chương 1 của Điều lệ mẫu HTX Nông nghiệp của Việt Nam đã ghi rõ: “Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ gia đình nông dân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật Hợp tác xã để phát huy sức mạnh tập thể của từng thành viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.” Như vậy, hợp tác xã nông nghiệp là HTX hoạt động trong nông nghiệp, được thành lập bởi những thể nhân và pháp nhân tự nguyện góp vốn và công sức nhằm giúp nhau thỏa mãn lợi ích chung trong lĩnh vực nông nghiệp (Chính phủ, 1997). Trong lĩnh vực nông nghiệp, hợp tác rất quan trọng bởi lẽ nông nghiệp phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, mang tính thời vụ cao do đó hợp tác với nhau tạo ra sức mạnh, tận dụng được thời gian, vật lực, tài lực. Có nhiều mô hình tổ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức hợp tác như: hình thức đổi công, vần công, hợp tác xã bậc thấp đến hợp tác xã bậc cao. HTX là sản phẩm của lịch sử, nó ngày càng phát triển phục vụ đắc lực cho sự phát triển sản xuất nông nghiệp.
Như vậy, HTX nông nghiệp được hiểu: Hợp tác xã nông nghiệp là một trong các hình thức cụ thể của kinh tế hợp tác trong nông nghiệp, là tổ chức kinh tế của những người nông dân có cùng nhu cầu và nguyện vọng, tự nguyện liên kết lại để phối hợp giúp nhau phát triển kinh tế hoặc đáp ứng tốt hơn nhu cầu về đời sống của mỗi thành viên, tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc luật pháp quy định, có tư cách pháp nhân (Cao Đức Phát, 2014). Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tự chủ do nông dân và những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh tập thể và của từng thành viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động dịch vụ hỗ trợ cho kinh tế hộ gia đình các thành viên và kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các ngành nghề khác; cải thiện đời sống thành viên; góp phần phát triển kinh tế-xã hội của đất nước (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2013). Khái niệm về phát triển Lý thuyết phát triển bao gồm lý thuyết phát triển về kinh tế, phát triển dân trí, phát triển giáo dục, phát triển y tế, sức khoẻ và môi trường. Lý thuyết về phát triển kinh tế đã được các nhà kinh tế học mà đại diện là Smith (1723-1790), Malthus (1776- 1838), Ricardo (1772-1823), Marx (1818- 1883), Keynes (1883- 1946) đưa ra qua việc phân tích và giải thích các hiện tượng kinh tế, tiên đoán về phát triển kinh tế.
Phát triển là quá trình lớn lên (hay tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng (tăng trưởng) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế xã hội (Michael and Stephen, 2012). Phát triển kinh tế là một khái niệm chung nhất về một sự chuyển biến của nền kinh tế, từ một trạng thái thấp nên một trạng thái cao hơn. Do vậy không có tiêu chuẩn chung về sự phát triển.
Để nói lên trình độ phát triển cao, thấp khác nhau giữa các nền kinh tế trong mỗi thời kỳ, các nhà kinh tế học phân quá trình đó ra các nấc thang: kém phát triển, đang phát triển và phát triển,. gắn với các nấc thang đó là những giá trị nhất định, mà hiện tại chưa có cơ sở thống nhất hoàn toàn. Trong chiến lược phát triển kinh tế có thể nhấn mạnh vào tăng trưởng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tức là tăng thu nhập, nhấn mạnh vào công bằng và bình đẳng trong xã hội hoặc nhấn mạnh phát triển toàn diện, tức là vừa nhấn mạnh về số lượng vừa chú ý về chất lượng của sự phát triển. Tăng trưởng kinh tế phải gắn với mục tiêu công bằng và sự tiến bộ xã hội.
Trong thực tế phát triển kinh tế phải kết hợp hài hoà với phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế phải hài hoà với công bằng và tiến bộ xã hội, đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhân dân. Tăng trưởng kinh tế là tiền đề vật chất hỗ trợ cho việc thực hiện công bằng xã hội, ngược lại công bằng xã hội tạo ra động lực vững chắc để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Hiệu quả kinh tế phải gắn với hiệu quả xã hội thành hiệu quả kinh tế - xã hội. Nó là tiêu chuẩn quan trọng của sự phát triển nền kinh tế (Mai Thanh Cúc và cs.
