Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG, PHÂN LOẠI VÀ NỘI DUNG CỦA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Khái niệm, đặc trưng, vai trò của kinh tế trang trại 1. Khái niệm về trang trại Khi nghiên cứu quá trình phát triển kinh tế trong nông nghiệp, các nhà kinh tế thấy rằng, khi công nghiệp phát triển thì nhu cầu về sản phẩm nông nghiệp phục vụ cho tiêu dùng, làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và hàng xuất khẩu tăng lên rất lớn.
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về sản phẩm nông nghiệp thì không thể dựa vào hình thức sản xuất nông hộ với quy mô nhỏ lẻ, manh mún với phương thức canh tác lạc hậu, sản xuất tự cung, tự cấp. Như vậy, để đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của xã hội thì đòi hỏi các hộ nông dân phải sản xuất theo hướng hàng hóa, tập trung với quy mô lớn và hình thành nên các nông trại hay trang trại như ngày nay. Trong những năm gần đây, kinh tế trang trại ở nước ta có xu hướng phát triển nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng trên nhiều địa phương. Chính vì vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu các khái niệm và nội dung của trang trại, kinh tế trang trại là cần thiết để có được những nhận thức đúng đắn trong công việc đánh giá đúng thực trạng phát triển của nó.
Trong từ điển Việt, trang trại được hiểu một cách khái quát là: “ Trại lớn sản xuất nông nghiệp”. Trên thế giới đều dùng phổ biến từ farm (tiếng Anh) và feme (tiếng Pháp) mà các từ điển Anh - Việt của ta đều dịch là trang trại và các văn kiện của Đảng đều dùng thuật ngữ “ trang trại”. Trong các tài liệu nghiên cứu về kinh tế trang trại thường gắn với ngành sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp gọi là “ nông trại”, “ lâm trại”, “ngư nghiêp” để phân biệt chuyên ngành sản xuất. Hiện nay, trong các tài liệu nghiên cứu khoa học kinh tế, trang trại và kinh tế trang trại được nhìn nhận dưới nhiều quan điểm khác nhau, thể hiện rõ qua các khái niệm.
Trang trại là một đơn vị kinh tế hộ gia đình có tư cách pháp nhân, được Nhà nước giao quyền sử dụng một số diện tích đất đai, rừng, biển hợp lý: để tổ chức lại quá trình sản xuất nông, lâm nghiệp theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá; tích cực áp dụng các tiến bộ kỹ thuật và cộng nghệ mới nhằm cung ứng 8 ngày càng nhiều sản phẩm hàng hoá có chất lượng cao hơn cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu; nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội của từng đơn vị diện tích, góp phần xoá đói giảm nghèo, nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của mọi người tham gia (Nguyễn Điền, Trần Đức, Nguyễn Huy Năng, 1993). Trang trại gia đình, thực chất là kinh tế hộ sản xuất hàng hoá với quy mô lớn, sử dụng lao động tiền vốn của gia đình là chủ yếu để sản xuất kinh doanh có hiệu quả (Nguyễn Điền, 2000). Trang trại gia đình là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp trong điều kiện của nền kinh tế thị trường từ khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến, khi bắt đầu cuộc cách mạng công nghiệp hoá lần thứ nhất ở một số nước Châu Âu (Trần Đức, 1995). Trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất cơ sở trong nông lâm, thuỷ sản, có mục đích sản xuất hàng hoá, có tư liệu sản xuất thuộc sở hữu hoặc quyền sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường (Trần Đức, 1998).
Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở lao động và đất đai của hộ gia đình là chủ yếu, có tư cách pháp nhân, tự chủ sản xuất kinh doanh bình đẳng với các thành phần khác, có chức năng chủ yếu là sản xuất nông sản hàng hoá, tạo ra nguồn thu nhập chính và đáp ứng nhu cầu cho xã hội (Trần Hai, 2000). Khái niệm kinh tế trang trại Khái niệm kinh tế trang trại, lần đầu tiên trong văn bản pháp lý của nhà nước ta, Nghị quyết số 03/2000/NQ – CP ngày 02/02/2000 đã nêu rõ: “kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản. Kinh tế trang trại là khái niệm rộng hơn, là tổng thể các yếu tố bao gồm cả kinh tế, xã hội, môi trường. Như vậy, nói đến trang trại là nói đến chủ thể của các yếu tố đó.
