Tổng quan nghiên cứu
Thị xã Phú Mỹ giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với quy mô diện tích 333,02 km2 và dân số đạt 197.059 người vào năm 2022. Năm 2023, giá trị sản xuất tăng thêm của các ngành kinh tế trên địa bàn đạt 145.774 tỷ đồng, trong đó khu vực Thương mại - Dịch vụ chiếm tỷ trọng 18,54% và tổng giá trị sản xuất thương mại dịch vụ đạt 41.214 tỷ đồng. Mặc dù sở hữu cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải đảm nhận 35% lượng hàng container cả nước và 50% lượng container khu vực phía Nam, kinh tế dịch vụ tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản lớn. Hạ tầng giao thông nội bộ kết nối sau cảng chưa đồng bộ, dịch vụ du lịch còn mang tính tự phát, quy mô các cơ sở kinh doanh thương mại nhìn chung còn manh mún và thiếu liên kết chuỗi giá trị.
Mục tiêu cốt lõi của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý công về phát triển dịch vụ địa phương, phân tích thực trạng giai đoạn 2019-2023, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp, nguồn lực và lộ trình thực thi đến năm 2030. Về phạm vi nghiên cứu, đề án khảo sát toàn diện không gian kinh tế 10 đơn vị hành chính của thị xã Phú Mỹ trong khung thời gian dữ liệu 2019-2023 và định hướng triển khai ứng dụng cho giai đoạn 2024-2030.
Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, hướng tới mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế với tỷ trọng dịch vụ đạt trên 25% trong tổng giá trị sản xuất, tối ưu hóa công suất vận hành của 35 cảng biển, cảng thủy nội địa cùng 20 dự án logistics chuyên dùng trên địa bàn.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế chính trị cổ điển và hiện đại về sự hình thành giá trị thặng dư trong khu vực phi vật chất của Karl Marx và Adam Smith, khẳng định dịch vụ là động lực lưu thông hàng hóa tất yếu khi nền kinh tế hàng hóa phát triển cao. Song song đó, đề án tích hợp lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế địa phương nhằm phân tích vai trò kiến tạo, xây dựng quy hoạch, phân cấp thẩm quyền và cải thiện môi trường đầu tư công.
Khung phân tích chất lượng dịch vụ của đề tài tiếp cận hệ thống các mô hình đánh giá học thuật tiêu chuẩn:
- Mô hình khoảng cách chất lượng SERVQUAL do Parasuraman, Zeithaml và Berry phát triển với 5 khoảng cách nhận thức.
- Mô hình biến thể RATER đo lường 5 khía cạnh bao gồm Sự tin cậy (Reliability), Sự đảm bảo (Assurance), Cơ sở vật chất (Tangibles), Sự đồng cảm (Empathy) và Sự phản ứng (Responsiveness).
- Mô hình SERVPERF của Cronin và Taylor đánh giá chất lượng dựa trên hành vi thực tế.
- Mô hình 4 chiều chất lượng của Gummesson tập trung vào thiết kế, sản phẩm, giao dịch và mối quan hệ khách hàng.
Hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm: kinh tế dịch vụ, quản lý nhà nước về dịch vụ, hạ tầng logistics sau cảng, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông (TOD) và liên kết vùng kinh tế.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2019-2023 thu thập từ các báo cáo chính thức của Phòng Kinh tế thị xã Phú Mỹ, Chi cục Thống kê thị xã, Sở Giao thông Vận tải tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh. Để bổ trợ, dữ liệu sơ cấp được tổng hợp qua khảo sát 150 đơn vị kinh doanh và doanh nghiệp dịch vụ trên địa bàn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên giữa các phân khúc cảng biển, kho bãi, thương mại bán lẻ và cơ sở lưu trú du lịch. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện thống kê cho hơn 12.805 cơ sở kinh doanh và 43 doanh nghiệp logistics tổng hợp trên toàn thị xã.
