CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Các nghiên cứu về năng lực tổ chức hoạt động tạo hình trong môi trường giáo dục mầm non Các nghiên cứu về TCHĐTH trong trường MN: HĐTH ở trường MN là một hoạt động giáo dục cơ bản dành cho trẻ MN. Thông qua HĐTH trẻ sẽ dễ dàng phát triển toàn diện các lĩnh vực như nhận thức, kĩ năng vận động tinh phát triển khả năng khéo léo, ngôn ngữ, kĩ năng, tình cảm xã hội và đặc biệt là hình thành và phát triển các cảm xúc thẩm mĩ.
Nội dung TCHĐTH cho trẻ MN được xây dựng từ một số loại hình trong nghệ thuật tạo hình như hội họa, điêu khắc, trang trí, tạo dáng, sắp đặt,… khi đưa vào hệ thống HĐTH cho trẻ đã được đơn giản hóa phù hợp với các đặc điểm tâm sinh lý của độ tuổi MN. HĐTH trong trường MN gồm các hoạt động vẽ, nặn, chắp ghép, xếp dán, quan sát các tác phẩm nghệ thuật …Trên thế giới, HĐTH (art activities) hay còn được gọi là hoạt động thuộc lĩnh vực thị giác (visual art activities), hoạt động hình dạng (shaping activities) đã được đưa vào hệ thống giáo dục MN rất sớm, các nghiên cứu về tâm lý học trẻ em hay giáo dục học trẻ em đã nhận thấy vai trò của HĐTH đối với sự phát triển của trẻ MN là rất lớn, đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu về HĐTH trong môi trường giáo dục MN. Maria Montessori (1870 – 1952) là một bác sĩ tâm lý đồng thời cũng là nhà giáo dục học người Ý đã phát triển một lí thuyết giáo dục về sự phát triển của trẻ em có ảnh hưởng rộng lớn đến các chương trình GDMN hiện đại ngày nay. Năm 1907 Montessori triển khai lý thuyết giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, bà đã đưa nghệ thuật tạo hình vào làm một nội dung hoạt động của trẻ [36, tr.
Quan điểm của Montessori trong TCHĐTH cho trẻ em ở MN tập trung vào việc tạo ra môi trường thích hợp và cung cấp sự hỗ trợ cần thiết để trẻ có thể tự khám phá, tự học và phát triển theo tiến trình tự nhiên của mình. Montessori tin rằng môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành sự phát triển của trẻ. Môi trường cần được chuẩn bị cẩn thận với các tài liệu, đồ dùng, và hoạt động phù hợp với độ tuổi và sự phát triển của trẻ. Quan điểm Montessori khuyến khích sự tự do và độc lập cho trẻ em.
Giáo viên cần tạo điều kiện để trẻ có thể tự lựa chọn hoạt động mình muốn tham gia, dựa trên sự quan tâm và khả năng của mình. Susan Striker là một nhà giáo dục người Mỹ giảng dạy nghệ thuật cho trẻ em, trong cuốn sách Trẻ em trong nghệ thuật: Dạy trẻ nhỏ tự biểu đạt, ki năng giải quyết vấn đề và sự trân trọng đối với nghệ thuật [102] cung cấp cho GVMN các ý tưởng tổ chức hướng dẫn trẻ hoạt động phù hợp với độ tuổi, giúp giáo viên nhận thức sâu sắc về sự phát triển nghệ thuật ở từng giai đoạn. Qua cuốn sách GVMN sẽ hiểu 11 được đặc điểm tạo hình của trẻ em, cung cấp phương pháp hướng dẫn trẻ bày tỏ quan điểm và giới thiệu về tác phẩm nghệ thuật của mình. Nhà nghiên cứu Akiyoshi tori của Nhật Bản đã có công trình nghiên cứu về đặc điểm vẽ của trẻ MN và đưa ra cách tiếp cận, tìm hiểu trẻ qua nét vẽ được trình bày thành 2 quyển tài liệu Đọc vị trẻ qua nét vẽ (lý thuyết) [1] Anruru dịch xuất bản năm 2016 và Đọc vị trẻ qua nét vẽ (thực hành) [2] Hồ Phương dịch xuất bản năm 2016.
