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những nghiên cứu liên quan đến năng lực tự học của học viên ở các trường sĩ quan quân đội 1. Hướng nghiên cứu về nguồn gốc, bản chất năng lực tự học Trong dòng chảy phát triển của lịch sử loài người, cùng với hoạt động sản xuất vật chất là hoạt động truyền dạy các kinh nghiệm xã hội lịch sử. Các thế hệ đi sau lĩnh hội, phát triển, sáng tạo nó để áp dụng vào cuộc sống.
Chính vì vậy, từ thời cổ đại cho đến nay đã có nhiều học giả nghiên cứu về hoạt động tự học và năng lực tự học của con người như: Khổng Tử, Platon, Sokrates, Aristocles, Descartes… Theo Platon (Thế kỷ thứ 4 Trước Công nguyên), trong tác phẩm Lý thuyết phóng đại đã cho rằng: “Tất cả kiến thức con người đều nằm trong con người, và việc học chỉ là nhận thức những kiến thức này. Giáo viên không thể “dắt mắt vào tròng” làm thay học trò, phải bảo đảm cho họ thấy được sức mạnh của chính mình trong học tập” [Dẫn theo 106]. Sức mạnh nội tại của từng cá nhân được huy động trong học tập chính là nguồn gốc của năng lực tự học. Nhà sư phạm vĩ đại J.
Comenxky có những định hướng giá trị về dạy học, đó là dạy học nhằm phát triển mạnh mẽ năng lực nhận thức của người học, làm bùng lên ngọn lửa khát khao tri thức, nhiệt tình, say mê học tập của người học. Tác giả đã đưa ra được những định hướng trong hoạt động dạy học, những vấn đề cần thực hiện để người học thích thú với học tập, không ngừng nỗ lực bản thân để chiếm lĩnh tri thức; trong dạy học giảng viên phải bồi dưỡng cho người học “tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng tri thức vào thực tiễn” [Dẫn theo 11]. Như vậy, ông cho rằng nguồn gốc của năng lực tự học chính là sự tự nỗ lực vươn lên, không ngừng làm chủ tri thức của người học dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Theo tác giả Condorcet (1792), trong cuốn sách Nghệ thuật hướng dẫn bản thân cho rằng: “Giá trị thực sự của các quan niệm hiện đại là việc khám 15 phá ra chân lý cơ bản rằng tác nhân chính và yếu tố năng động không phải là nghệ thuật giáo dục của giáo viên, mà là nguyên tắc bên trong của hoạt động, động lực bên trong và tâm trí của người học” [Dẫn theo 106].
Như vậy, theo ông nguồn gốc, bản chất của năng lực tự học là động lực bên trong của người học, cùng với đó là sức mạnh ý chí của người học. Quan điểm của Knowles được sự ủng hộ của nhiều nhà nghiên cứu như: Brockett và Hiemstra (1991), Candy và các cộng sự (1991), Garrission (1997). Ngoài ra, các tác giả này còn bổ sung một số lý thuyết về năng lực tự học như: Tự học là tự kiểm soát tâm lý, tác động song song của tâm lý cá nhân và tâm lý sư phạm; trong đó các tác động tâm lý cá nhân bao gồm sự tự kiểm soát tâm lý, nhu cầu động cơ và sự tự kiểm soát chiến lược; tự học là trách nhiệm của bản thân đối với việc học và đối với bản thân. Tự học là khả năng tự định hướng, không nhất thiết diễn ra trong môi trường lớp học, tự học không diễn ra như nhau trong mọi tình huống, mọi thời điểm (Candy 1991); tự học là khả năng tự quản, tự giám sát, tự tạo động lực (Garrission 1997).
Tác giả Raisa Roysinh (1997), trong tác phẩm nổi tiếng Nền giáo dục cho thế kỷ 21, những triển vọng châu Á Thái Bình Dương cho rằng: Đặc điểm của một xã hội phát triển là một xã hội dựa vào tri thức, kiến thức là sức mạnh và giáo dục là trung tâm của xã hội ấy. Người học vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng của quá trình giáo dục, sự học tập là do người học tự chỉ đạo. theo phẩm chất cá nhân của mỗi người. “Chính trong hoạt động học, trong tiếp thu tri thức và vận dụng tri thức mà lòng ham học được kích thích và cũng chính từ đó khả năng học tập độc lập được phát triển” [60, tr.
Như vậy, 16 mục đích tối thượng của một nền giáo dục tiến bộ, tiên tiến và mẫu mực là hình thành cho được năng lực tự học của người học. Nghiên cứu của Smith T. (2005), trong công trình nghiên cứu Fiftyone competencies for online instruction khẳng định: Muốn học từ xa thành công thì phải hình thành được năng lực tự học, tự nghiên cứu. Tác giả chỉ ra 51 năng lực được cho là có tầm quan trọng hàng đầu của trước, trong và sau khóa học dành cho dạy và học từ xa.