Phương pháp phân tích kết hợp thống kê mô tả, so sánh chuỗi thời gian giai đoạn 2019-2023 và phân tích ma trận SWOT (Strengths - Weaknesses - Opportunities - Threats). Lý do lựa chọn kết hợp ma trận SWOT và phân tích thống kê chuỗi là nhằm xác định rõ nét các ưu thế vượt trội về vị trí luồng lạch nước sâu đối chiếu với điểm nghẽn hạ tầng giao thông kết nối, từ đó thiết lập các giải pháp can thiệp chính sách có tính khả thi cao trong giai đoạn 2024-2030.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Thứ nhất, phân ngành cảng biển và dịch vụ logistics đạt bước tăng trưởng đột phá về quy mô và năng lực đón tàu biển quốc tế. Thị xã hiện có 21 cảng biển và cảng thủy nội địa đang vận hành cùng 20 dự án logistics chuyên dùng với tổng vốn đầu tư trên 110.000 tỷ đồng. Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải đạt tổng công suất thiết kế 129 triệu tấn/năm, chiều dài cầu bến 10.953m, chiếm 90% lượng hàng xuất nhập khẩu bằng cảng biển toàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Số tuyến tàu mẹ quốc tế đi trực tiếp bờ Đông/bờ Tây Hoa Kỳ và châu Âu tăng từ 8 chuyến/tuần năm 2013 lên 35 chuyến/tuần năm 2023. Năm 2023, doanh thu dịch vụ kho bãi và hỗ trợ vận tải đạt 2.995,1 tỷ đồng (tăng 84,3% so với mức 1.625,3 tỷ đồng năm 2019); doanh thu dịch vụ cảng biển đạt 3.258,4 tỷ đồng (tăng 26,3% so với năm 2019).
Thứ hai, hạ tầng thương mại nội địa phát triển ổn định nhưng tỷ lệ hiện đại hóa còn khiêm tốn. Năm 2023, toàn thị xã ghi nhận 12.805 cơ sở thương mại dịch vụ hoạt động, mạng lưới bán lẻ gồm 16 chợ truyền thống với tổng diện tích đất xây dựng 41.063 m2 phục vụ hàng nghìn hộ kinh doanh. Các mô hình thương mại cao cấp bước đầu định hình với 01 Trung tâm thương mại và 02 siêu thị lớn, giá trị sản xuất toàn ngành đạt 41.214 tỷ đồng.
Thứ ba, dịch vụ du lịch có nhiều tiềm năng về cảnh quan và tâm linh nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng. Doanh thu dịch vụ ăn uống năm 2021 đạt 2.256 tỷ đồng (tăng 1,46 lần so với năm 2016), doanh thu lưu trú đạt 98 tỷ đồng năm 2020 với 01 khách sạn 4 sao và 04 khách sạn 3 sao. Địa phương sở hữu 241 cơ sở tôn giáo, đón nhiều siêu tàu du lịch biển như tàu Spectrum of the Seas với gần 4.000 du khách vào tháng 8 năm 2023, song phần lớn du khách chỉ dừng chân trung chuyển trong thời gian ngắn.
Thảo luận kết quả
Sự tăng trưởng vượt bậc của dịch vụ cảng biển và logistics bắt nguồn từ ưu thế luồng sâu tự nhiên và việc nâng cấp tuyến Quốc lộ 51 dài 22km qua thị xã, cùng các trục đường liên cảng 985 dài 8,4km nối Quốc lộ 51 đến hệ thống cảng Cái Mép. Điển hình, ngày 30/3/2023, bến cảng Gemalink đã tiếp nhận an toàn siêu tàu OOCL Spain dung tích 24.188 TEU. Khi đối chiếu với các nghiên cứu tương đồng tại thành phố Hải Phòng hay thành phố Đà Nẵng, Phú Mỹ có lợi thế vượt trội về tuyến vận tải viễn dương liên lục địa nhưng tỷ lệ dịch vụ giá trị gia tăng sau cảng (3PL, 4PL, đóng gói, giám định) còn chiếm tỷ lệ thấp dưới 15% tổng doanh thu logistics.