Tài liệu lí thuyết đã phân tích được sự khác biệt giữa tranh người lớn và tranh của trẻ nhỏ, cũng như phân tích vai trò của giáo viên tổ chức, ảnh hưởng hướng dẫn tác động vào hoạt động vẽ của trẻ. Công trình cũng đưa ra kết quả nghiên cứu về các giai đoạn phát triển NL vẽ của trẻ theo các giai đoạn từ 1 – 3 tuổi và từ 4 – 9 tuổi. Tài liệu thực hành, tác giả phân tích đặc điểm tranh vẽ của trẻ qua từng tuổi và đưa ra các kết luận về sự trưởng thành của trẻ qua sản phẩm vẽ. Nghiên cứu về các hoạt động trải nghiệm thực hành phù hợp với trẻ MN trong chương trình giáo dục mầm non Mỹ, tác giả Mary Klien Maples đã công bố đề tài Preschool appropriate Practies [92] đề cập đến HĐTH là một hoạt động thực hành phù hợp trong giáo dục trẻ MN.
Kathryn Temple, tác giả người Mĩ bày tỏ quan điểm về HĐTH của trẻ em, cũng như đưa ra các phương pháp giáo dục tạo hình cho trẻ qua tài liệu “Art for Kids: Drawing” [84]. Tác giả cho rằng khi vẽ trẻ thường mong muốn mô tả lại những gì trẻ nhìn thấy. Với các phương pháp hướng dẫn và hình ảnh minh họa trong tài liệu giúp trẻ thực hiện được niềm yêu thích nghệ thuật tạo hình. Tài liệu “Drawing in color - Vẽ bằng màu sắc” [83], một mắt xich trong bộ sưu tập Nghệ thuật cho Trẻ em dạy cho trẻ những nhận biết cơ bản về màu sắc, sự lôi cuốn của màu sắc, với sự so sánh giữa màu thực tế và biểu tượng màu qua các sản phẩm thực hành, qua đó giúp trẻ tạo ra các bức tranh có chất liệu màu phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của độ tuổi.
Amanda Renshaw, nhà phê bình nghệ thuật người Mỹ - tác giả cuốn sách “The art book for children” đã đề cập nội dung giáo dục nghệ thuật cho trẻ em thông qua giới thiệu 30 nghệ sĩ vĩ đại trên thế giới và các tác phẩm nổi tiếng nhằm kích thích trẻ tưởng tượng, tìm hiểu các kĩ thuật, trường phái mà người nghệ sĩ theo đuổi và sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật [66]. Tác giả Lucy Micklethwait người Anh viết tài liệu “Achil’ds Book of Art: Great Pictures – First Words” nghiên cứu về mĩ thuật dành cho trẻ em và giới thiệu một phương pháp hướng dẫn trẻ tham gia HĐTH với cách tiếp cận mới thông qua hơn 100 tác phẩm nghệ thuật tạo hình của các họa sĩ nổi tiếng đến từ nhiều các quốc gia với vùng văn hóa và chủ đề khác nhau [87]. Trong cuốn sách “Hoạt động sáng tạo dành cho trẻ nhỏ” [93] sử dụng các hoạt động sáng tạo và tài liệu phù hợp với sự phát triển để thúc đẩy sự phát triển giáo dục của trẻ em. Hướng dẫn áp dụng công 12 nghệ này kết hợp tính sáng tạo vào tất cả các lĩnh vực nội dung chương trình giảng dạy, trong đó chủ yếu tập trung vào nghệ thuật thị giác.
