CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. MỘT SỐ VẤN ðỀ CHUNG VỀ KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Khái niệm về trang trại, kinh tế trang trại Trang trại là một ñơn vị kinh doanh nông nghiệp, ñược phát triển trên cơ sở kinh tế hộ gia ñình nông dân, với mục ñích chính là sản xuất hàng hóa. Trang trại là một hình thức tổ chức cơ sở tập trung nông, lâm, thủy sản, với mục ñích chính là sản xuất hàng hóa, có quy mô ruộng ñất và các yếu tố sản xuất ñủ lớn, có trình ñộ kỹ thuật cao, tổ chức và quản lý tiến bộ [23].
Theo Michael Liptop, tháng 6 năm 2005, “Kinh tế trang trại là những ñơn vị hoạt ñộng kinh doanh trong nông nghiệp mà phần lớn là lao ñộng gia ñình và ñược ñiều hành bởi chủ thành viên gia ñình”. Kinh tế trang trại ñược hình thành trên cơ sở kinh tế hộ gia ñình, có tích tụ nhất ñịnh về quy mô ñất ñai, lao ñộng, vốn, khoa học kỹ thuật và công nghệ nhằm tiến hành các hoạt ñộng sản xuất kinh doanh tạo ra khối lượng sản phẩm hàng hóa ngày càng lớn và thu ñược lợi nhuận cao. Theo Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ về kinh tế trang trại như sau: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia ñình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản” [3]. ðể thuận lợi cho việc nghiên cứu ñề tài, trong khuôn khổ nội dung nghiên cứu, có thể kết luận: “ Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông – lâm – ngư nghiệp, có mục ñích chủ yếu là sản xuất hàng hóa, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một Luan van 8 người chủ ñộc lập, sản xuất ñược tiến hành trên quy mô ruộng ñất và các yếu tố sản xuất ñược tập trung ñủ lớn với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình ñộ kỹ thuật cao, hoạt ñộng tự chủ và luôn gắn với thị trường.
ðặc trưng của kinh tế trang trại Kinh tế trang trại ñược quan niệm khác hẳn với kinh tế hộ nông dân. Kinh tế hộ nông dân thường ñược hiểu là kinh tế tiểu nông, sử dụng lao ñộng gia ñình là chính, chủ yếu nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của hộ gia ñình. Kinh tế trang trại là một hình thức kinh tế nông nghiệp mang tính sản xuất hàng hóa, có sử dụng lao ñộng thuê ngoài, sản xuất với mục ñích chính là ñể phục vụ nhu cầu thị trường. Kinh tế trang trại có những ñặc trưng sau [24]: a.
Sản xuất mang tính sản xuất hàng hóa nông nghiệp: Kinh tế trang trại chủ yếu là sản xuất ra sản phẩm hàng hóa, dịch vụ nông, lâm và ngư nghiệp ngày càng nhiều ñáp ứng nhu cầu của thị trường ñể thu ñược lợi nhuận, tích lũy vốn nhằm phát triển mở rộng quy mô sản xuất. Còn hộ tiểu nông chỉ sản xuất nông nghiệp là chính ñể ñáp ứng nhu cầu hàng ngày của gia ñình. Thông thường người nông dân phải trích một phần sản phẩm của mình làm ra, ñem bán ñể có tiền chi tiêu cho các nhu cầu tái sản xuất và sinh hoạt thường ngày của gia ñình. Trình ñộ chuyên môn hóa, tập trung hóa: Hiện nay, trong sản xuất nông nghiệp chia ra làm 3 cấp ñộ: các xí nghiệp, lâm trường, nông trường sản xuất hàng hóa theo hướng chuyên môn hóa, tập trung hóa cao nhất.
Kinh tế hộ nông nghiệp sản xuất chỉ nhằm ñáp ứng nhu cầu của gia ñình. Kinh tế trang trại thuộc loại giữa, phát triển sản xuất với mục ñích kinh doanh. Quy mô sản xuất, vốn ñầu tư, trang thiết bị, lao ñộng. lớn hơn nhiều với kinh tế hộ.
Do vậy sẽ tạo ra khối lượng sản phẩm vượt nhu cầu gia ñình ñể thành hàng hóa cung cấp cho thị trường. Mặt khác, do mục tiêu chính là lợi nhuận nên sản xuất kinh doanh ở trang trại phải ñi vào chuyên môn hóa, tập trung hóa. Trình ñộ áp dụng khoa học kỹ thuật: So với kinh tế nông hộ, kinh tế trang trại mục tiêu là sản xuất hàng hóa bán ra thị trường ñể thu lợi nhuận. Do vậy, ñầu tư trang thiết bị và áp dụng những kỹ thuật mới cho việc sản xuất kinh doanh nhằm nâng cao năng suất, chất lượng cho sản phẩm.
Chỉ có như vậy, kinh tế trang trại mới sản xuất ra khối lượng hàng hóa có sức cạnh tranh trên thị trường. Rõ ràng, việc chuyển từ kinh tế hộ nông dân bình thường sang làm chủ trang trại cần phải có những sự thay ñổi lớn, từ tư duy ñến trình ñộ kỹ thuật, quản lý và phong cách làm việc mới trong nền kinh tế thị trường, ñáp ứng nhu cầu tất yếu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện ñại hóa nông nghiệp, nông thôn. Mối quan hệ thị trường: ðối với kinh tế trang trại,hoạt ñộng sản xuất kinh doanh phải luôn gắn chặt với thị trường. Do vậy, chủ trang trại phải luôn tìm hiểu nghiên cứu thị trường, từ ñó ñưa ra chiến lược sản xuất kinh doanh phù hợp.
