Kinh tế tư nhân ở Hà Nội trong tiến trình đổi mới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueb kinh tế tư nhân ở hà nội trong tiến trình đổi mới, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Hải Đăng
• Người hướng dẫn: Phó Giáo Sư, Tiến Sỹ Hoàng Kim Giao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị XHCN
• Đề tài: Kinh Tế Tư Nhân Ở Hà Nội Trong Tiến Trình Đổi Mới
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ TƯ NHÂN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề lý luận chung về kinh tế tư nhân
• 1.2. Khái niệm kinh tế tư nhân
• 1.3. Tính tất yếu khách quan tồn tại và phát triển kinh tế tư nhân ở nước ta
• 1.4. Những ưu thế của kinh tế tư nhân
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KINH TẾ TƯ NHÂN TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
• 2.1. Đặc điểm môi trường kinh tế – xã hội của Thủ đô
• 2.2. Quá trình hình thành và phát triển kinh tế tư nhân trên địa bàn Hà Nội
• 2.3. Tình hình phát triển kinh tế hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn Hà Nội
• 2.4. Tình hình phát triển các doanh nghiệp khu vực tư nhân trên địa bàn Hà Nội
• 2.5. Đánh giá tình hình phát triển kinh tế tư nhân Hà Nội những năm qua
• 2.5.1. Những đóng góp tích cực của kinh tế tư nhân Hà Nội
• 2.5.2. Những hạn chế, yếu kém của kinh tế tư nhân Hà Nội
• 2.5.3. Những khó khăn, cản trở sự phát triển kinh tế tư nhân Hà Nội
• 2.5.4. Nguyên nhân thành công và những hạn chế trong việc phát triển và phát huy vai trò của kinh tế tư nhân Hà Nội
• 2.5.4.1. Nguyên nhân của những thành công
• 2.5.4.2. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
• 3.1. Bối cảnh kinh tế – xã hội tác động tới sự phát triển kinh tế tư nhân Hà Nội
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.1.2. Bối cảnh trong nước
• 3.2. Một số quan điểm về phát triển kinh tế tư nhân
• 3.3. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế tư nhân trên địa bàn Hà Nội
• 3.3.1. Về phía Nhà nước và Thành phố Hà Nội
• 3.3.2. Về phía doanh nghiệp tư nhân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội

Phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội trong bối cảnh đổi mới là một chủ đề quan trọng, phản ánh sự chuyển mình mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam. Kinh tế tư nhân đã trở thành một phần không thể thiếu trong cơ cấu kinh tế của Thủ đô, đóng góp vào sự phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Sự phát triển này không chỉ thể hiện qua số lượng doanh nghiệp tư nhân mà còn qua sự đa dạng trong các lĩnh vực hoạt động kinh doanh.

1.1. Khái niệm và vai trò của kinh tế tư nhân

Kinh tế tư nhân được hiểu là các hoạt động kinh tế do cá nhân hoặc nhóm cá nhân sở hữu và điều hành. Vai trò của kinh tế tư nhân ở Hà Nội không chỉ dừng lại ở việc tạo ra việc làm mà còn góp phần vào việc tăng trưởng kinh tế, cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ.

1.2. Lịch sử phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội

Kinh tế tư nhân ở Hà Nội đã có những bước phát triển mạnh mẽ từ sau năm 1986, khi Việt Nam bắt đầu thực hiện chính sách đổi mới. Sự chuyển mình này đã tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp tư nhân phát triển, từ đó góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

II. Những thách thức trong phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội

Mặc dù kinh tế tư nhân ở Hà Nội đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như chính sách hỗ trợ chưa đồng bộ, cạnh tranh khốc liệt từ các doanh nghiệp lớn và sự thiếu hụt nguồn lực tài chính là những rào cản lớn đối với sự phát triển của khu vực này.

2.1. Chính sách phát triển kinh tế tư nhân

Chính sách phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội cần được cải thiện để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch sẽ giúp các doanh nghiệp tư nhân hoạt động hiệu quả hơn.