Dữ liệu phân tích thực trạng kinh tế có thể được hệ thống hóa rõ ràng thông qua biểu đồ tăng trưởng doanh thu logistics giai đoạn 2019-2023 (thể hiện tổng doanh thu tăng từ 18.608,3 tỷ đồng lên 45.364,2 tỷ đồng, tương đương mức tăng 143,8%) kết hợp bảng cơ cấu ngành kinh tế thị xã (Công nghiệp - Xây dựng chiếm 80,46%, Thương mại - Dịch vụ chiếm 18,54%, Nông nghiệp chiếm 1,00%). Nguyên nhân của các hạn chế nội tại là do sự thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực logistics chuyên sâu tại chỗ (khi tỷ lệ lao động qua đào tạo của thị xã chỉ đạt 55,56%) và các tuyến vành đai kết nối liên vùng phía Nhơn Trạch - Đồng Nai chưa hoàn thiện.
Đề xuất và khuyến nghị
Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch phân khu chức năng và mở rộng diện tích Trung tâm Logistics Cái Mép Hạ từ quy mô ban đầu lên hơn 1.200ha. Ủy ban nhân dân thị xã Phú Mỹ cần phối hợp Sở Giao thông Vận tải và Ban Quản lý các Khu công nghiệp tập trung giải phóng mặt bằng, đẩy nhanh tiến độ đầu tư hệ thống đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải dài 19,65km, nâng công suất thông quan hệ thống cảng cạn ICD lên trên 500.000 TEU/năm trong giai đoạn 2024-2028.
Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng thương mại và chuyển đổi số mạng lưới phân phối. Phòng Kinh tế thị xã chủ trì triển khai mô hình Chợ 4.0 tại toàn bộ 16 chợ truyền thống trên địa bàn (như chợ Lam Sơn diện tích 5.000 m2, chợ Mỹ Xuân diện tích 8.000 m2), đặt mục tiêu đưa tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt đạt trên 80% trước năm 2026, đồng thời thu hút đầu tư các chuỗi bán lẻ hiện đại tại trung tâm thương mại Tân Thành và chợ Phước Lập.
Thứ ba, quy hoạch phát triển sản phẩm du lịch sinh thái gắn liền văn hóa tâm linh. Phòng Văn hóa Thông tin phối hợp các doanh nghiệp lữ hành xây dựng chuỗi tour chuyên đề kết nối 241 ngôi chùa, quần thể di tích núi Dinh - núi Thị Vải và các hồ cảnh quan Châu Pha, Đá Đen; phấn đấu nâng mức chi tiêu bình quân của du khách lưu trú lên trên 1.500.000 đồng/người/ngày và đưa doanh thu dịch vụ lưu trú tăng trưởng 18%/năm trong giai đoạn 2025-2030.
Thứ tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực dịch vụ công và logistics. Ủy ban nhân dân thị xã cần ký kết chương trình đào tạo theo đơn đặt hàng với các trường đại học, viện nghiên cứu tại Thành phố Hồ Chí Minh, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ nghề đạt trên 70% vào năm 2030, ưu tiên nhóm kỹ năng quản trị chuỗi cung ứng, khai thác cảng và thương mại điện tử.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nhóm thứ nhất bao gồm cán bộ lãnh đạo, chuyên viên tại các cơ quan quản lý nhà nước như Ủy ban nhân dân thị xã Phú Mỹ, Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Giao thông Vận tải tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực và khung lộ trình chính sách phục vụ công tác quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Nhóm thứ hai là các nhà đầu tư, hiệp hội doanh nghiệp logistics, cảng biển và kinh doanh bất động sản công nghiệp. Luận văn cung cấp bức tranh chi tiết về 35 dự án cảng, 20 kho bãi và danh mục các dự án hạ tầng kỹ thuật trọng điểm, giúp doanh nghiệp định vị cơ hội đầu tư depot, kho bãi và dịch vụ hậu cần sau cảng.
Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý công, Kinh tế phát triển, Quản trị Logistics và Chuỗi cung ứng. Đây là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá thực trạng kinh tế địa phương và ứng dụng các mô hình đo lường dịch vụ.
Nhóm thứ tư là các đơn vị quản lý du lịch, hiệp hội thương mại và ban quản lý chợ truyền thống, giúp xây dựng phương án chuyển đổi số thương mại và phát triển chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái - tâm linh đặc thù.
