Luận Văn Thạc Sĩ: Phát Triển Năng Lực Toán Học Của Học Sinh Qua Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phát triển năng lực toán học cho học sinh qua phương pháp dạy học tích cực về đạo hàm trong trường trung học.

• Tác giả: Chu Thị Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TSKH Vũ Đình Hòa
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (Bộ môn Toán học)
• Đề tài: Phát triển năng lực toán học của học sinh bằng phương pháp dạy học tích cực đối với chủ đề Đạo hàm và ứng dụng trong trường trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phương pháp dạy học tích cực là gì?
• 1.2. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
• 1.3. Vì sao phải dạy học tích cực?
• 1.4. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.5. Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực
• 1.6. Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh
• 1.7. Dạy học chú trọng bồi dưỡng, phát triển năng lực tự học cho học sinh
• 1.8. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác
• 1.9. Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò
• 1.10. Một số phương pháp dạy học tích cực cần thiết ở trường THPT
• 1.11. Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề
• 1.12. Phương pháp dạy học tự học
• 1.13. Phương pháp dạy học hợp tác nhóm
• 1.14. Dạy và học chủ đề Đạo hàm và ứng dụng của Đạo hàm ở THPT
• 1.15. Chương trình học. Thực trạng dạy và học toán Đạo hàm và ứng dụng của đạo hàm ở THPT
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT HUY NĂNG LỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG GIẢNG DẠY ĐẠO HÀM VÀ ỨNG DỤNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề
• 2.2. Dẫn dắt học sinh tự thử nghiệm và rút ra kết luận khi giải Toán
• 2.3. Dẫn dắt học sinh đào sâu bài toán, tổng quát bài toán
• 2.4. Tìm sai lầm của bài toán cho trước và đưa ra lời giải đúng
• 2.5. Sử dụng phương pháp dạy học tự học
• 2.6. Tự học bằng đọc sách giáo khoa
• 2.7. Tự học bằng phiếu học tập
• 2.8. Phương pháp dạy học hợp tác nhóm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.3. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.4. Thời gian tiến hành thực nghiệm
• 3.5. Nội dung và tổ chức thực nghiệm
• 3.6. Kết quả dạy thực nghiệm
• 3.7. Đánh giá và phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.8. Nhận xét của giáo viên qua tiết dạy thực nghiệm
• 3.9. Ý kiến của học sinh về giờ dạy thực nghiệm
• 3.10. Những đánh giá từ kết quả bài kiểm tra
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Toán Học Qua Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Phát triển năng lực toán học là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện. Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc phát triển năng lực toán học thông qua các phương pháp dạy học tích cực trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

1.1. Định Nghĩa Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp mà trong đó học sinh được khuyến khích tham gia vào quá trình học tập. Điều này bao gồm việc học thông qua hoạt động nhóm, thảo luận và giải quyết vấn đề thực tiễn. Các phương pháp này giúp học sinh phát triển năng lực toán học một cách tự nhiên và hiệu quả.

1.2. Lợi Ích Của Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy, khả năng làm việc nhóm và tự học. Những kỹ năng này rất quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi mà khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo được đánh giá cao.

II. Vấn Đề Trong Việc Dạy Học Toán Học Hiện Nay

Mặc dù có nhiều phương pháp dạy học hiện đại, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc dạy học toán học. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thụ động của học sinh trong quá trình học tập. Nhiều học sinh vẫn chỉ quen với việc ghi nhớ kiến thức mà không thực sự hiểu sâu về các khái niệm toán học.

2.1. Thách Thức Trong Việc Khuyến Khích Học Sinh Tích Cực

Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập. Nhiều học sinh vẫn có thói quen học tập thụ động, chỉ chờ đợi giáo viên truyền đạt kiến thức mà không chủ động tìm hiểu và khám phá.

2.2. Sự Thiếu Hụt Về Kỹ Năng Giải Quyết Vấn Đề

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc áp dụng kiến thức toán học vào thực tiễn. Điều này cho thấy sự thiếu hụt trong việc phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng tư duy phản biện. Cần có những phương pháp dạy học tích cực hơn để giúp học sinh vượt qua những khó khăn này.

III. Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Để Phát Triển Năng Lực Toán Học

Để phát triển năng lực toán học của học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như phương pháp hợp tác nhóm, phương pháp giải quyết vấn đề và phương pháp tự học. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng làm việc nhóm.

3.1. Phương Pháp Hợp Tác Nhóm

Phương pháp hợp tác nhóm khuyến khích học sinh làm việc cùng nhau để giải quyết các bài toán. Điều này không chỉ giúp học sinh học hỏi từ nhau mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm. Học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn khi chia sẻ ý tưởng và giải pháp của mình.