2.2. Cạnh tranh và thị trường lao động

Cạnh tranh từ các doanh nghiệp lớn và sự biến động của thị trường lao động đang tạo ra áp lực lớn cho các doanh nghiệp tư nhân. Việc thu hút và giữ chân nhân tài là một thách thức không nhỏ mà các doanh nghiệp tư nhân cần phải đối mặt.

III. Giải pháp phát triển kinh tế tư nhân ở Hà Nội

Để phát triển kinh tế tư nhân một cách bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc cải thiện môi trường kinh doanh mà còn cần chú trọng đến việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp tư nhân.

3.1. Tăng cường hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho các doanh nghiệp tư nhân, bao gồm việc giảm thuế, hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện thuận lợi trong việc tiếp cận nguồn vốn.

3.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng giúp các doanh nghiệp tư nhân nâng cao năng lực cạnh tranh. Cần có các chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kinh tế tư nhân

Nghiên cứu về kinh tế tư nhân ở Hà Nội đã chỉ ra rằng khu vực này đóng góp không nhỏ vào sự phát triển kinh tế chung của thành phố. Các doanh nghiệp tư nhân đã tạo ra hàng triệu việc làm và góp phần vào ngân sách nhà nước.

4.1. Các mô hình doanh nghiệp tư nhân thành công

Nhiều mô hình doanh nghiệp tư nhân ở Hà Nội đã thành công trong việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và tạo ra giá trị gia tăng.

4.2. Đánh giá tác động của kinh tế tư nhân đến xã hội

Kinh tế tư nhân không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần vào việc cải thiện đời sống của người dân. Các doanh nghiệp tư nhân đã tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, từ thiện và phát triển cộng đồng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kinh tế tư nhân ở Hà Nội

Kinh tế tư nhân ở Hà Nội đang trên đà phát triển mạnh mẽ và có nhiều triển vọng trong tương lai. Tuy nhiên, để duy trì đà phát triển này, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và sự nỗ lực từ chính các doanh nghiệp tư nhân.

5.1. Triển vọng phát triển kinh tế tư nhân

Với những chính sách hỗ trợ hợp lý và môi trường kinh doanh thuận lợi, kinh tế tư nhân ở Hà Nội có thể phát triển mạnh mẽ hơn nữa trong tương lai, góp phần vào sự phát triển bền vững của thành phố.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong phát triển kinh tế tư nhân

Cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cần phối hợp chặt chẽ để hỗ trợ các doanh nghiệp tư nhân, từ đó tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh phát triển và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế tư nhân ở Việt Nam, đặc biệt tại Hà Nội, đã trải qua quá trình phục hồi và phát triển mạnh mẽ kể từ năm 1979, được chính thức thừa nhận từ năm 1986. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, năm 2000, cả nước có khoảng 1,5 triệu hộ kinh doanh cá thể, trong đó Hà Nội chiếm gần 92 nghìn hộ kinh doanh phi nông nghiệp. Số doanh nghiệp tư nhân cũng tăng nhanh, từ 42 doanh nghiệp năm 1991 lên hơn 20.000 doanh nghiệp tại Hà Nội vào năm 2003. Kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 42,3% GDP toàn quốc năm 2000, trong đó Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 1996-2000 đạt 10,6%, cao hơn mức bình quân cả nước.

Luận văn tập trung nghiên cứu kinh tế tư nhân trên địa bàn Hà Nội trong tiến trình đổi mới, nhằm phân tích thực trạng phát triển, đánh giá những đóng góp và hạn chế, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững khu vực này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn đổi mới từ năm 1986 đến đầu những năm 2000. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc khai thác tiềm năng kinh tế tư nhân, góp phần thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thủ đô, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó:

• Lý thuyết kinh tế nhiều thành phần: Nhấn mạnh sự tồn tại và phát triển đồng thời của các thành phần kinh tế nhà nước, tập thể, cá thể và tư nhân trong nền kinh tế quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
• Lý thuyết sở hữu tư nhân và quan hệ sản xuất: Phân biệt kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư nhân dựa trên quy mô sở hữu tư liệu sản xuất và bản chất quan hệ sản xuất.
• Mô hình phát triển kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường: Tập trung vào vai trò của kinh tế tư nhân trong việc huy động nguồn lực xã hội, tạo việc làm, thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.