Câu hỏi thường gặp
Kinh tế dịch vụ tại thị xã Phú Mỹ tập trung vào những trụ cột chính nào?
Thị xã phát triển dựa trên 3 trụ cột dịch vụ chính: dịch vụ cảng biển - logistics (với 21 cảng đang hoạt động và hệ thống kho bãi đạt doanh thu hàng nghìn tỷ đồng), dịch vụ thương mại phân phối (mạng lưới 16 chợ và 12.805 cơ sở) và dịch vụ du lịch sinh thái kết hợp tâm linh với 241 cơ sở tôn giáo.
Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải có đóng góp cụ thể ra sao đối với chuỗi logistics cả nước?
Cụm cảng đảm nhận hơn 16% tổng lượng hàng hóa thông qua cảng biển toàn quốc, 35% lượng hàng container cả nước và 50% lượng container khu vực phía Nam. Cảng có 35 tuyến tàu mẹ quốc tế hàng tuần và đủ năng lực tiếp nhận các siêu tàu container trọng tải lớn nhất thế giới lên tới 24.188 TEU.
Những điểm nghẽn hạ tầng lớn nhất ảnh hưởng đến dịch vụ tại Phú Mỹ là gì?
Điểm nghẽn then chốt là hệ thống giao thông kết nối nội bộ và liên vùng sau cảng chưa đồng bộ, mạng lưới điện lưới chưa được ngầm hóa hoàn toàn, hạ tầng kho bãi 3PL/4PL phát triển chưa tương xứng với công suất cầu bến và thiếu trầm trọng nhân lực quản trị logistics có tay nghề cao.
Chính quyền địa phương cần làm gì để thúc đẩy thương mại truyền thống chuyển đổi số?
Chính quyền cần triển khai sâu rộng mô hình Chợ 4.0 tại 100% các chợ truyền thống trên địa bàn, phổ cập nền tảng thanh toán không dùng tiền mặt, đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất quầy sạp và hỗ trợ hộ kinh doanh kết nối tiêu thụ nông sản công nghệ cao trên các sàn thương mại điện tử.
Lộ trình phát triển dịch vụ của thị xã Phú Mỹ đến năm 2030 đặt ra mục tiêu gì?
Mục tiêu đặt ra là chuyển dịch mạnh mẽ cơ cấu kinh tế theo hướng nâng tỷ trọng thương mại - dịch vụ lên trên 25%, đưa Phú Mỹ trở thành trung tâm logistics cảng biển tầm cỡ khu vực Đông Nam Á, đồng thời hoàn thiện các tiêu chuẩn đô thị thông minh và dịch vụ cảng xanh theo chuẩn quốc tế.
Kết luận
- Thị xã Phú Mỹ đã định hình thành công vị thế trung tâm kinh tế công nghiệp - dịch vụ cảng biển chiến lược với tổng giá trị sản xuất tăng thêm đạt 145.774 tỷ đồng và đóng góp trên 60% giá trị gia tăng công nghiệp toàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
- Phân ngành cảng biển và logistics ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc với 35 tuyến tàu mẹ quốc tế mỗi tuần và doanh thu dịch vụ kho bãi, hỗ trợ vận tải đạt 2.995,1 tỷ đồng năm 2023.
- Cơ cấu thương mại và du lịch sinh thái - tâm linh có nhiều khởi sắc với 12.805 cơ sở kinh doanh, 16 chợ truyền thống và 241 ngôi chùa, song còn mang tính phân tán cục bộ và cần giải pháp đồng bộ hóa hạ tầng.
- Đề án đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào hoàn thiện không gian Trung tâm Logistics Cái Mép Hạ trên 1.200ha, chuyển đổi số mô hình Chợ 4.0 và chuẩn hóa nguồn nhân lực đạt tỷ lệ đào tạo trên 70% vào năm 2030.
- Các cấp chính quyền và cơ quan ban ngành cần nhanh chóng thể chế hóa các kiến nghị quy hoạch thành kế hoạch hành động cụ thể, tạo đòn bẩy vững chắc để nâng cấp thị xã Phú Mỹ trở thành thành phố cảng dịch vụ hiện đại, văn minh và đáng sống.