Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN 1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn có vai trò cực kỳ quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Kinh tế nông nghiệp là lĩnh vực sản xuất ra những sản phẩm thiết yếu để nuôi sống con người. Nông thôn là thị trường rộng lớn cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm của nền kinh tế, nó đảm bảo nguồn nhân lực và nguồn tích lũy cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Mặt khác, khu vực nông thôn là nơi diễn ra các hoạt động kinh tế tổng hợp của các ngành sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ và nhiều hoạt động xã hội khác. Do vậy, việc phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn là một bộ phận không thể thiếu được trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội mà thực tế nhiều nước trên thế giới nhờ quan tâm đúng mức phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn đã góp phần quan trọng phát triển kinh tế của đất nước, tạo sự ổn định về chính trị và xã hội. Ở Lào 78% dân số ở nông thôn và trong tổng lao động xã hội, lao động nông nghiệp chiếm 70% lực lượng lao động có ý nghĩa to lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Kinh nghiệm thế giới đã chỉ ra rằng, nếu không phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn thì không một nước nào có thể phát triển ổn định, bền vững với tốc độ cao một cách lâu dài được.
Vì vậy, phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn có ý nghĩa chiến lược hết sức to lớn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đối với những nước có xuất phát điểm thấp nói chung, ở Lào nói riêng. Một số khái niệm cơ bản Phát triển kinh tế: "phát triển kinh tế có thể hiểu là một quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong một kỳ nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội. Đó là sự tiến bộ, thịnh vượng và cuộc sống tốt đẹp hơn" [28, tr.
Kinh tế nông nghiệp: là một ngành kinh tế của nền kinh tế quốc dân có các quy luật kinh tế vận động trong nông nghiệp. Kinh tế nông nghiệp còn là một bộ môn khoa học nghiên cứu những vấn đề tái sản xuất nông nghiệp: mối quan hệ giữa người và người, tác động vào sự vận dụng cụ thể các quy luật kinh tế về sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng sản phẩm trong nội bộ ngành nông nghiệp cũng như trong nền kinh tế quốc dân. Kinh tế nông nghiệp là tổng hợp các ngành sản xuất gắn liền với quá trình sinh học, gắn nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Kinh tế nông nghiệp ra đời gắn liền với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người.
Cùng với sự phát triển lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội hình thành các ngành sản xuất khác nhau và cho phép tách sản xuất của các nhóm sản phẩm thành những ngành kinh tế sinh vật cụ thể, tương đối độc lập với nhau nhưng lại gắn bó mật thiết với nhau. Kinh tế nông nghiệp mang những nét đặc thù của một ngành mà đối tượng sản xuất là những cơ thể sống, nó gắn bó với các ngành kinh tế khác trên địa bàn nông thôn. Đồng thời nó chịu sự chi phối chung của nền kinh tế quốc dân. Kinh tế nông thôn: "Là tổng thể các ngành kinh tế trong khu vực nông thôn, bao gồm các ngành liên quan mật thiết với nhau: nông nghiệp (bao gồm cả lâm nghiệp và ngư nghiệp), xây dựng, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp (CN - TTCN) và thương mại - dịch vụ (TM - DV) trên địa bàn nông thôn.
Các ngành kinh tế đó có quan hệ chặt chẽ với nhau theo những tỷ lệ nhất định về số lượng và chất lượng" [28, tr. Xét góc độ không gian lãnh thổ đất nước người ta chia nền kinh tế thành kinh tế nông thôn và kinh tế thành thị. Vì sự phát triển kinh tế nông 7 thôn không phải chỉ là vấn đề riêng của nông thôn, mà liên quan trực tiếp đến nhiều vấn đề khác trong đó có vấn đề đô thị (nông thôn kém phát triển, lao động nông thôn không đủ việc làm, cư dân nông thôn thu nhập thấp, sẽ rời bỏ nông thôn ra thành thị tạo ra sự xóa trộn cả đô thị và nông thôn). Vì vậy phát triển nông thôn không chỉ bó hẹp trong việc phục vụ lợi ích riêng, lợi ích trước mắt, nội tại của nông thôn, mà còn phục vụ cho sự phát triển và lợi ích quốc gia.