Các khái niệm chính bao gồm: kinh tế tư nhân, hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp tư nhân, vốn đăng ký kinh doanh, lao động trong khu vực tư nhân, và đóng góp vào GDP.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm cơ sở, kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và khảo sát thực tế. Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội, Sở Thương mại Hà Nội, và các báo cáo ngành liên quan.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn Hà Nội từ năm 1996 đến 2003, với trọng tâm phân tích số lượng, vốn đầu tư, lao động và đóng góp kinh tế. Phương pháp chọn mẫu là tổng hợp số liệu thống kê toàn diện kết hợp khảo sát thực tế tại các quận, huyện trọng điểm.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tăng trưởng qua các năm, và đánh giá tác động kinh tế xã hội. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1996-2003, giai đoạn có nhiều biến động và phát triển mạnh mẽ của kinh tế tư nhân tại Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng số lượng hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp tư nhân:

   • Số hộ kinh doanh cá thể phi nông nghiệp tại Hà Nội tăng từ 96.882 hộ năm 1996 lên 99.882 hộ năm 2003, tốc độ tăng bình quân khoảng 0,8-1,06% mỗi năm.
   • Số doanh nghiệp tư nhân tăng mạnh, từ 4.310 doanh nghiệp giai đoạn 1991-1999 lên trên 20.000 doanh nghiệp năm 2003, tốc độ tăng gấp gần 5 lần.

2. Gia tăng vốn đầu tư và quy mô doanh nghiệp:

   • Vốn đầu tư của các hộ kinh doanh cá thể tăng từ 315 tỷ đồng năm 1996 lên 1.822 tỷ đồng năm 2002, chiếm khoảng 7,2% tổng vốn đầu tư trên địa bàn.
   • Vốn đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp tư nhân tăng từ 1,21 tỷ đồng bình quân năm 1996 lên 1,3 tỷ đồng năm 2002. Tổng vốn đầu tư doanh nghiệp tư nhân đạt trên 5.000 tỷ đồng năm 2003.

3. Tạo việc làm và thu nhập cho lao động:

   • Lao động trong khu vực tư nhân Hà Nội tăng từ 531.672 người năm 1996 lên 579.890 người năm 2001, trong đó lao động trong doanh nghiệp tư nhân tăng 25,6% năm 2002 so với năm trước.
   • Khu vực tư nhân tạo ra khoảng 74.000 việc làm mới năm 2003, chiếm phần lớn so với các thành phần kinh tế khác.

4. Đóng góp vào GDP và ngân sách:

   • Kinh tế tư nhân đóng góp 42,3% GDP toàn quốc năm 2000, trong đó Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn với GDP đầu người đạt gần 990 USD, gấp hơn 2 lần mức bình quân cả nước.
   • Năm 2000, kinh tế tư nhân nộp ngân sách khoảng 11.003 tỷ đồng, chiếm 16,1% tổng thu ngân sách địa phương.

Thảo luận kết quả

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế tư nhân tại Hà Nội phản ánh hiệu quả của chính sách đổi mới và sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của Đảng và Nhà nước về vai trò của khu vực này. Tốc độ tăng trưởng số lượng doanh nghiệp và vốn đầu tư cho thấy khu vực tư nhân đang dần mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Việc tạo ra hàng chục nghìn việc làm mới mỗi năm góp phần giảm áp lực thất nghiệp và nâng cao đời sống người dân, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các doanh nghiệp tư nhân cũng đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu, với kim ngạch xuất khẩu của các hộ kinh doanh cá thể tăng từ 10 triệu USD năm 1996 lên 47 triệu USD năm 2003.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, vốn đầu tư hạn chế, trình độ quản lý và công nghệ còn thấp, đặc biệt là sự phân bố không đồng đều giữa các quận nội thành và huyện ngoại thành. Các doanh nghiệp tư nhân chủ yếu tập trung ở các quận trung tâm, trong khi khu vực ngoại thành còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng số lượng doanh nghiệp, vốn đầu tư và lao động qua các năm, cũng như bảng phân bố doanh nghiệp theo quận, huyện để minh họa sự tập trung và phân bố không đồng đều.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cải thiện môi trường pháp lý và thủ tục hành chính

   • Đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp tư nhân.
   • Thời gian thực hiện: 1-2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Chính quyền Thành phố Hà Nội phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

2. Tăng cường hỗ trợ về vốn và đào tạo quản lý

   • Thiết lập các quỹ hỗ trợ tài chính, ưu đãi lãi suất cho doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ.
   • Tổ chức các khóa đào tạo nâng cao năng lực quản lý, kiến thức pháp luật và kỹ năng kinh doanh.
   • Thời gian thực hiện: 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước, các tổ chức đào tạo, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội.

