Chương 1: Những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển kết cấu hạ tầng trong quá trình xây dựng nông thôn mới. - Chương 2: Thực trạng phát triển kết cấu hạ tầng trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở huyện Thạch Thất - TP Hà Nội. - Chương 3: Phương hướng và giải pháp nhằm phát triển kết cấu hạ tầng trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở huyện Thạch Thất - TP Hà Nội đến năm 2020 5 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KẾT CẤU HẠ TẦNG TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số vấn đề về xây dựng nông thôn mới 1.
Khái niệm về nông thôn mới - Nông thôn: trên thực tế có nhiều quan niệm về nông thôn từ những cách tiếp cận khác nhau. Từ cách tiếp cận địa hành chính thì “nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”1. Từ cách tiếp cận địa kinh tế: Nông thôn là địa bàn sản xuất nông nghiệp là chủ yếu (nông nghiệp ở đây bao gồm chăn nuôi, trồng trọt, lâm nghiệp và ngư nghiệp), cùng các ngành sản xuất, kinh doanh dịch vụ khác có vai trò chủ yếu phục vụ nông nghiệp. Từ cách tiếp cận địa chính trị - xã hội: Nông thôn là địa bàn chiếm phần lớn là các hộ nông dân, lao động làm nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn; mật độ dân cư thấp hơn ở thành thị; là địa bàn cư trú của các dòng họ có phong tục tập quán chung, có quan hệ “tình làng, nghĩa xóm” khăng khít, nhưng có khác nhau ở các làng, xã về phong tục tập quán.
Tổng hợp lại, nông thôn là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn nào đó sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, nông dân là cư dân chủ yếu sống trên địa bàn đó, có những nét đặc trưng riêng về văn hóa, tập quán, truyền thống của từng vùng, miền của đất nước. Như vậy, khi đề cập đến nông thôn cần có cách xem xét toàn diện và giải quyết đồng bộ 3 vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn; trong đó nông dân với tư cách là chủ thể luôn là trọng tâm của 3 vấn đề. - Nông thôn mới: Đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về nông thôn mới, sự hình dung chung của các nhà nghiên cứu về mô hình nông thôn mới là kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu thành tựu của khoa học kỹ thuật hiện đại, đời 1 Trích điều 1 Thông tư 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8//2009 của Bộ NN-PTNT về việc Hướng dẫn thực hiện bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới. 6 sống vật chất dân cư nông thôn được nâng lên, song vẫn giữ những nét đặc trưng, tính cách Việt Nam trong cuộc sống văn hóa, tinh thần.
Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tiêu chí, tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển, có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường; đạt hiệu quả cao nhất trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; tiến bộ hơn so với mô hình cũ; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng chung trên cả nước. Như vậy nói đến nông thôn mới, trước hết ta phải hiểu nó là nông thôn nhưng có những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu nông thôn theo các tiêu chí mới, đáp ứng các yêu cầu phát triển của cả nước nói chung và của nông thôn nói riêng trong giai đoạn hiện nay. Tính tiên tiến về mọi mặt của nông thôn mới được thể hiện ở nội hàm sau: Nông thôn có làng, xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; Sản xuất bền vững theo hướng sản xuất hàng hóa; Đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; Bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; Xã hội nông thôn được quản lý tốt và dân chủ. Mục tiêu của xây dựng nông thôn mới Mục tiêu xây dựng nông thôn mới là xây dựng nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Tiêu chí đánh giá nông thôn mới Mục tiêu được thể hiện bằng các tiêu chí đã định hướng nông thôn mới phải đạt các tiêu chí chung và theo các vùng miền với 5 nhóm vấn đề và 19 tiêu chí cụ thể như sau: - Nhóm vấn đề quy hoạch có 1 tiêu chí đó là tiêu chí 1 với 3 nội dung: Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa, công 7 nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ; Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường; Quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có. Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển các ngành ở nông thôn ở các xã phải phù hợp với quy hoạch của huyện hoặc liên xã, bảo đảm các yêu cầu mới về phát triển công nghiệp, phát triển nông nghiệp hàng hóa và hạ tầng phục vụ sản xuất; Quy hoạch các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc văn hóa tốt đẹp của nông thôn Việt Nam; Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường gồm: Bố trí mạng lưới điện, giao thông, trường học, trạm xá, trung tâm văn hóa, hệ thống xử lý rác thải, nước thải… đảm bảo bố trí hợp lý các loại công trình, theo hướng dẫn, quy định chuyên ngành của các cơ quan có thẩm quyền. - Nhóm vấn đề hạ tầng kinh tế - xã hội gồm 8 tiêu chí từ tiêu chí 2 đến tiêu chí 9, trong đó: Tiêu chí về giao thông được đánh giá theo 4 nội dung: Tỷ lệ km đường trục xã, liên xã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ GTVT; Tỷ lệ km đường trục thôn, xóm được cứng hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ GTVT; Tỷ lệ km đường ngõ, xóm sạch và không lầy lội vào mùa mưa và tỷ lệ km đường trục chính nội đồng được cứng hóa, xe cơ giới đi lại thuận tiện. Tiêu chí về thủy lợi được đánh giá theo 2 nội dung: Hệ thống thủy lợi cơ bản đáp ứng yêu cầu sản xuất và dân sinh; Tỷ lệ km kênh mương do xã quản lý được kiên cố hóa.
