CHƯƠNG 1. CO SỞ LÝ LUẬN VÀ THỤ C TIỄN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Tình hĩnh nghiên cún ở thế giới Khi tìm hiểu về năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, các nhà nghiên cứu trên thế giới nhìn chung đều có những nhận định giống nhau về quan niệm, các thành tố cùa năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề.
Đây được coi là năng lực cốt lỗi, có vị trí quan trọng để con người thích ứng được với sự 1 9 phát triên của xã hội. Cụ thê : Theo [16] đã đưa ra 4 bước của quá trình giải quyết vấn đề, từ đó có thể hiểu năng lực giải quyết vấn đề bao gồm bốn thành tố năng lực thành phần: 9 r N 1 • Ạ Ạ 4- Ạ. — Tìm hĩêu vân đê; rpĩ. — Lập kế hoạch; — Thực hiện kế hoạch; — Kiểm tra.
Kết quả này có ứng dụng lớn trong quá trình đánh giá năng lực giải quyết vấn đề. Theo [15] đã xác định ba năng lực cần quan tâm của học sinh là: Tư duy phê phán - Giải quyết vấn đề - Viết. Ở đây, các tác giả đã nhất trí với quan điểm về giải quyết vấn đề, sử dụng kiến thức, lựa chọn phương pháp đúng đắn, xác định khó khăn, hạn chế khó khăn, đánh giá quá trình và giải quyết vấn đề. 9 9 Từ đặc diêm năng lực, tông hợp các mô hình khác nhau và tập trung vào quá trình giải quyết vấn đề, theo [19] đưa ra ý kiến về năng lực giải quyết vấn đề trong Toán học bao gồm: — Năng lực đọc hiểu — Năng lực suy luận Toán học — Năng lực thực hiện tính toán 5 — Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn Theo [18J khi nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học Toán đã đưa ra bốn thành tố cơ bản để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của một cá nhân: — Knowledge base - Kiến thức nền tảng — Problem solving strategies or heuristics - Chien lược giải quyết van đề — Control - Kiểm soát — Beliefs - Niềm tin Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học bộ môn Toán có các dấu hiệu được thể hiện ở kiến thức, kỹ năng, thái độ.
Nhờ đó người giáo viên có thể nhận biết và xác định được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh đang ở mức độ nào. Tình hình nghiên cún ỏ' Việt Nam Dạy học theo hướng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề thể hiện: Đầu tiên cần tập dượt cho học sinh khả năng phát hiện vấn đề từ một tình huống trong học tập hoặc trong thực tiễn. Đây là một khả năng có ý nghĩa rất quan trọng đối với mồi cá nhân và không thể dễ dàng mà có được. Mặt khác, trong cuộc sống hằng ngày không chỉ phụ thuộc vào năng lực phát hiện kịp thời những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn mà bước quan trọng tiếp theo là giải quyết hợp lí những vấn đề đó như thế nào.
Vì vậy, đã có rất nhiều đề tài, bài báo, luận văn viêt vê chù đê này ở rât nhiêu môn học và đặc biệt là môn Toán. Theo Nguyễn Anh Tuấn (2003), đã lựa chọn vấn đề “Bồi dưỡng năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh THCS trong dạy học khái niệm Toán học”, trong luận án Tiến sĩ của mình, tác giả nghiên cứu năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề theo hai nhóm: — Nãng lực phát hiện vấn đề 6 — Năng lực giải quyêt vân đê Theo Từ Đức Thảo (2012) trong luận án Tiến sĩ “Rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học Hình học ở bậc THPT” đã hệ thống hóa các quan điềm về dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề của các nhà khoa học đi trước nhàm xác định các thành tố đặc trưng đối với năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học hình học ở bậc trung học phổ thông. Theo Nguyễn Thị Mỹ Hương (2016) đã lựa chọn vấn đề “Rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học ứng dụng tam thức bậc hai ở trường trung học phổ thông” của mình để nghiên cứu về một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học ứng dụng dấu của tam thức bậc hai trong chương trình lớp 10. Ngoài ra, việc vận dụng phương pháp giải quyết vấn đề toán học trong dạy học cũng được rất nhiều luận văn nghiên cứu như: Theo Dương Thị Nga (2013), đã nghiên cứu về phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học chủ đề dãy số- cấp số cộng- cấp số nhân.
Các nhà nghiên cứu trong nước đã nghiên cứu về một số khía cạnh của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề theo hướng phát triền năng lực cho học sinh. Tôi cho rằng việc lựa chọn nghiên cứu đề tài theo hướng này có ý nghĩa thiết thực trong việc dạy Toán ở các cấp học. Khái niệm vẩn đề Con người gặp rất nhiều hiện tượng, tình huống trong cuộc sống hàng ngày, khi đó những câu hỏi được đặt ra, đó gọi là vấn đề. Ví dụ như vấn đề Làm thể nào đế môi trường tránh khởi việc ô nhiễm môi trường? vấn đề làm thế nào để giảng dạy cho học sinh dễ hiểu? Làm thế nào để học sinh chăm chỉ học hành không nghịch ngợm?.