3. Phát triển hạ tầng và khu công nghiệp tại ngoại thành

   • Đầu tư xây dựng các khu công nghiệp, cụm công nghiệp tại các huyện ngoại thành để thu hút doanh nghiệp tư nhân mở rộng sản xuất.
   • Thời gian thực hiện: 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: UBND Thành phố Hà Nội, Sở Xây dựng, Sở Công Thương.

4. Khuyến khích liên kết và hợp tác giữa các doanh nghiệp tư nhân

   • Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tư nhân liên kết thành lập hợp tác xã, liên doanh để tăng quy mô và sức cạnh tranh.
   • Thời gian thực hiện: 2-3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Hiệp hội Doanh nghiệp tư nhân Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích thực trạng kinh tế tư nhân để xây dựng chính sách phát triển phù hợp.
   • Use case: Thiết kế các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân, cải cách thủ tục hành chính.

2. Doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh cá thể

   • Lợi ích: Hiểu rõ bối cảnh phát triển, các thách thức và cơ hội để điều chỉnh chiến lược kinh doanh.
   • Use case: Lập kế hoạch mở rộng quy mô, tiếp cận nguồn vốn và đào tạo quản lý.

3. Các tổ chức tài chính và ngân hàng

   • Lợi ích: Đánh giá tiềm năng và rủi ro khi đầu tư vào khu vực kinh tế tư nhân tại Hà Nội.
   • Use case: Phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp với nhu cầu doanh nghiệp tư nhân.

4. Nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa

   • Lợi ích: Tham khảo khung lý thuyết và dữ liệu thực tiễn về kinh tế tư nhân trong nền kinh tế nhiều thành phần.
   • Use case: Phát triển các nghiên cứu sâu hơn về kinh tế tư nhân và chính sách phát triển kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Kinh tế tư nhân ở Hà Nội phát triển như thế nào trong giai đoạn đổi mới?
   Kinh tế tư nhân tại Hà Nội đã phát triển mạnh mẽ với số lượng doanh nghiệp tăng từ vài nghìn lên hơn 20.000 doanh nghiệp trong vòng hơn một thập kỷ, vốn đầu tư và lao động cũng tăng đáng kể, đóng góp lớn vào GDP và ngân sách địa phương.

2. Những khó khăn chính mà doanh nghiệp tư nhân tại Hà Nội đang gặp phải là gì?
   Các doanh nghiệp tư nhân còn gặp khó khăn về quy mô nhỏ, vốn hạn chế, trình độ quản lý và công nghệ thấp, cùng với sự phân bố không đồng đều giữa các khu vực nội thành và ngoại thành.

3. Vai trò của chính sách nhà nước trong phát triển kinh tế tư nhân tại Hà Nội ra sao?
   Chính sách của Đảng và Nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi thông qua việc thừa nhận kinh tế tư nhân, cải cách pháp luật, đơn giản hóa thủ tục và hỗ trợ vốn, góp phần thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của khu vực này.

4. Kinh tế tư nhân đóng góp như thế nào vào việc tạo việc làm?
   Khu vực tư nhân đã tạo ra hàng chục nghìn việc làm mới mỗi năm, góp phần giảm thất nghiệp và nâng cao thu nhập cho người lao động, đặc biệt trong các doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh cá thể.