Các chương trình học lấy người học làm trung tâm và giảng viên thực sự có năng lực dạy là hai chìa khóa quan trọng dẫn đến thành công trong việc giáo dục ở đại học. Trong 51 năng lực có đề cập đến năng lực tự học đáp ứng việc học suốt đời; sinh viên phải hình thành và sử dụng chính xác kỹ thuật thích hợp trên cơ sở xác định điểm mạnh của bản thân, biết sử dụng công nghệ thông tin trong học tập [113]. Theo tác giả Pitchard A. (2008), trong cuốn sách Ways of learning: lerning theories for the classroom; Studying and learning at university: Vital skills for success in your degree cho rằng: Hầu hết giáo viên đều có kỹ năng trong việc cung cấp cơ hội cho sự phát triển của người học.
Tác giả đánh giá hoạt động học tập tại trường đại học là cung cấp ngắn gọn kiến thức cho người học, phương pháp tiếp cận với kỹ năng tự học cần thiết và phương pháp học tập cho sinh viên đại học. Tác giả tập trung vào các kỹ năng mà người học sẽ cần để làm chủ, để đạt được thành công trong sự nghiệp học tập của mình. Tác giả chỉ ra rằng người học phải có các chiến lược học tập khác nhau phù hợp với đặc điểm của từng cá nhân [109]. Tsunesaburo Makiguchi (2009), trong cuốn sách Giáo dục vì cuộc sống sáng tạo cho rằng: “Học không phải là chuẩn bị để sống, đúng hơn người ta học 17 trong khi sống và sống trong khi đang học.
Học tập và đời sống không những song hành với nhau mà còn giao thoa với nhau, người ta học bằng cách sống và sống bằng cách học suốt cả đời người” [44, tr. Tác giả đã đặt trách nhiệm của việc học vào bản thân người học, không ai có thể thực hiện việc tự học thay bản thân người học được, năng lực tự học tập suốt đời chính là năng lượng sống của người đó. Mục đích của dạy học là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong mỗi người học, nguồn gốc của năng lực tự học là từ sự ham học của người học, nhà trường và giáo viên phải hướng dẫn, khơi dậy cho được tính ham học hỏi, chứ không làm thay. Tác giả Nguyễn Giang Nam (2014), trong bài báo “Bản chất và đặc điểm năng lực tự học của sinh viên” [49, tr.31 - 37], cho rằng: Năng lực là tổ hợp những hành động vật chất và tinh thần tương ứng với những dạng hoạt động nhất định dựa vào những thuộc tính cá nhân (sinh học, tâm lý, giá trị xã hội) được thực hiện tự giác và dẫn đến kết quả phù hợp: Năng lực tự học của sinh viên về mặt bản chất là thuộc tính cá nhân có nguồn gốc sinh học, tâm lý và xã hội, nó cho phép cá nhân sinh viên thực hiện thành công hoạt động tự học, đạt được kết quả như mong muốn.
Năng lực nói chung luôn được xem xét trong mối quan hệ với một dạng hoạt động nhất định nào đó. Năng lực được cấu thành từ những thành phần cơ bản: Tri thức về lĩnh vực hoạt động, kỹ năng hoạt động hay xúc tiến, ứng xử với quan hệ nào đó; những điều kiện tâm lý để tổ chức và thực hiện tri thức. Năng lực tự học cho phép các cá nhân người học đạt được kết quả học tập như mong muốn và nó được thể hiện nhờ kỹ năng tự học. Năng lực tự học còn thể hiện bản lĩnh con người, trong đó tích tụ các kỹ năng và kinh nghiệm học tập, ý chí, nghị lực, định hướng giá trị, tầm nhìn và giải pháp chiến lược, nhu cầu và khát vọng học tập, tình yêu với tri thức, cuối cùng còn có cả sức khỏe, nhất là sức khỏe tâm trí.
Năng lực tự học không phải là khả năng tự học, khả năng chỉ là những yếu tố tâm lý bên trong chủ thể tự học chưa thể hiện ra ngoài, còn năng lực tự học luôn gắn với tiến trình thực hiện nhiệm vụ tự học, các hành động tự học cụ thể như: đọc tài liệu, ghi chép, lập kế hoạch, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập. 18 Tác giả Mai Thế Hùng Anh (2019), trong bài báo “Xây dựng thang đo năng lực tự học cho sinh viên ngành Sư phạm mầm non” [1, tr.133 - 141], cho rằng: Bản chất của năng lực là khả năng của cá nhân thực hiện có hiệu quả những vấn đề phức hợp trong bối cảnh không khuôn mẫu. Theo đó, tác giả cho rằng bản chất của năng lực tự học là khả năng thực hiện có hiệu quả một nhiệm vụ học tập trong bối cảnh xác định một cách độc lập và chủ động trên cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng, thái độ, tình cảm và giá trị bản thân. Tóm lại, hướng nghiên cứu nguồn gốc, bản chất của năng lực tự học đã chỉ ra những luận cứ căn bản về nguồn gốc, bản chất năng lực tự học đó chính là sức mạnh nội tại của cá nhân, huy động mọi nguồn lực của bản thân người học vào tự học để hoạt động tự học đạt được kết quả nhất định.
Hướng nghiên cứu này là cơ sở lý luận để nghiên cứu sinh kế thừa, từ đó xây dựng, làm rõ nội hàm khái niệm năng lực và năng lực tự học. Hướng nghiên cứu về các yếu tố tạo thành và biểu hiện của năng lực tự học Các nhà tâm lý học trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra các thành tố tạo thành và biểu hiện của năng lực tự học.