Còn nói đến kinh tế trang trại chủ yếu là đề cấp đến yếu tố kinh tế của trang trại và cũng là vấn đề mấu chốt của các đơn vị kinh tế. 9 Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông nghiệp với mục đích là sản xuất hàng hóa trên cơ sở tự chủ về ruộng đất, tư liệu sản xuất của hộ gia đình, tự hạch toán và tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh doanh. Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất tiến bộ, hiệu quả và phù hợp với đặc điểm và hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, do đó đây là hình thức tổ chức phổ biến trong nông nghiệp và không chỉ được phát triển ở các nước công nghiệp mà còn được phát triển ở tất cả các nước trên thế giới (Pháp luật về trang trại, 2005). Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế - hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp (hiểu nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm nông, lâm, ngư nghiệp) phổ biến được hình thành và phát triển trên nền tảng kinh tế nông hộ.
Quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại có gắn với sự tích tụ tập trung các yếu tố sản xuất kinh doanh đất đại, lao động, tư liệu sản xuất - vốn, khoa học công nghệ, để nâng cao năng lực sản xuất và sản xuất ra nhiều sản phẩm hàng hoá với năng suất, chất lượng và hiệu quả cao (Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, 2000). Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá lớn trong nông, lâm, ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn, có sức đầu tư lớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh, có phương pháp tạo ra sức sinh lời cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra; có trình độ đưa những thành tựu khoa học công nghệ mới kết tinh trong hàng hoá tạo ra sức cạnh tranh cao hơn trên thị trường xã hội, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao (Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, 2000). Khái niệm về phát triển Phát triển là một khái niệm khá rộng, phát triển không chỉ đơn thuần là sự tăng trưởng về số lượng, khối lượng mà nó rộng hơn bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau. Có thể hiểu phát triển là việc nâng cao phúc lợi cho nhân dân, nâng cao các tiêu chuẩn sống, cải thiện giáo dục, sức khoẻ và đảm bảo bình đẳng cũng như quyền công dân.
Phát triển còn được định nghĩa là sự tăng bền các tiêu chuẩn sống bao gồm tiêu dùng vật chất, giáo dục, sức khoẻ và bảo vệ môi trường. 10 Theo khái niêm của Ngân hàng Thế giới (WB) năm 1992 cho rằng: phát triển bao gồm cả những thuộc tính quan trọng và liên quan đến hệ thống giá trị của con người, đó là sự bình đẳng hơn về cơ hội, sự tự do chính trị và các quyền tự do công dân của con người. Trong khía cạnh kinh tế xã hội chúng ta đề cập đến khái niệm phát triển kinh tế: phát triển kinh tế có thể hiểu là một quá trình lớn lên (hay tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về qui mô sản lượng (tăng trưởng) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế xã hội.
Ngày nay cùng với sự phát triển kinh tế, người ta còn quan tâm đến nhiều vấn đề khác, đó là việc phát triển song song với tiết kiệm nguồn lực và bảo vệ môi trường do đó mà một khái niệm mới là phát triển bền vững ra đời và rất được quan tâm hiện nay. Phát triển bền vững lồng ghép các quá trình sản xuất với bảo tồn tài nguyên và làm tốt hơn về môi trường đảm bảo thoả mãn những nhu cầu hiện tại mà không phương hại đến khả năng đáp ứng những nhu cầu của tương lai. Các thế hệ hiện tại khi sử dụng các nguồn tài nguyên để sản xuất ra của cải vật chất không thể để cho thế hệ mai sau phải gánh chịu tình trạng ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên và nghèo đói, cần phải cho thế hệ mai sau được thừa hưởng các thành quả lao động của các thế hệ hiện tại dưới dạng giáo dục, kĩ thuật, kiến thức và các nguồn lực khác ngày càng được tăng cường Tất cả các vấn đề nêu trên phản ánh được bản chất của sự phát triển, đó là sự tăng lên cả về mặt lượng và mặt chất của cuộc sống. Một sự đảm bảo cuộc sống và đảm bảo lợi ích, quyền lợi, mước sống tiên tiến cho con người, cho thế hệ tương lai, có thể sự tăng lên hay giảm đi tức thời về lượng chưa đem lại ngay lơi ích cho con người hay một nhóm người tại thời điểm hiện tại nhưng nó sẽ mang lại lợi ích ở tương lai thì đó cũng được coi là sự phát triển.
Các quan điểm về phát triển kinh tế trang trại Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức SXKD của nền nông nghiệp hàng hoá, là sản phẩm của kinh tế thị trường. Sự ra đời và phát triển của kinh tế trang trại mang tính khách quan và phù hợp với quy luật phát triển điều đó được chứng minh qua sự tồn tại lâu dài và phát triển không ngừng của nó. Nhận thức về kinh tế trang trại là một loại hình kinh tế tiến bộ, xuất hiện trong nền nông 11 nghiệp hành hoá đó là một đòi hỏi tất yếu của quá trình Công nghiệp hóa- hiện đại hóa nền kinh tế nói chung và nền kinh tế nông nghiệp, nông thôn nói riêng.