5. Làm thế nào để doanh nghiệp tư nhân tại Hà Nội nâng cao năng lực cạnh tranh?
   Doanh nghiệp cần tăng cường đào tạo quản lý, áp dụng công nghệ hiện đại, mở rộng quy mô thông qua liên kết, hợp tác và tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Kết luận

• Kinh tế tư nhân tại Hà Nội đã phục hồi và phát triển mạnh mẽ trong tiến trình đổi mới, trở thành bộ phận quan trọng của nền kinh tế nhiều thành phần.
• Số lượng doanh nghiệp và hộ kinh doanh cá thể tăng nhanh, vốn đầu tư và lao động trong khu vực tư nhân gia tăng đáng kể.
• Kinh tế tư nhân đóng góp lớn vào GDP, ngân sách và tạo việc làm, góp phần thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thủ đô.
• Vẫn còn tồn tại những hạn chế về quy mô, công nghệ, quản lý và phân bố địa lý cần được khắc phục.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào cải thiện môi trường pháp lý, hỗ trợ vốn, phát triển hạ tầng và khuyến khích liên kết doanh nghiệp nhằm phát huy tối đa tiềm năng kinh tế tư nhân.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các chính sách hỗ trợ cụ thể, triển khai các chương trình đào tạo và phát triển hạ tầng, đồng thời theo dõi sát sao sự phát triển của khu vực tư nhân trong các năm tiếp theo.

Các nhà quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi, thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển bền vững, góp phần vào sự thịnh vượng chung của Hà Nội và đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề chung về kinh tế tƣ nhân trong nền kinh tế thị trƣờng – cơ sở lý luận và thực tiễn Chương 2: Thực trạng kinh tế tƣ nhân trên địa bàn Hà Nội Chương 3: Một số quan điểm, giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế 6 tƣ nhân trên địa bàn Hà Nội 7 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ TƢ NHÂN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề lý luận chung về kinh tế tƣ nhân 1. Khái niệm kinh tế tư nhân Tìm hiểu các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lê nin, thuật ngữ kinh tế tƣ nhân chƣa đƣợc sử dụng trong tác phẩm của Các Mác, Ph.Ăng ghen và Lênin, mặc dù các nhà kinh điển đã bàn và nghiên cứu nhiều về chế độ tƣ hữu, về kinh tế cá thể, kinh tế nông dân kiểu gia trƣởng, về sản xuất tƣ bản tƣ nhân… Về thực chất chúng ta có thể hiểu dù sử dụng ngôn ngữ khác nhau nhƣng đều có điểm chung là: Kinh tế tƣ nhân dựa trên quan hệ tƣ hữu về tƣ liệu sản xuất, là hoạt động kinh tế của những ngƣời kinh doanh riêng biệt. Kinh tế tƣ nhân ở nƣớc ta mới đƣợc phục hồi và phát triển từ năm 1979, đến năm 1986, đƣợc chính thức thừa nhận.

Những vấn đề về kinh tế tƣ nhân đã thu hút đƣợc sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả. Về mặt cảm tính hầu nhƣ mọi ngƣời đã hiểu rõ về kinh tế tƣ nhân, nhƣng là vấn đề đang có nhiều sự bàn cãi, tranh luận, chƣa có sự thống nhất, chƣa có nội hàm xác định rõ ràng trong khái niệm kinh tế tƣ nhân. Ở nƣớc ta đang tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về kinh tế tƣ nhân. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê chia kinh tế ngoài quốc doanh (kinh tế tƣ nhân) thành: Công ty TNHH, Công ty cổ phần, Doanh nghiệp tƣ nhân, hợp tác xã.

Theo quan niệm này, kinh tế tƣ nhân chƣa kể đến kinh tế cá thể tiểu thủ và không tách riêng kinh tế tƣ bản tƣ nhân, đồng thời xác định Hợp tác xã cũng thuộc kinh tế tƣ nhân. Trong “Niên giám Thống kê” lại thấy có sự tách biệt thành phần kinh tế 8 tƣ nhân và thành phần kinh tế cá thể. Trong giới nghiên cứu kinh tế cũng chƣa có sự thống nhất, một số ngƣ-ời quan niệm doanh nghiệp tƣ nhân chỉ là một bộ phận của kinh tế tƣ nhân. Nhƣng có tác giả lại đồng nhất kinh tế tƣ nhân với thành phần kinh tế tƣ bản tƣ nhân.

