Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG DẠO CHƠI QUAN SÁT THIÊN NHIÊN. Một số khái niệm cơ bản 1. Mạch lạc Xét về danh từ: Mach lạc là trật tự hợp lí giữa các ý, các phần trong nội dung diễn đạt.
Xét về tính từ: Mạch lạc là (cách diễn đạt) có từng đoạn, từng ý rành mạch và gãy gọn. Lời nói mạch lạc Lời nói mach lạc được hiểu là khả năng diễn đạt rõ ràng, lưu loát một nội dung nhất định, thể hiện trọn vẹn ý nghĩ của trẻ, đạt được sự thông hiểu của người nghe. Nó được biểu hiện ở các dấu hiệu đặc trưng sau: phát âm đúng, rõ ràng, ngắt nghỉ giọng đúng chỗ, sử dụng từ đúng nghĩa trong từng hoàn cảnh phát ngôn (danh từ, động từ, tính từ, trạng từ, quan hệ từ mở rộng, câu phức hợp) lời nói có nội dung thông báo đầy đủ, có lôgic, trình tự, có tính liên kết, thể hiện được mối quan hệ, liên hệ giữa các sự vật hiện tượng trẻ nhận thức được. Dạo chơi Là hoạt động được tổ chức dưới hình thức hoạt động ngoài trời, trẻ được vui chơi các trò chơi dưới sự tổ chức của cô, bên cạnh đó trẻ sẽ tham gia một hoạt động có chủ đích và ngoài ra trẻ còn được chơi tự do theo ý thích 1.
Quan sát thiên nhiên Quan sát thiên nhiên là một hoạt động nằm trong hoạt động học có chủ đích trong hoạt động ngoài trời ở trường mầm non, qua hoạt động này, trẻ được khám phá những sự vật hiện tượng của thiên nhiên xung quanh như mây, mưa, bầu trời…Qua đây, trẻ sẽ được tìm hiểu các đặc điểm, tính chất của sự vật, hiện tượng nhờ sự hướng dẫn của cô giáo. Dạo chơi quan sát thiên nhiên Là hoạt động nằm trong nội dung của hoạt động ngoài trời ở trường mầm non, bao gồm hoạt động vui chơi dưới sự tổ chức của cô giáo và vui chơi theo ý thích của trẻ, và một hoạt động học có chủ đích ở đây là hoạt động quan sát thiên nhiên. Biện pháp phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5-6 tuổi Biện pháp là cách làm, cách thức tiến hành giải quyết một vấn đề cụ thể. Biện pháp là phạm trù mang tính biện chứng, nó luôn thay đổi theo sự thay đổi của thực tiễn để đáp ứng với nhu cầu đòi hỏi của thực tiễn.
Biện pháp phát triển lời nói mạch lạc cũng là một loại biện pháp, cho nên nó được hiểu là cách làm, cách thức thực hiện một trong những nội dung phát triển kỹ năng ngôn ngữ, đó là phát triển lời nói mạch lạc của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nhằm giúp trẻ có kỹ năng diễn đạt rõ ràng, khúc chiết, có nội dung, có lôgic một vấn đề cụ thể, đạt được sự thông hiểu của người khác và đạt được mục đích phát ngôn của mình. Biện pháp phát triển lời nói mạch lạc của trẻ 5-6 tuổi được xác định dựa trên cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn. Có nhiều biện pháp để phát triển lời nói mạch lạc của trẻ 5-6 tuổi. Việc xác định đúng và đầy đủ các biện pháp tác động có ảnh hưởng tích cực đến tốc độ và chất lượng phát triển lời nói mạch lạc của trẻ lứa tuổi này.
Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 1. Các qui luật lĩnh hội tiếng mẹ đẻ của trẻ Các tác giả trong và ngoài nước đã nghiên cứu đã nghiên cứu đặc điểm phát triền ngôn ngữ của trẻ trước tuổi học và rút ra một số qui luật sau: Đối với trẻ trước tuổi học, ngôn ngữ phát triển và nảy sinh và phát triển không phải vì bản thân nó mà vì những nhu cầu khác. Đó là nhu cầu giao tiếp, nhu cầu nhận thức thế giới xung quanh để thích ứng với nó, nhu cầu tự khẳng định mình bằng cách bắt chước (tập làm) người lớn và nhu cầu tham gia vào các hoạt động.Việc thỏa mãn các nhu cầu trên sẽ trở thành điều kiện cho sự phát triển ngôn ngữ của trẻ. Chính vì vậy mà quá trình lĩnh hội kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của trẻ không thể tách rời các hoạt động của trẻ, đặc biệt là hoạt động vui chơi.
Trẻ học nói nhờ vào hoạt động vui chơi và khả năng bắt chước của mình. Như chúng ta đã biết, đứa trẻ bị điếc không thể học nói được và đứa trẻ không nghe người lớn nói thì cũng không thể học nói được. Lời nói của trẻ mẫu giáo ở những mức độ khác nhau phản ánh màu sắc ngôn ngữ của người lớn sống gần gũi với trẻ. Điều đó được thể hiện ở cách dùng từ, ở ngữ điệu, sắc thái biểu cảm của lời nói.
Chính vì vậy một trong những nhiệm vụ phát triển lời nói cho trẻ là xây 7 dựng môi trường ngôn ngữ mang tính sư phạm và chuẩn mực, đặc biệt là môi trường ngôn ngữ ở gia đình và ở trường lớp mẫu giáo của trẻ. Tuy nhiên trẻ bắt chước người lớn để sử dụng tiếng mẹ đẻ chứ trẻ chưa có đủ khả năng để sử dụng tiếng mẹ đẻ như người lớn. Ngôn ngữ có liên hệ với những biểu hiện của tư duy và bị tư duy chi phối. Lời nói giúp trẻ giải bày ý nghĩ của mình cho người khác hiểu trong khi giao tiếp với họ.
