phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế biển. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng phát triển kinh tế biển tại huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Chƣơng 4: Giải pháp phát triển kinh tế biển tại huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An.
5 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong quá trình phát triển của xã hội, nhiều quốc gia đã dựa vào những lợi thế của biển và ven biển để thi hành các chiến lƣợng kinh tế mở và đã tạo những đột phá thành công nhƣ Italia từ thế kỷ XIV-XV, Anh từ thế kỷ XVII- XVIII, Nhật bản cuối thế kỷ XX và gần đây hơn là Singapor, Trung Quốc. Chính lý do này đã có những công trình nghiên cứu đến phát triển kinh tế biển. Đặc biệt từ khi có công ƣớc biển 1982 các quốc gia đều tham gia thực hiện và luật hóa các vùng biển của mình.
Cũng từ đó nhiều công trình nghiên cứu về lợi thế của biển đối với việc phát triển kinh tế đƣợc đặt ra nhƣ: nghiên cứu của Frank Ahlhorn (2009) “Khía cạnh dài hạn 3 trong phát triển vùng ven biển” (Long-term Perspective in Coastal Zone Development) đã phân tích những yếu tố ảnh hƣởng đến cuộc sống của ngƣời dân vùng ven biển, những vấn đề đặt ra đối với việc phát triển bền vững của khu vực này, cũng nhƣ cách thức giải quyết những hậu quả của việc biến đổi khí hậu, và quản lý những rủi ro về lũ lụt xảy ra ở khu vực này; David K. Chu (2000) trong quyển sách “Fijian: Tỉnh ven biển trong quá trình chuyển đổi và biến đổi”( Fujian: A Coastal Province in Transition and Transformation) đã khái quát quá trình phát triển kinh tế biển Fujian (Trung Quốc) trên các khía cạnh, nông nghiệp, phát triển kinh doanh và thu hút vốn đầu tƣ nƣớc ngoài trực tiếp và gián tiếp vào khu vực này. Các chiến lƣợc, chính sách đƣợc thực thi đối với việc phát triển kinh tế biển ở khu vực này đã đƣợc phân tích, chỉ ra những thành tựu, hạn chế trong việc thực thi những chính sách này. Ở nƣớc ta, vấn đề kinh tế biển đã đƣợc Đảng và Nhà nƣớc quan tâm.
Để tiếp tục phát huy các tiềm năng của biển trong thế kỷ XXI, Hội nghị lần thứ tƣ 6 z ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khoá X) đã thông qua Nghị quyết số 09- NQ/TW ngày 9/2/2007 “Về chiến lƣợc biển Việt Nam đến năm 2020”, trong đó nhấn mạnh "Thế kỷ XXI đƣợc thế giới xem là thế kỷ của đại dƣơng”. Nghị quyết đã xác định các quan điểm chỉ đạo về định hƣớng chiến lƣợc biển Việt Nam đến năm 2020, đó là: Nƣớc ta phải trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển trên cơ sở phát huy mọi tiềm năng từ biển, phát triển toàn diện các ngành, nghề biển với cơ cấu phong phú, hiện đại, tạo ra tốc độ phát triển nhanh, bền vững, hiệu quả cao với tầm nhìn dài hạn. Nhiều cơ quan, tổ chức nhƣ: Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Trung tâm phát triển Cộng đồng (MCD), Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Cục Đầu tƣ nƣớc ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ), Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài, ủy ban nhân dân các tỉnh nhƣ: Hải Phòng, Quảng Ninh, Đà Nẵng, Khánh Hóa,. đã cùng phối hợp chủ trì các hội thảo khoa học: “Tầm nhìn kinh tế biển và phát triển thuỷ sản Việt Nam” tổ chức ngày 11 tháng 12 năm 2007.
Với 22 bài tham luận tại Hội thảo cho thấy, mặc dù thời gian vừa qua nƣớc ta đã chú trọng khai thác tiềm năng biển, sử dụng các nguồn lực biển phục vụ tích cực cho công cuộc phát triển kinh tế; khai thác dầu khí, thuỷ sản, du lịch, cảng biển… trở thành những ngành kinh tế quan trọng, có sức tăng trƣởng mạnh, tuy nhiên hiệu quả thu đƣợc từ trong việc phát triển kinh tế nhờ lợi thế ven biển chƣa đúng tiềm năng kinh tế vốn có của nó. Chính vì vậy cần phải xây dựng tầm nhìn chiến lƣợc đối với việc phát triển thủy sản và kinh tế biển ở Việt Nam trong giai đoạn tới. Các giải pháp phát triển kinh tế biển và phát triển thủy sản của Việt Nam trong giai đoạn tới nên hƣớng huy động tối đa nguồn lực trong và ngoài nƣớc trong việc khai thác và sử dụng tài nguyên của vùng biển và ven biển. Trong khuôn khổ chƣơng trình hoạt động của Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2011, ngày 8-6-2011, tại thành phố Nha Trang, Hiệp hội 7 z Doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài, Tạp chí Đầu tƣ nƣớc ngoài phối hợp với Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam (Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng) tổ chức Diễn đàn Kinh tế Biển Việt Nam 2011 với chủ đề “Động lực và thách thức cho sự phát triển của các khu kinh tế ven biển Việt Nam”.