Một số nhà kinh tế đồng nhất kinh tế tƣ nhân với khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh. Theo cách quan niệm này, một doanh nghiệp (công ty) sẽ coi là ngoài quốc doanh nếu nhƣ tƣ nhân làm chủ hơn 50% cổ phiếu, cổ phần, vốn góp. Theo cách phân chia thành phần kinh tế trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam, hiện nay nền kinh tế quốc dân nƣớc ta đang tồn tại 6 thành phần kinh tế đó là: Kinh tế nhà nƣớc; kinh tế tập thể; kinh tế cá thể, tiểu chủ; kinh tế tƣ bản tƣ nhân; kinh tế tƣ bản nhà nƣớc; kinh tế có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài [9]. Theo cách phân chia này kinh tế tƣ bản tƣ nhân và kinh tế cá thể, tiểu chủ thuộc về kinh tế tƣ nhân.

Tuy vậy, trên thực tế khu vực kinh tế có 100% vốn đầu tƣ nƣớc ngoài cũng là kinh tế tƣ nhân nếu nó thuộc sở hữu tƣ nhân. Theo cách phân chia trong Văn kiện Nghị quyết TW5 của Ban Chấp hành TW Đảng khóa IX, kinh tế tƣ nhân bao gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tƣ bản tƣ nhân. Qua các quan niệm trên ta nhận thấy, hiện nay ở nƣớc ta chƣa có khái niệm với nội hàm rõ ràng, thống nhất về kinh tế tƣ nhân. Chính lý do đó dẫn đến số liệu thống kê, các số liệu báo cáo về kinh tế tƣ nhân có nhiều khác biệt và khó xử lý theo một hệ thống nhất quán qua các năm.

Trong phạm vi luận văn này, tác giả lựa chọn cách phân loại theo Văn kiện Nghị quyết TW5 của Ban Chấp hành TW Đảng khoá IX. Theo quan niệm này, kinh tế tƣ nhân gồm hai thành phần kinh tế là thành phần kinh tế cá 9 thể, tiểu chủ và thành phần kinh tế tƣ bản tƣ nhân [10]. Hai thành phần kinh tế này có sự khác biệt nhất định. Kinh tế cá thể là thành phần kinh tế tƣ hữu nhỏ mà thu nhập dựa hoàn toàn vào lao động và vốn của bản thân và gia đình họ [4, 17].

Kinh tế tiểu chủ là hình thức kinh tế tƣ hữu nhỏ nhƣng có thuê lao động, tuy nhiên thu nhập vẫn chủ yếu dựa vào lao động và vốn của bản thân và gia đình họ [4, 17]. Nhƣ vậy kinh tế cá thể và tiểu chủ thuộc cùng một thành phần kinh tế, đều dựa trên cơ sở tƣ hữu nhỏ, thu nhập chủ yếu dựa vào lao động và vốn của chính bản thân và gia đình họ. Sự khác nhau là kinh tế tiểu chủ có sự thuê mƣớn lao động còn kinh tế cá thể không có sự thuê mƣớn lao động. Kinh tế tƣ bản tƣ nhân là thành phần kinh tế dựa trên sự chiếm hữu tƣ nhân tƣ bản chủ nghĩa về tƣ liệu sản xuất và bóc lột sức lao động của ngƣời làm thuê.

Đây là những đơn vị kinh tế dựa trên cở sở tƣ hữu lớn của một hoặc một số nhà tƣ bản góp lại để sản xuất kinh doanh và thuê mƣớn nhân công [4]. Giữa thành phần kinh tế cá thể, tiểu chủ và thành phần kinh tế tƣ bản tƣ nhân có đặc điểm giống nhau là dựa trên cơ sở quan hệ tƣ hữu tƣ nhân về tƣ liệu sản xuất. Thành phần kinh tế tƣ bản tƣ nhân dựa trên sự tƣ hữu lớn về tƣ liệu sản xuất, thu nhập chủ yếu dựa vào sự bóc lột nhân công làm thuê và tƣ bản ứng trƣớc. Trong khi đó, kinh tế cá thể, tiểu chủ là quan hệ tƣ hữu nhỏ về tƣ liệu sản xuất và không dựa trên cơ sở sự bóc lột vì thu nhập chủ yếu dựa vào lao động, cũng nhƣ vốn của bản thân và gia đình họ.

