CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP NHỎ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài Phát triển các khu công nghiệp nhỏ là vấn đề nhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, vì vậy đã có nhiều công trình khoa học được công bố và tiêu biểu trong số các công trình đó những công trình liên quan trực tiếp đến đề tài có thể phân thành hai nhóm sau: 1. Các công trình nghiên cứu vấn đề phát triển khu công nghiệp nói chung - “ Xây dựng Khu công nghiệp và Khu chế xuất theo hướng phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ Việt Nam”, PGS, TS Nguyễn Văn Thanh (2006) Tạp chí Những Vấn đề Kinh tế và Chính trị thế giới, số 12.
Tác giả đã phân tích diễn biến của dòng FDI thế giới và chỉ ra những cơ hội cho Việt Nam phát triển. Tác giả đã phân tích sự cần thiết và các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển các ngành công nghiệp ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp thúc đẩy các khu công nghiệp, các khu chế xuất phát triển tạo điều kiện cho nghành công nghiệp hỗ trợ phát triển. - “Các giải pháp hoàn thiện và phát triển khu công nghiệp ở Việt Nam”, Trần Ngọc Hưng (2004), Luận án tiến sỹ kinh tế, Trường đại học Thương Mại.
Luận án đã đưa một loạt các giải pháp hoàn thiện và phát triển các khu công nghiệp ở Việt Nam, trong đó có các khu công nghiệp quy mô nhỏ , các cụm công 5 nghiệp, khu công nghiệp và khu chế xuất. Luận án cũng chỉ những phương hướng phát triển mà đến nay cơ bản vẫn còn giá trị áp dụng. - “ Một số bài học kinh nghiệm về phát triển cơ sở hạ tầng ở các khu, cụm công nghiệp” năm 2011, bài viết của PGS, TS Lê Xuân Đình tại Tạp chí kinh tế và Dự báo Bộ kế hoạch và Đầu tư. Bài viết đã chỉ ra những bài học kinh nghiệm cho tỉnh Nghệ An về phát triển cơ sở hạ tầng ở các khu, cụm công nghiệp hiện nay, cụ thể đó là bài học về quy hoạch, bài học về tối ưu hóa, bài học về tuân thủ nguyên tắc đồng bộ ngay từ ban đầu và bài học về chủ nghĩa thành tích, bài học về các biện pháp ứng phó của địa phương với tình trạng vừa cả lạc hậu về chính sách, vừa hay thay đổi khó tiên lượng chính sách và bài học về tính toán các nguồn cung về lao động đồng bộ với nhu cầu tuyển dụng vào các khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
Đây là những bài học kinh nghiệm mang tính vỹ mô nhưng có ý nghĩa đối với cả nước và các địa phương nói riêng trong việc quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng ở các khu, cụm công nghiệp. - “Hiện trạng phát triển cụm công nghiệp cả nước và một số cơ chế, chính sách hỗ trợ cụm công nghiệp” năm 2011, bài viết của Th.s Nguyễn Thị Hoa, Phòng Quản lý Khu- Cụm- Điểm công nghiệp, Cục Công nghiệp Địa phương Bộ Công Thương. Bài viết đã có cái nhìn toàn diện về thực trạng phát triển các cụm công nghiệp ở cả nước hiện nay. Theo bài viết, đến hết năm 2010, số lượng cụm công nghiệp theo quy hoạch của cả nước là 1.746 cụm, tương ứng với tổng diện tích khoảng 86.
Nhìn chung, việc phát triển cụm công nghiệp trong cả nước trong thời gian qua góp phần quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội của từng địa phương. Tuy nhiên, việc triển khai quy hoạch, đầu tư xây dựng hạ tầng cụm công nghiệp còn thiếu đồng bộ. Bài viết cũng đã chỉ ra một số cơ chế, chính sách phát triển cụm công nghiệp như: chính sách hỗ trợ đầu tư xây dựng 6 hạ tầng, chính sách ưu đãi về đầu tư, chính sách ưu đãi tiền thuê đất, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp và ưu đãi hỗ trợ hoạt động bảo vệ môi trường. - “Phát triển cụm ngành công nghiệp- giải pháp quan trọng nhằm nâng cao sức cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa” năm 2011, bài viết của Tiến sỹ Trần Kim Hào Viện nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương tại Hội thảo Khoa học phát triển các khu, cụm công nghiệp Nghệ An: Thực trạng và giải pháp.
Bài viết đã hệ thống lại các khái niệm về cụm ngành công nghiệp từ những khái niệm của các nhà nghiên cứu nước ngoài từ đó nêu ra những đặc điểm cơ bản của cụm nghành công nghiệp như: là nơi tập trung của nhiều doanh nghiệp cùng ngành và cả những doanh nghiệp của công nghiệp phụ trợ phục vụ cho hoạt động sản xuất chính, luôn có sự hợp tác và cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cùng nghành và có sự liên hết giữa các doanh nghiệp với các cơ sở nghiên cứu khoa học công nghệ.Trong nội dung bài viết cũng đi sâu phân tích sự cần thiết phát triển cụm nghành công nghiệp ở Việt Nam và chỉ ra một số kiến nghị quan trọng đối với việc phát triển cụm nghành công nghiệp đối với phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ. - “ Cụm công nghiệp, Vấn đề trao đổi” năm 2011 của Tiến sỹ Lê Thành Ý, Chi hội nhà báo Quản lý Kinh tế. Nội dung bài báo đã chỉ ra xu thế phát triển Cụm công nghiệp ở một số quốc gia như: Italia, Hợp Chủng quốc Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản và Thái Lan. Xu hướng chung được chỉ ra là sự hình thành và phát triển các cụm công nghiệp là tất yếu và thường phân thành ba nhóm là: cụm sản xuất truyền thống gồm những doanh nghiệp sản xuất theo công nghệ cổ truyền, nhóm thứ hai gồm những đơn vị gia công tập trung xung quanh công ty lớn, nhóm thứ ba là những doanh nghiệp nhỏ sản xuất hàng cơ, kim khí thường được công nghiệp đô thị hỗ trợ.