Tại diễn đàn Thứ trƣởng Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng Nguyễn Văn Đức khẳng định “Chúng ta cũng chƣa có đƣợc nguồn nhân lực mạnh và một hạ tầng kỹ thuật cần thiết, nhất là các thiết bị công nghệ hiện đại khảo sát nghiên cứu để phục vụ cho sự phát triển kinh tế biển. Bên cạnh đó, cuộc sống của phần lớn cƣ dân ven biển, những ngƣời trực tiếp tham gia vào việc khai thác tài nguyên biển còn gặp nhiều khó khăn, chịu nhiều rủi ro từ thiên tai, có nhiều bấp bênh”. Hội thảo cho rằng để phát triển kinh tế biển trong giai đoạn tới một trong các giải pháp là tập trung nguồn lực xây dựng các tuyến giao thông ven biển nối liền các KKT làm cơ sở tạo mối liên kết, tƣơng hỗ lẫn nhau giữa các KKT ven biển, làm tiền đề hình thành trục động lực phát triển ven biển. Trong đó có sự phân công chặt 7 chẽ trong phát triển ngành, lĩnh vực giữa các KKT.
Bên cạnh đó cũng chú trọng xây dựng các tuyến giao thông nối các KKT ven biển với các trung tâm phát triển kinh tế trong cả nƣớc để phát huy tính lan tỏa của các KKT… Bên cạnh các bài viết đăng trong các kỷ yếu hội thảo khoa học, nhiều tác giả khác có các công trình, bài viết có liên quan đến phát triển kinh tế biển. Vũ Văn Phái trong bài viết Biển và phát triển kinh tế biển Việt Nam: quá khứ, hiện tại và tƣơng lai đã khái quát các nguồn tài nguyên có đƣợc từ kinh tế biển của nƣớc ta. Với các nghiên cứu về quá trình phát triển kinh tế dựa vào biển của Việt Nam qua các thời kỳ tác giả chỉ ta để xây dựng chiến lƣợc phát triển kinh tế biển của Việt Nam trong giai đoạn tới cần phải chú trọng một cách toàn diện và đầy đủ hơn tới các lĩnh vực nhƣ nghề cá (đánh bắt, nuôi trồng và chế biến), giao thông - thƣơng mại (hệ thống cảng biển, đội tàu,….), khai thác khoáng sản, công nghiệp, du lịch và các dịch vụ khác. 8 z Thêm vào đó, tác giả cũng chỉ ra rằng để giảm bớt những xung đột giữa kinh tế - xã hội và môi trƣờng, giữa việc sử dụng tài nguyên và cạn kiệt nguồn tài nguyên, giữa các ngành, giữa các địa phƣơng, v.
trƣớc tiên cần phải đánh giá và dự báo những biến động về các điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - văn hóa - xã hội của toàn bộ các vùng biển và thềm lục địa cũng nhƣ dải đất liền ven biển. Quan điểm của Vũ Văn Phái có nhiều chỗ đồng nhất với quan điểm của Lê Đình Thành, Nguyễn Thị Thế Nguyên (2005) trong công trình Nghiên cứu và đánh giá tổng hợp những vấn đề chính về quản lý, khai thác và phát triển vùng ven biển Việt Nam. Chu Đức Dũng trong bài viết Chiến lƣợc phát triển kinh tế biển Việt Nam xét từ tiếp cận cạnh tranh quốc tế, nhận định rằng Biển Đông, trong đó có vùng biển Việt Nam, do có tiềm năng kinh tế, có vị trí địa lý và địa chính trị rất quan trọng, nên nhiều nƣớc Đông Á đã và đang triển khai chiến lƣợc phát triển kinh tế Biển Đông. Trung Quốc đã và đang triển khai rất mạnh và khá bài bản chiến lƣợc phát triển kinh tế Biển Đông, sức ép cạnh tranh đang ngày càng gia tăng đối với các quốc gia trong khu vực trong đó có Việt Nam.
Chính vì vậy, để có thể phát triển kinh tế ở những khu vực có sử dụng lợi thế của vùng biển này đòi hỏi Việt Nam phải khẩn trƣơng tìm kiếm các giải pháp đột phá trong chiến lƣợc phát triển kinh tế biển. Vậy giải pháp đột phá đó là gì? Trong cuốn sách Vấn đề phát triển các khu kinh tế mở hiện đại vùng ven biển Việt Nam do NXB Đại học Kinh tế quốc dân xuất bản năm 2010, GS. Nguyễn Quang Thái, khi chỉ ra những thành công trong việc phát triển các khu kinh tế đặc biệt nói chung, các khu kinh tế mở hiện đại ven biển nói riêng, tác giả cho rằng để tiếp tục triển khai mạnh mẽ hơn nữa việc phát triển các khu kinh tế mở hiện đại ven biển cần quan tâm tới hai vấn đề then chốt đó là: 1) Cần đầu tƣ tập trung hơn, hiện đại hơn để phát huy các lợi thế ven biển; 2) có cơ chế quản lý mở vùng ven biển để thích ứng với tình hình mới. 9 z Trong bài viết Hội nhập quốc tế - một trọng điểm trong chiến lƣợc phát triển kinh tế biển Việt Nam tại Hội thảo “Tầm nhìn kinh tế biển và phát triển thuỷ sản Việt Nam” tổ chức ngày 11 tháng 12 năm 2007, tại Hải Phòng, PGS.TSKH Võ Đại Lƣợc nhấn mạnh đến yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế có ý nghĩa vô cùng quan trọng để phát triển kinh tế Việt Nam nói chung, kinh tế biển nói riêng.
Theo tác giả, đối với kinh tế nƣớc ta, mở cửa và hội nhập kinh tế thậm chí quyết định sự phát triển của kinh tế biển. Chừng nào nhận thức này chƣa thành thực tế thì chừng đó kinh tế biển Việt Nam vẫn chỉ phát triển hạn chế. Trong các bài viết của PGS.