3.2. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề

Phương pháp giải quyết vấn đề giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Học sinh sẽ được khuyến khích tìm ra nhiều cách giải khác nhau cho một bài toán, từ đó phát triển năng lực toán học một cách toàn diện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy toán học đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có kết quả học tập tốt hơn so với những học sinh chỉ học theo phương pháp truyền thống.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Phát Triển Năng Lực Toán Học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh được dạy bằng phương pháp tích cực có khả năng giải quyết bài toán tốt hơn và có sự hứng thú hơn với môn toán. Điều này chứng tỏ rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là cần thiết để phát triển năng lực toán học của học sinh.

4.2. Ví Dụ Thực Tiễn Từ Các Trường Học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy toán học. Các trường này đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong kết quả học tập của học sinh, cũng như sự tăng cường hứng thú học tập của các em.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Phát Triển Năng Lực Toán Học

Phát triển năng lực toán học thông qua phương pháp dạy học tích cực là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết cho tương lai.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Trong tương lai, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Các giáo viên sẽ cần được đào tạo để sử dụng hiệu quả các phương pháp này trong giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

5.2. Khuyến Khích Sự Đổi Mới Trong Giáo Dục

Cần có sự khuyến khích và hỗ trợ từ các cơ quan giáo dục để thúc đẩy việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo cho học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ngay trong trường phổ thông, không phải tự học ở nhà mà cả tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của Giáo viên. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác Nếu trình độ kiến thức tư duy học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành một chuỗi công tác độc lập. Áp dụng phương pháp ở trình độ càng cao thì sự phân hóa càng lớn. Việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh.

Tuy nhiên trong học tập, không phải mọi tri thức kĩ năng, thái độ được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá thể. Lớp học là môi trường giao tiếp thầy trò, trò với trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong học tập, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định, hay bác bỏ.Qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới, bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi học sinh và của cả lớp chứ không phải chỉ dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo. Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy.

Trước đây, mọi người vẫn thường hay có quan niệm Giáo viên có độc quyền đánh giá học sinh .Nhưng trong phương pháp tích cực, Giáo viên phải hướng dẫn học sinh tự đánh giá để điều chỉnh cách học. Liên quan đến điều này, Giáo viên cần tạo thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau. Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà mỗi thầy cô cũng như nhà trường phải trang bị cho học sinh. Với phương pháp này, Giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình.

Ở trên lớp, với phương pháp tích cực này thì học sinh hoạt động là chính. Song khi soạn giáo án Giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy học thụ động, mới có thể thực hiện bài lên lớp với 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vai trò là người gợi mở, xúc tác động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh. Một số phương pháp dạy học tích cực cần thiết ở trường THPT 1. Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề Như chúng ta đã biết triết học duy vật biện chứng chỉ ra rằng: mâu thuẫn là động lực thúc đẩy quá trình phát triển.

Một vấn đề gợi ra cho học sinh chính là một mâu thuẫn giữa yêu cầu nhiệm vụ nhận thức với tri thức và kinh nghiệm có sẵn. Theo các nhà tâm lý học, con người chỉ bắt đầu tư duy tích cực khi này sinh nhu cầu tư duy, tức là khi đứng trước một khó khăn về mặt nhận thức cần khắc phục, một tình huống gợi vấn đề: “ Tư duy sáng tạo luôn luôn bắt đầu bằng một tình huống gợi vấn đề” ( Rubinstein). Theo giáo dục học thì dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề phù hợp với nguyên tắc tính tự giác và tích cực, vì nó khêu gợi được hoạt động học tập mà chủ thể được hướng đích, gợi động cơ trong quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề. Hơn nữa, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề cũng biểu hiện sự thống nhất giữa kiến tạo tri thức, phát triển năng lực trí tuệ và bồi dưỡng phẩm chất.

Những tri thức mới đối với học sinh được kiến tạo nhờ quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề. Tác dụng phát triển năng lực trí tuệ kiểu dạy học này là ở chỗ học sinh được học cách khám phá, tức là rèn luyện cho họ cách thức phát hiện, tiếp cận và giải quyết vấn đề một cách khoa học. Đồng thời phương pháp này cũng bồi dưỡng cho người học những đức tính cần thiết của người lao động sáng tạo như tính chủ động, tích cực, tính kiên trì vượt khó, tính kế hoạch và thói quen tự kiểm tra. Do vậy dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những phương pháp được áp dụng nhiều trong dạy toán ở trung học phổ thông.