Tiêu chí về điện được đánh giá theo 2 nội dung: Hệ thống điện đảm bảo yêu cầu kỹ thuật của ngành điện và Tỷ lệ hộ sử dụng điện thường xuyên, an toàn từ các nguồn. Tiêu chí về trường học được đánh giá theo 1 nội dung đó là tỷ lệ trường học các cấp: mầm non, mẫu giáo, tiểu học, Trung học cơ sở có cơ sở vật chất đạt chuẩn quốc gia. Tiêu chí về cơ sở vật chất văn hóa được đánh giá theo 2 nội dung: Nhà văn hóa và khu thể thao xã đạt chuẩn của Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch; tỷ lệ thôn có nhà văn hóa và khu thể thao thôn đạt quy định của Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch. 8 Tiêu chí về chợ nông thôn được đánh giá theo 1 nội dung là Chợ đạt chuẩn của Bộ Xây dựng.
Tiêu chí về bưu điện được đánh giá theo 2 nội dung: Có điểm phục vụ bưu chính viễn thông và có Internet đến thôn. Tiêu chí về nhà ở nông thôn được đánh giá theo 2 nội dung: Nhà tạm, dột nát và tỷ lệ hộ có nhà ở đạt tiêu chuẩn Bộ xây dựng. - Nhóm vấn đề về kinh tế và tổ chức sản xuất: gồm có 4 tiêu chí, từ tiêu chí 10 đến tiêu chí 13 trong đó: Tiêu chí về thu nhập có 1 nội dung là thu nhập bình quân đầu người/ năm so với mức bình quân chung của tỉnh. Tiêu chí về hộ nghèo có 1 nội dung đó là tỷ lệ hộ nghèo.
Tiêu chí về cơ cấu lao động có 1 nội dung là tỷ lệ lao động trong độ tuổi làm việc trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp. Tiêu chí về hình thức tổ chức sản xuất có 1 nội dung là có tổ hợp tác hoặc hợp tác xã hoạt động có hiệu quả. - Nhóm vấn đề về văn hóa - xã hội - môi trường có 4 tiêu chí từ tiêu chí 14 đến tiêu chí 17, cụ thể: Tiêu chí về giáo dục đặt ra 3 yêu cầu đó là Phổ cập giáo dục trung học; Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp Trung học cơ sở được tiếp tục học trung học (phổ thông, bổ túc, học nghề) và tỷ lệ lao động qua đào tạo. Tiêu chí về y tế đặt ra 2 yêu cầu là tỷ lệ người dân tham gia các hình thức bảo hiểm y tế và y tế xã đạt chuẩn quốc gia.
Tiêu chí về văn hóa đặt ra 1 yêu cầu đó là xã có từ 70% số thôn, bản trở lên đạt tiêu chuẩn làng văn hóa theo quy định của Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch. Tiêu chí về Môi trường đặt ra 5 yêu cầu đó là tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia; Các cơ sở sản xuất - kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường; Không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; Nghĩa trang được xây dựng và chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định. 9 - Nhóm vấn đề hệ thống chính trị gồm 2 tiêu chí, từ tiêu chí 18 đến tiêu chí 19 trong đó: Tiêu chí về hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh gồm 4 nội dung: Cán bộ xã đạt chuẩn; Có đủ các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở theo quy định; Đảng bộ, chính quyền xã đạt tiêu chuẩn “trong sạch, vững mạnh” và các tổ chức đoàn thể chính trị của xã đều đạt danh hiệu tiên tiến lên trở lên. Tiêu chí về an ninh, trật tự xã hội gồm 1 nội dung đó là an ninh, trật tự xã hội được giữ vững.