Từ xu thế phát triển các cụm công nghiệp trên 7 thế giới, tác giả đã chỉ ra thực trạng phát triển các cụm công nghiệp ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra cần giải quyết. Phát triển các cụm công nghiệp ở Việt Nam hiện nay chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi về thể chế, chưa có nhiều nghiên cứu đầy đủ về cụm công nghiệp cũng như chính sách thúc đẩy một cách hệ thống. Vấn đề cần được quan tâm được bài viết chỉ ra là cần nhận thức đúng và hiểu thống nhất về cụm công nghiệp, khắc phục những hạn chế mang tính hệ thống trong nghiên cứu, xây dựng và phát triển cụm công nghiệp. - “Phát triển cụm công nghiệp gắn với công nghiệp phụ trợ, cơ sở lý luận, kinh nghiệp nước ngoài và gợi ý chính sách cho Nghệ An” năm 2011, của PGS.TS Nguyễn Đình Tài, Viện Nghiên cứu Phát triển KTXH và Quản lý Doanh nghiệp.
Bài viết đã chỉ ra khái niệm cụm công nghiệp, cụm công nghiệp ngành và lợi ích của cụm công nghiệp ngành, hoạch định chính sách theo cách tiếp cận cụm công nghiệp, cụm công nghiệp với cạnh tranh khu vực. Trong đó nội dung mới được khẳng định là việc hoạch định chính sách cụm công nghiệp tập trung sự hỗ trợ vào mạng lưới hơn là vào các doanh nghiệp riêng lẻ, giai đoạn đầu của việc thiết kế chính sách cụm là xác định và lựa chọn xem cụm nào ở trong cơ cấu công nghiệp vùng có thể đem lại lợi ích to lớn nhất. Tiếp đó, bài viết tiếp tục đi sâu phân tích về công nghiệp phụ trợ gắn với cụm công nghiệp như: khái niệm công nghiệp phụ trợ, cụm công nghiệp ngành và công nghiệp phụ trợ, các biện pháp khuyến khích phát triển cụm công nghiệp và kinh nghiệm của các nước trong khu vực về phát triển công nghiệp phụ trợ gắn với cụm công nghiệp, khu công nghiệp như ở Thái Lan, Malaysia, Indonesia.từ đó chỉ ra một số vấn đề phát triển cụm công nghiệp và công nghiệp phụ trợ ở Việt Nam và một số gợi ý chính sách cho Nghệ An như: Nghệ An nên lựa chọn mô hình cụm công nghiệp ngành, Nghệ An cần chú trọng phát triển các điều kiện cơ bản để vận dụng và 8 phát triển mô hình lựa chọn như: Quyết tâm chính trị của tỉnh, hệ thống chính sách của địa phương, động lực đầu tư trong và ngoài nước và nguồn lực bên trong và bên ngoài. - “Kinh nghiệm phát triển các khu, cụm công nghiệp tỉnh Bắc Ninh”năm 2010, của TS Nguyễn Phương Bắc, P.
Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Bắc Ninh. Theo nội dung bài viết, hiện nay trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh có 15 khu công nghiệp tập trung với diện tích 7. Tính đến tháng 5 năm 2011 Bắc Ninh có 14 khu công nghiệp được cấp giấy chứng nhận đầu tư, tổng số vốn đầu tư đăng ký 865 triệu USD, đến nay có 10 KCN đang triển khai xây dựng và đi vào hoạt động với số vốn đầu tư hạ tầng 587 triệu USD. Tình hình phát triển các khu công nghiệp nhỏ đến năm 2011 đã đạt mức 51,8 % về số cụm công nghiệp và 50,8% về diện tích quy hoạch, có 28 khu công nghiệp nhỏ với diện tích 863,9 ha so với mục tiêu Nghị quyết 02 của Tỉnh ủy.
Bài viết đã chỉ ra một số bài học kinh nghiệm trong quá trình phát triển các khu công nghiệp nhỏ như: cần sự phối hợp nhịp nhàng, linh hoạt giữa cơ quan cấp tỉnh, nhà đầu tư và chính quyền địa phương, bài học về sự gắn kết phát triển các khu công nghiệp nhỏ với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế- xã hội, tăng cường đầu tư xây dựng hệ thống giao thông cơ sở và tạo môi trường thuận lợi về đầu tư. - “ Phát triển các khu công nghiệp ở Tỉnh Vĩnh Phúc” Luận văn Thạc sỹ Kinh tế chính trị của Trần Minh Ngọc năm 2011. Luận văn đã phân tích đánh giá thực trạng phát triển các khu công nghiệp của tỉnh Vĩnh Phúc từ năm 1998 đến năm 2011, tìm ra nguyên nhân dẫn đến các hạn chế của sự phát triển các khu công nghiệp trong thời gian qua từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản có tính khả thi nhằm phát triển khu công nghiệp ở tỉnh Vĩnh Phúc thời gian tới.