Cơ sở của sự phân biệt giữa kinh tế nông thôn và kinh tế thành thị chủ yếu dựa vào sự khác nhau về vị trí địa lý, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, năng suất lao động, sự phân công lao động của xã hội và những đặc thù của ngành. Hoạt động chủ yếu của kinh tế đô thị tập trung vào công nghiệp và dịch vụ. Khu vực nông thôn bao gồm không gian rộng lớn, trải ra thành một vành đai bao quanh các thành thị, ở đó cộng đồng dân cư sinh sống và hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất vật chất nông - lâm - ngư nghiệp và các ngành nghề sản xuất khác, kinh doanh dịch vụ ngoài nông nghiệp. Kinh tế nông thôn là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân thống nhất, tồn tại và phát triển gắn liền với những quan hệ nhất định, những quan hệ đó tạo thành cơ cấu kinh tế nông thôn.
Đặc điểm Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất có ý nghĩa rất quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi một quốc gia. Khác với công nghiệp, sản xuất nông nghiệp có những đặc điểm riêng biệt bởi sự chi phối của điều kiện tự nhiên, xã hội: Sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên địa bàn rộng lớn, phức tạp và lệ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên nên mang tính khu vực rõ rệt. Trong nông nghiệp, ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế được. Sản xuất nông nghiệp gắn liền với cơ thể sống, chúng có quy luật sinh trưởng, phát triển đặc thù theo quy luật tự nhiên và gắn bó với các điều kiện tự nhiên rất chặt chẽ.
Sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao. 8 Kinh tế nông thôn là một bộ phận của nền kinh tế gắn với địa bàn nông thôn. Cơ cấu ngành kinh tế nông thôn bao gồm tất cả các ngành kinh tế nông, lâm, ngư nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, thương nghiệp. Trong đó nông, lâm, ngư nghiệp đảm bảo về lương thực và thực phẩm cho toàn xã hội.
Nó là một phức hợp các nhân tố cấu thành của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Tất cả có quan hệ với nhau trong kinh tế vùng, lãnh thổ và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. kinh tế nông thôn có nội dung rất rộng bao gồm các ngành. Các lĩnh vực và các thành phần kinh tế có tác động lẫn nhau.
Như vậy, Đảng và Nhà nước Lào nhận thức được sâu sắc rằng: xây dựng và phát triển nông thôn là một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước; các vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn cần phải được giải quyết đồng bộ gắn liền với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Các nhân tố ảnh hưởng có ý nghĩa quyết định đến quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn Trong quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn, phản ảnh nhiều mối quan hệ tác động lẫn nhau hết sức đa dạng và phức tạp. Qua quá trình nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tế phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn cho thấy rằng có nhiều nhân tố tác động đến quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn, các nhân tố này được tiếp cận theo ba nhóm: Nhóm nhân tố về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên: nhóm nhân tố về kinh tế, nhóm nhân tố về văn hóa - xã hội, chính trị. Dưới đây là sự phân tích tác động của từng nhóm nhân tố đến quá trình phát triển nông nghiệp.
Nhân tố về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia, cũng như của mỗi vùng, đều bị ảnh hưởng trên một mức độ nhất định bởi vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, số lượng và trữ lượng tài nguyên thiên nhiên. Tương tự như vậy, tốc độ tăng trưởng, phát triển nông nghiệp, nông thôn dù trên phạm vi toàn quốc, tỉnh hay 9 địa bàn huyên đều chịu ảnh hưởng lớn bởi vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, số lượng và trữ lượng tài nguyên thiên nhiên. Thực tế cho thấy nơi nào vị trí địa lý thuận lợi, các tiềm năng tự nhiên phong phú thì quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn ở đó diễn ra thuận lợi hơn. Nguồn tài nguyên thiên nhiên bao gồm nguồn tài nguyên đất đai, tài nguyên rừng, tài nguyên trong lòng đất, tài nguyên nước, tài nguyên khí hậu… chính số lượng, trữ lượng, chất lượng, mật độ tập trung của các tài nguyên đất đai, rừng, tài nguyên trong lòng đất, tính phong phú và sự điều hòa của tài nguyên nước, tính ôn hòa và đặc trưng của tài nguyên khí hậu đã tạo nên những lợi thế khác nhau đối với sự phát triển nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ.
Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phát triển và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Nếu những tài nguyên trên khan hiếm hoặc có những quy luật vận động khắc nghiệt (nước và khí hậu) thì sẽ gây khó khăn cho tiến trình công nghiệp hóa nông nghiệp, nông thôn. Tuy nhiên, kinh nghiệm trên thế giới cũng chỉ ra rằng nguồn tài nguyên thiên nhiên chỉ là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn chứ hoàn toàn không phải là nhân tố quyết định. Nhân tố kinh tế Nguồn nhân lực: Nguồn nhân lực là nhân tố quan trọng đóng vai trò quyết định đối với quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn.
Nguồn nhân lực, trước hết phản ánh qua số lượng lao động trong độ tuổi lao động.