Tuy nhiên sự thuê mƣớn phải dựa trên cơ sở thoả thuận giữa các bên và quy định của Nhà nƣớc. 10 Ở đây chúng ta cần làm rõ vấn đề bóc lột của các nhà tƣ bản đối với ngƣời lao động làm thuê và chế độ bóc lột tƣ bản chủ nghĩa vì đây là vấn đề đang có nhiều tranh luận trên cả phƣơng diện lý luận và thực tế. Chế độ bóc lột tƣ bản chủ nghĩa tồn tại trong điều kiện sau: - Về mặt kinh tế: Giai cấp bóc lột (giai cấp Tƣ sản) nắm trong tay những tƣ liệu sản xuất chủ yếu, các nguồn lực khác của xã hội [47]. - Về mặt chính trị: Giai cấp bóc lột nắm lấy bộ máy thống trị là Nhà nƣớc để duy trì và củng cố, bảo vệ quan hệ thống trị đó [47].

Trong điều kiện ở Việt Nam hiện nay các điều kiện trên không tồn tại vì: - Quan hệ sản xuất bóc lột vẫn tồn tại nhƣng không phải là những quan hệ sản xuất chủ đạo, thống trị trong nền kinh tế. Các tƣ liệu sản xuất, các nguồn lực chủ yếu đều thuộc về nhân dân lao động, đƣợc Nhà nƣớc quản lý, khai thác và sử dụng phục vụ lợi ích của nhân dân. - Nền kinh tế thị trƣờng đƣợc Nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa điều tiết và quản lý. Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân, phục vụ và bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động.

Nƣớc ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nền sản xuất nông nghiệp lạc hậu, điều kiện xuất phát điểm thấp nên sự tồn tại đan xen giữa cái cũ và cái mới là tất yếu. Đảng và Nhà nƣớc thừa nhận sự đa dạng của các hình thức sở hữu, thừa nhận sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế nên cũng chấp nhận nhiều quan hệ sản xuất tƣơng ứng trong đó có quan hệ sản xuất tƣ bản chủ nghĩa. Trong điều kiện kinh tế – xã hội ở nƣớc ta, xem xét sự bóc lột phải đặt trong điều kiện và những mối quan hệ d ƣới đây. 11 Thứ nhất: Xem xét quan hệ bóc lột giữa nhà tƣ bản và ngƣời lao động làm thuê trong điều kiện nƣớc ta có dân số trẻ, lực lƣợng lao động đông, đang thiếu việc làm, lao động dôi dƣ lớn.

Do đó, bất cứ ai bỏ vốn kinh doanh theo pháp luật, tạo việc làm và thu nhập cho ngƣời lao động đều đƣợc khuyến khích phát triển vì có lợi ích cho quốc kế dân sinh. Thứ hai: Xét xem quan hệ bóc lột phải đặt trong điều kiện tôn trọng và tuân thủ những quy định của pháp luật và sự quản lý của Nhà nƣớc Việt Nam. Thứ ba: Việt Nam đang thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hóa, cần tranh thủ và phát huy mọi nguồn lực đẩy nhanh tiến trình đó. Trong điều kiện nền kinh tế đang chuyển đổi, quá độ lên chủ nghĩa xã hội, kinh tế nhà nƣ ớc và kinh tế tập thể đang gặp những khó khăn, chƣa thể đảm nhận giải quyết việc làm và đáp ứng mọi nhu cầu xã hội thì việc phát triển kinh tế nhiều thành phần là phù hợp với quy luật phát triển và yêu cầu khách quan của nền kinh tế.

Tóm lại: Kinh tế tƣ nhân bao gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tƣ bản tƣ nhân dựa trên quan hệ sở hữu tƣ nhân về tƣ liệu sản xuất, khác với sở hữu nhà nƣớc và sở hữu hỗn hợp. Về phƣơng diện lý luận thì kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tƣ bản tƣ nhân là hai thành phần kinh tế khác nhau về trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và bản chất của quan hệ sản xuất. Trên thực tế việc phân định rõ đâu là kinh tế cá thể, tiểu chủ, đâu là kinh tế t ƣ bản tƣ nhân là việc không đơn giản. Điều này xuất phát từ sự vận động, phát triển, sự biến đổi không ngừng của hai thành phần kinh tế này và ảnh hƣởng của các yếu tố khác nhƣ yếu tố thời đaị, đặc điểm ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh… 1.