Nó là một trong những phương pháp làm giảm lối học thụ động và sách vở của học sinh, khuyến khích học sinh tham gia xây dựng kiến thức bài học mới, tăng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cường tính động sáng tạo trọng học tập. Vậy thế nào là phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề ? Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đê là kiểu dạy học mà người thầy tổ chức cho trò học tập trong hoạt động và bằng hoạt động do thầy tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện ra vấn đề, nhưng vấn đề này có liên hệ với nhứng tri thức đã biết, khiến cho học sinh thấy triển vọng tự giải đáp được nếu tích cực suy nghĩ. Thông qua đó mà kiến tạo tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục tiêu học tập khác. Nếu theo cách hiểu như trên thì ta cần làm rõ hai ý: vấn đề là gì ? và tình huống gợi vấn đề là gì ? Ở đây chúng ta chỉ cần bàn đến vấn đề trong dạy học toán.

“ Vấn đề” trong dạy học toán là những câu hỏi, bài tập, các yêu cầu hành động, các bài toán thực tế do GV biên soạn nhằm đạt mục tiêu giảng dạy đề ra. Các câu hỏi, bài tập đó học sinh phải chưa thực hiện được vì chưa có quy tắc và phương pháp mang tính thuật toán để giải quyết. Tình huống gợi vấn đề làm một tình huống gợi ra cho học sinh những khó khăn về mặt lí luận hay thực tế mà học thấy cần thiết và có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc mà nhờ một thuật giải mà phải trải qua một quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có. Như vậy một tình huống gợi vấn đề phải thỏa mãn các điều kiện sau: - Tồn tại một vấn đề, tức tình huống bộc lộ mâu thuẫn giữa thực tế với trình độ nhận thức, chủ thể phải ý thức được một khó khăn trong tư duy hoặc hành động mà vốn hiểu biết sẵn có chưa đủ để vượt qua.

- Gợi nhu cầu nhận thức, tức tình huống đó phải bộc lộ được những khiếm khuyết về kiến thức và kĩ năng của học sinh để họ càm thấy cần thiết phải bổ sung, hoàn thiện tri thức. - Khơi gợi niềm tin ở khả năng bản thân. Một tình huống tuy có vấn đề và nhu cầu nhận thức ở học sinh nhưng nếu họ cảm thấy vấn đề quá khó không 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thể vượt qua với khả năng của họ thì họ cũng không sẵn sàng tham gia giải quyết vấn đề. Vậy tình huống cần phải khơi dậy ở học cảm nghĩ, niềm tin rằng chưa đưa ra được lời giải nhưng nếu cố gắng suy nghĩ và bằng kiến thức sẵn có của bản thân thì họ se giải quyết được vấn đề.

Như vậy GV muốn đạt được mục tiêu giảng dạy theo phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề thì điều quan trọng là phải tạo ra được tình huống gợi vấn đề. Muốn làm được điều này cần phải bám trắc vào nội dung mục tiêu của bài dạy với những yêu cầu sau đây: - Tính đến yếu tố thời gian, môi trường và các phương tiện. - Tình huống đưa ra phải đảm bảo chính xác về mặt khoa học, trong sáng. - Nội dung, khối lượng kiến thức đưa ra phải phù hợp với mục tiêu dạy học, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh.

Từ đó xin đưa ra một cấu trúc một bài học (hoặc một phần bài học) theo phương pháp nêu và giải quyết vấn đề thường như sau: - Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức  Tạo tình huống có vấn đề;  Phát hiện, nhận dạng vấn đề nảy sinh;  Phát hiện vấn đề cần giải quyết. - Giải quyết vấn đề đặt ra  Đề xuất cách giải quyết;  Lập kế hoạch giải quyết;  Thực hiện kế hoạch giải quyết. - Kết luận:  Thảo luận kết quả và đánh giá;  Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết nêu ra;  Phát biểu kết luận;  Đề xuất vấn đề mới. Có thể phân biệt bốn mức trình độ nêu và giải quyết vấn đề: 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mức 1: Giáo viên nêu vấn đề và cách giải quyết vấn đề.

Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của Giáo viên. Giáo viên đánh giá kết quả làm việc của học sinh. Mức 2: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề. Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của Giáo viên khi cần.

Giáo viên và học sinh cùng đánh giá. Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống có vấn đề. Học sinh phát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết và lựa chọn giải pháp. Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề.

Giáo viên và học sinh cùng đánh giá. Mức 4 : Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình hoặc cộng đồng, lựa chọn vấn đề giải quyết. Học sinh giải quyết vấn đề, tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của giáo viên khi kết thúc. Trong dạy học theo phương pháp nêu và giải quyết vấn đề, học sinh vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được phương pháp lĩnh hội tri thức đó, phát triển tư duy tích cực, sáng tạo, được chuẩn bị một năng lực thích ứng với đời sống xã hội, phát hiện kịp thời và giải quyết hợp lý các vấn đề nảy sinh.