Từ ngữ giúp trẻ vật chất hóa quá trình cảm giác, tri giác đối tượng. Từ ngữ còn là phương tiện thực hiện chức năng lập kế hoạch hoạt động của trẻ. Về phương diện này ngôn ngữ là phương tiện phát triển tư duy của trẻ. Mặt khác ngôn ngữ của trẻ cũng bị tư duy chi phối.
Nếu trẻ có khả năng cảm giác, tri giác một cách chính xác và tinh tường, vốn kinh nghiệm của trẻ giàu có thì đó là điều kiện làm phong phú vốn từ cho trẻ. Kiểu tư duy trực quan hình tượng (trực quan- sơ đồ) xuất hiện ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, giúp trẻ có khả năng suy luận phán đoán., góp phần phát triển lời nói mạch lạc của trẻ. Như vậy tư duy phát triển đã góp phần thúc đẩy sự phát triển ngôn ngữ của trẻ. Điều đó không có nghĩa là tư duy phát triển đến mức độ nào thì ngôn ngữ phát triển đến mức độ đó và ngược lại.
Quá trình học nói của trẻ được diễn ra cùng với sự hoàn thiện dần của sự phát triển tâm lý và sinh lý trẻ. Sự phát triển đúng đắn và không chậm trễ cơ chế vận động ngôn ngữ có tác dụng to lớn đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ. Cũng như các thuộc tính tâm lý khác của con người, ngôn ngữ không phải là thiên chức bẩm sinh. Kỹ năng ngôn ngữ được hình thành và phát triển trong quá trình trẻ tham gia và hoạt động tổ chức, hướng dẫn của người lớn ( hoạt động giao tiếp, hoạt động với đồ vật, hoạt động vui chơi, hoạt động học tập, hoạt động lao động, tham quan).
Sự hình thành và phát triển kỹ năng ngôn ngữ được diễn ra cùng với sự hình thành và phát triển các thuộc tính, các quá trình tâm lý khác. Trẻ học tiếng mẹ đẻ nhờ những ấn tượng tổng quát chứ không tách bạch từng nội dung, phát âm, từ ngữ, ngữ pháp. Trong quá trình học nắm kỹ năng ngôn ngữ, vốn từ, ngữ âm và ngữ pháp được phát triển trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau. 8 Các yếu tố xã hội (trình độ văn hóa của bố mẹ, trình độ ngôn ngữ của những người xung quanh, sự tiếp xúc của trẻ với môi trường, với các phương tiện thông tin đại chúng như: ti vi, đài, tranh ảnh.) có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Nó có thể làm nhanh hoặc chậm quá trình phát triển, còn sự phát triển thực sự phụ thuộc vào quy luật nội tại, quy luật hoạt động. Tóm lại: Trẻ mẫu giáo học tiếng mẹ đẻ theo cách riêng của mình, nó tuân theo những qui luật riêng, không giống người lớn. Chính vì vậy chúng ta không thể sử dụng phương pháp dạy tiếng cho người lớn để dạy kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ. Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ 5-6 tuổi Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ 5-6 tuổi ngoài việc vẫn tuân theo những quy luật chung đối với trẻ mẫu giáo nó còn mang những nét riêng, gắn với đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ ở giai đoạn này: Về phát âm: Trẻ 5-6 tuổi phát triển khả năng tri giác âm thanh nhanh nhạy và khả năng phát âm mềm dẻo, tự nhiên.
Về cơ bản, trẻ 5-6 tuổi đã phát âm đúng hầu hết các âm. Về từ loại: Đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, tỷ lệ từ loại tăng lên, ý nghĩa của từ phong phú hơn, khả năng nắm bắt nghĩa của từ phát triển hơn.Những đặc điểm này phản ánh mức độ phát triển của trẻ mẫu giáo lớn (vốn hiểu biết của trẻ tăng nhanh, các quá trình tâm lý nhận thức của trẻ phát triển, đặc biệt là tư duy.) Về khả năng sử dụng câu: Do nhận thức của trẻ phát triển, kinh nghiệm phong phú, phạm vi giao tiếp mở rộng., nên trẻ có nhu cầu rõ rệt trong việc sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt nguyện vọng, suy nghĩ, cũng như nhu cầu sử dụng ngôn ngữ để lập luận, giải thích các vấn đề để bảo vệ ý kiến của mình trước tập thể. Chính vì vậy trong lời nói của trẻ sử dụng các loại câu phong phú: câu đơn, câu đơn mở rộng, câu phức hợp các loại, đặc biệt là khả năng liên kết câu bằng các quan hệ từ.để diễn đạt ý nghĩ của mình một cách rõ ràng và chính xác hơn. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, có lúc khả năng ngôn ngữ của trẻ chưa theo kịp khả năng nhận thức, mức độ phát triển tư duy.
Đây là một trong những nguyên nhân của các câu nói thiếu thành phần, câu sai trật tự từ, của việc dùng từ sai ý nghĩa ở một số trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Các kiểu lời nói mạch lạc Các nhà ngôn ngữ học đã nghiên cứu và cho rằng có hai kiểu lời nói mạch lạc là hội thoại và độc thoại. - Lời nói hội thoại bao gồm những phản ứng tương hỗ của hai cá nhân giao tiếp với nhau, các phản ứng tự phát một cách bình thường được xác định bời hoàn cảnh hoặc lời nói của những người tham gia đối thoại.