Chủ trang trại - nhà kinh doanh: Tuy không hình thành bộ máy tổ chức quản lý, chủ yếu là sử dụng lao ñộng của gia ñình, việc thuê mướn lao ñộng chỉ phát sinh khi thực sự cần thiết với quy mô hạn chế. Hiện nay một số trang trại quy mô tương ñối lớn ñã thuê lao ñộng thường xuyên. Chủ trang trại là người có ñầu óc tổ chức, biết hạch toán lỗ, lãi, có khao khát tham vọng làm giàu. Vai trò của kinh tế trang trại Trang trại trên thế giới có lịch sử hình thành và phát triển lâu ñời, khẳng ñịnh vị trí vai trò của nó ñối với quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn, có thể nói mỗi trang trại là “tế bào” quan trọng của nền nông nghiệp hàng hóa, là bộ phận quan trọng của hệ thống nông nghiệp.
Kinh tế trang trại ñã và ñang khơi dậy nhiều vùng ñất hoang hóa, ñồi núi trọc, sử dụng một phần sức lao ñộng dư thừa tại chỗ ñể sản xuất ra nông sản hàng hóa. Bên cạnh ñó, nó Luan van 10 còn có vai trò quan trọng trong việc chống xói mòn, góp phần hạn chế lũ lụt và hạn hán. Kinh tế trang trại phá vỡ nền sản xuất tự cung tự cấp, góp phần tích cực hình thành và phát triển mạnh mẽ nền sản xuất hàng hóa ñáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người. Kinh tế trang trại phát triển tạo ra sản phẩm cung cấp ñầu vào cho các ngành công nghiệp: công nghiệp chế biến, dịch vụ…Bên cạnh ñó, phát triển kinh tế trang trại còn góp phần gắn kết nhiều nông dân lại với nhau, tính cộng ñồng ñược củng cố, hạn chế tệ nạn xã hội, khuyến khích mọi người làm ăn chân chính, vươn lên làm giàu chính ñáng.
Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp.Ngày nay, kinh tế trang trại là loại hình chủ yếu trong nông nghiệp ở các nước phát triển và có vai trò to lớn và quyết ñịnh trong sản xuất nông nghiệp.Ở nước ta, kinh tế trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia ñình) mặc dù phát triển trong những năm gần ñây, song vai trò tích cực và quan trọng của kinh tế trang trại ñã ñược thể hiện rõ nét cả về kinh tế cũng như mặt xã hội và môi trường. Về mặt kinh tế, phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị hàng hóa cao, khắc phục dần tình trạng phân tán, tạo nên những vùng chuyên môn hóa cao. Mặt khác, kinh tế trang trại thúc ñẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, góp phần phát triển công nghiệp, ñặc biệt là công nghiệp chế biến và dịch vụ ở vùng nông thôn.Thực tế cho thấy việc phát triển kinh tế trang trại ở những nơi có ñiều kiện bao giờ cũng ñi liền với việc khai thác và sử dụng một cách hiệu quả các loại nguồn lực trong nông nghiệp, nông thôn so với kinh tế hộ. Do vậy, phát triển kinh tế trang trại góp phần tích cực vào thúc ñẩy sự tăng trưởng và phát triển kinh tế nông nghiệp ở nông thôn.
Về mặt xã hội, phát triển kinh tế trang trại góp phần quan trọng làm tăng số hộ giàu ở nông thôn, tạo thêm việc làm tăng thêm thu nhập cho lao ñộng. ðiều này rất có ý nghĩa trong việc giải quyết vấn ñề lao ñộng và việc Luan van 11 làm, một trong những vấn ñề bức xúc của nông nghiệp và nông thôn ở nước ta hiện nay. Mặt khác, phát triển kinh tế trang trại còn góp phần thúc ñẩy phát triển kết cấu hạ tầng ở nông thôn và tạo tấm gương cho các hộ nông dân về cách tổ chức quản lý sản xuất kinh doanh… Do ñó, phát triển kinh tế trang trại góp phần giải quyết vấn ñề xã hội và ñổi mới bộ mặt xã hội nông thôn nước ta hiện nay. Về môi trường, do sản xuất kinh doanh tự chủ và vì lợi ích thiết thực, lâu dài của mình mà các chủ trang trại luôn có ý thức khai thác hợp lý và quan tâm bảo vệ các yếu tố môi trường, trước hết là trong phạm vi không gian sinh thái của trang trại và sau nữa là phạm vi từng vùng.
Mặt khác phát triển kinh tế trang trại góp phần khai thác và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên ñất, nước, rừng có hiệu quả hơn. Trang trại góp phần tăng diện tích rừng bao phủ, tận dụng mặt nước nuôi trồng thủy sản, bảo vệ môi trường. Vì vậy, phát triển kinh tế trang trại hiện nay là rất cần thiết, ñáp ứng ñúng yêu cầu phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn.Kinh tế trang trại ngày càng giữ vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, ñang trở thành mô hình kinh tế phổ biến và có hiệu quả ở nông thôn hiện nay. Tiêu chí xác ñịnh kinh tế trang trại Theo Thông tư số 27/2011/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, tiêu chí xác ñịnh kinh tế trang trại bao gồm ñiều kiện về diện tích, giá trị sản lượng hàng hóa.
Tiêu chí này sẽ ñược ñiều chỉnh phù hợp với ñiều kiện kinh tế - xã hội của ñất nước trong từng thời kỳ, ổn ñịnh trong thời gian tối thiểu là 5 năm. Cụ thể, cá nhân, hộ gia ñình sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản ñạt tiêu chuẩn kinh tế trang trại phải thỏa mãn một số ñiều kiện theo quy ñịnh.