Tài liệu “I Spy a Freight Train: Transportation in Art” (1996) đã hướng trẻ tìm hiểu về chủ đề các phương tiện giao thông và lịch sử của các loại phương tiện giao thông qua các thời kì. Trẻ dề dàng nắm bắt được hình dạng đặc điểm của phương tiện cũng như thể hiện lại dưới ngôn ngữ tạo hình qua các hình minh họa hướng dẫn trong tài liệu [80]. Đề tài “Early childhood art education: A palimpsest” của Felicity McArdle và Barbara Piscitelli, Australia là một nghiên cứu về giáo dục nghệ thuật tạo hình cho trẻ MN dựa trên các phân tích của nhiều các nghiên cứu khoa học về hoạt động tạo hình của trẻ MN trong hơn hai mươi năm. Nghiên cứu này đã chỉ ra tầm quan trọng trong HĐTH tác động đến sự phát triển của trẻ, phân tích bản chất HĐTH của trẻ, nhấn mạnh vai trò về NL tổ chức và hướng dẫn của người giáo viên [77].
Tài liệu “I Spy a shapes in Art” cung cấp một phương pháp hướng dẫn trẻ khai thác tác phẩm tạo hình qua hình dạng và sử dụng hình dạng vào các hoạt động chắp ghép [89]. “I Spy Animals in Art” [90], hướng dẫn hoạt động tạo hình cho trẻ qua chủ đề thế giới động vật và I Spy Colors in Art [91], tác giả đưa ra phương pháp hình thành và nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật cho trẻ bằng cách chọn lọc rất nhiều các tác phẩm hội họa có màu sắc sặc sỡ, phong phú từ đó kích thích thị giác, phát triển trí tưởng tượng cho trẻ. Nói chung cả năm tài liệu nêu trên của Lucy Micklethwait đều tập trung vào xây dựng các phương pháp tổ chức và đưa ra phương pháp hướng dẫn trẻ tham gia tạo hình theo các cách tiếp cận khác nhau. Nhà nghiên cứu về nghệ thuật tạo hình của trẻ mầm non Lisa Terreni trường Đại học Victoria của Wellington New Zealand đã công bố đề tài “A history of visual art education in early childhood in New Zealand: Looking backwards to go forwards” [85], nghiên cứu tổng quan về giáo dục nghệ thuật tạo hình trong các trường MN và sự tác động tích cực của nghệ thuật này cho trẻ MN của New Zealand trong hơn một trăm bốn mươi năm.
Tác giả phân tích sự phát triển của nội dung chương trình, phương pháp tổ chức, hướng dẫn và đánh giá HĐTH cho trẻ MN qua mỗi thời kỳ. Các ảnh hưởng của triết lý giáo dục cũng như lý thuyết phát triển trẻ em tác động mạnh mẽ đến giáo dục nghệ thuật nói chung và HĐTH nói riêng. Tuy nhiên nghiên cứu nhận định tổ chức HĐTH trong trường MN đã dịch chuyển theo chiều hướng cứng nhắc theo nội dung chương trình và kĩ thuật tạo hình sang cách tiếp cận dựa trên định hướng sự phát triển của trẻ, xây dựng cho trẻ một môi trường nghệ thuật gần gũi với môi trường văn hóa trẻ đang sống và học tập. Bằng cách kiểm tra nền tảng triết học và lý thuyết của các loại chương trình nghệ thuật tạo hình khác nhau trong quá khứ là cơ sở cho các nhà giáo dục học hiện đại xây dựng chương trình HĐTH trong chương trình giáo dục MN hiện nay.
13 “What young children say about art” của Felicity McArdle thuộc đại học công nghệ Queensland Kit-mei Betty Wong, Viện Giáo dục Hồng Kông. Đây là một nghiên cứu so sánh về nhận thức HĐTH của trẻ 4 – 5 tuổi tại Hồng Kông và trẻ 4 – 5 tuổi tại Brisbane, Australia. Tác giả xoay quanh câu hỏi “Tại sao trẻ nhỏ lại vẽ?” và “Bản chất hoạt động tạo hình của trẻ là gì?” Với nghiên cứu trẻ MN ở hai môi trường có nền văn hóa khác nhau đề tài đã nhận định chi phối của giáo viên và chương trình tổ chức HĐTH tác động nhất định đến nhận thức tạo hình của trẻ tuy nhiên phần lớn bản chất tạo hình của trẻ là tự thân và tự nhiên.