7 Đối với người học, một vấn đề được hiển thị dưới hệ thống những câu hỏi, mệnh đề, hoặc yêu cầu hành động thoả mãn các điều kiện sau: — Chưa giải đáp được các câu hởi, hoặc chưa thực hiện được các yêu cầu hành động. — Chưa tìm được phương pháp có tính chất thuật Toán để giải đáp câu hỏi hoặc thực hiện yêu cầu đặt ra. Theo [10J, trong mỗi vấn đề cần có yếu tố chưa biết, yếu tố đã biết và mối liên hệ giữa yếu tố chưa biết và đã biết. Theo [8] một bài toán được gọi là vấn đề nếu chủ thể chưa biết một thuật giải nào có thể áp dụng để tìm ra phần tử chưa biết của một bài toán.
Có rất nhiều quan điểm về vấn đề được đưa ra, nhưng cuối cùng vấn đề chính là những điều cần được xem xét, tìm hiểu, nghiên cứu và giải quyết. Trong dạy học, vấn đề chính là tính huống, câu hỏi đặt ra cho một học sinh, hay một nhóm học sinh có nhu cầu cần giải quyết. Khi đó học sinh cần tìm con đường dẫn tới câu trả lời hay lời giải bằng những vốn kiến thức đã có. Tình huống gợi vấn đề Theo [8]: Tình huống gợi vấn đề , còn gọi là tình huống vấn đề, là một tình huống gợi ra cho học sinh những khó khăn về lý luận hay thực tiễn mà họ thấy cần thiết và có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc nhờ một thuật toán giải mà phải trải qua một quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động đế biến đổi hoạt động hoặc điều chỉnh kiến thức sằn có.
Như vậy, tình huống gợi vấn đề là một tình huống thoả mãn điều kiện sau: — Tồn tại một vấn đề: Tình huống phải bộc lộ mâu thuẫn giữa thực tiễn với trình độ nhận thức, chủ thể phải ý thức được một khó khăn trong tư duy hành động mà vốn hiểu biết sẵn có chưa đủ để vượt qua. — Gợi nhu cầu nhận thức: Neu tình huống có một vấn đề nhưng vì lý do nào đó mà học sinh không thấy có nhu cầu tìm hiểu, giải quyết, chẳng hạn họ thấy vấn đề xa lạ, không liên quan gì tới mình thì đó cũng chưa phải là một 8 tình huống gợi vấn đề. Điều quan trọng là tình huống phải gợi nhu cầu nhận thức, chẳng hạn phải làm bộc lộ sự khiếm khuyết về kiến thức và kĩ năng của học sinh để họ cảm thấy cần thiết bổ sung, điều chỉnh, hoàn thiện tri thức, kĩ năng bằng cách tham gia giải quyết vấn đề nảy sinh. — Khơi dạy niềm tin ở khả năng bản thân: Tình huống khơi dạy ở học sinh cảm nghĩ là tuy họ chưa có ngay lời giải, nhưng đã có một số tri thức, kĩ năng liên quan đến vấn đề đặt ra và nếu họ tích cực suy nghĩ thì có nhiều hy vọng giải quyết vấn đề đó.
Trong học Toán, học sinh cần phải tìm tòi khám phá, đưa ra hướng giải quyết cho một bài toán đề hoàn thành nhiệm vụ học tập mà giáo viên giao cho. Nhiệm vụ giáo viên đưa ra có thế là câu hỏi, bài tập, câu đố,. về toán học nhưng phải đảm bảo trong khả năng học sinh có thể phân tích, tìm tòi, nhận định yêu cầu cần giải quyết. Tức là các nhiệm vụ đó cần phải có liên hệ với các kiến thức đã được học để từ đó vận dụng chúng để giải quyết và đảm bảo phù hợp với trình độ của học sinh thì mới kích thích được khả năng tư duy sáng tạo.
Vậy trong dạy học Toán, một câu hỏi, một bài tập,. liên quan đến toán học được thiết kế phù học với học sinh chính là vấn đề cần giải quyết trong dạy học Toán. Giải quyết vẩn đề Trích từ điển Tiếng Việt [11] thì giải quyết vấn đề là làm cho không còn thành vấn đề. Giải quyết vấn đề là một quá trình đi xác định, phân tích vấn đề từ đó chỉ ra nguyên nhân, tiếp theo sẽ lựa chọn phương pháp tốt nhất rồi triển khai và đánh giá giải pháp đế giải quyết mâu thuẫn.
Mồi vấn đề đều có cách giải quyết khác nhau, vì vậy chúng ta cần biết phân tích vấn đề về nhiều mặt. Ta cần làm từng bước như nhìn nhận vấn đề, hiểu rõ vấn đề để chọn giải pháp thực hiện, từ đó đánh giá rồi đưa ra cái nhìn tổng quan. 9 Giải quyêt vân đê chính là hoạt động trí tuệ có trình độ phức tạp và cao nhất về nhận thức vì nó cần huy động tất cả các kiến thức, kĩ năng của cá nhân. Từ việc huy động trí nhớ, kiến thức đã có đến việc sử dụng linh hoạt ngôn ngữ, vận dụng các lý luận để có thể đưa ra cách giải quyết cho một vấn đề gặp phải.
Năng lực, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề a. Năng lực Năng lực là khái niệm khá trừu tượng của lĩnh vực tâm lí học, cho đến ngày nay khái niệm năng lực vẫn có nhiều cách tiếp cận và diễn đạt khác nhau.