Cho đến nay, nhiều trường phái có quan niệm khác nhau về phát triển kinh tế dưới góc độ của các trường phái. (i) Quan điểm cổ điển, phát triển kinh tế là tăng trưởng kinh tế; Phát triển kinh tế là hiện đại, tính hiện đại bao gồm công nghiệp hóa, đô thị hóa và tăng việc sử dụng công nghệ trong tất cả các khu vực, các ngành của nền kinh tế kể cả trong lĩnh vực xã hội và văn hóa. (ii) Quan điểm hiện đại, với Amartya Sen cho rằng: “Phát triển kinh tế là sự tập trung đầu tư để nâng cao năng suất lao động cải thiện cuộc sống và hưởng sự bình đẳng”. Tiếp cận của Amartya Sen dường như đúng hơn đối với các nước đã phát triển.
(iii) Quan điểm của liên hợp quốc cho rằng: Phát triển kinh tế không chỉ đơn thuần là tăng trưởng kinh tế còn có mục tiêu phát triển con người là vì con người (Baker et al. Ở góc độ khác, phát triển kinh tế là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế xã hội. Đó là sự tiến bộ, thịnh vượng và cuộc sống tốt đẹp hơn.
Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất, nó là sự kết hợp chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia, mỗi vùng, ngành kinh tế (Lương Việt Hải, 2008). Khái niệm về phát triển hợp tác xã nông nghiệp Phát triển hợp tác xã: đó là sự tăng lên về quy mô số lượng và nâng cao về năng lực phát triển, chất lượng phục vụ, sự đa dạng hóa ngành nghề hợp tác của tổ chức kinh tế mang tính xã hội đáp ứng ngày càng tốt hơn các nhu cầu về kinh tế, văn hóa xã hội của các thành viên và thúc đẩy phát triển cộng đồng xã hội (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2013; Michael and Stephen, 2012). 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, việc phát triển HTX không chỉ đơn thuần là việc thúc đẩy sự gia tăng về số lượng HTX và hiệu quả hoạt động của HTX trên địa bàn, mà còn phải tạo ra sự thay đổi về quy mô hoạt động của HTX, dần hoàn thiện cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý, điều hành, chất lượng dịch vụ của HTX đối với thành viên HTX và cộng đồng xã hội ngày càng tốt hơn, đóng góp tích cực vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế các ngành của địa phương. Tổ chức HTX là tất yếu, tồn tại khách quan và phát triển ở tất cả các quốc gia trên thế giới, nhất là ở những nước phát triển đã chứng tỏ hợp tác xã là bộ phận không thể thiếu được trong sự phát triển đất nước hài hòa trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa, HTX là tất yếu đối với việc thúc đẩy phát triển kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân, cá thể, ở các vùng nông thôn và thành thị, đáp ứng nhu cầu phong phú của đời sống cộng đồng theo nguyên tắc hợp tác xã.
Nước ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới trong bối cảnh toàn cầu hóa tiếp tục diễn ra với tốc độ nhanh, thế giới đang có nhiều biến đổi phức tạp khó lường. Phát triển HTX là một trong những biện pháp quan trọng để phát huy sức mạnh toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đưa kinh tế tập thể cùng với kinh tế nhà nước dần trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân như Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX đề ra (Cao Đức Phát, 2014). Phát triển HTX là thể chế thích hợp không chỉ phát huy cao độ từng mặt, mà còn kết hợp hài hòa các mặt đối lập của nhiều quan hệ xã hội cơ bản trong nền kinh tế thị trường ở nước ta, như: sở hữu – sử dụng, người chủ - người làm thuê, cá nhân – tập thể, thành viên – cộng đồng, nhà nước – thị trường, cạnh tranh – hợp tác, làm cho các mặt quan hệ này không trở nên đối kháng lẫn nhau, loại trừ lẫn nhau, trái lại còn hỗ trợ lẫn nhau, nương tựa lẫn nhau thúc đẩy phát triển, hợp tác xã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2013; Michael and Stephen, 2012). Hợp tác xã với tư cách là một thể chế kinh tế không mâu thuẫn với cơ chế thị trường, có thể phát huy lợi thế và tiềm năng của mình trong cơ chế thị trường, mà còn bổ khuyết cho cơ chế thị trường, hai cơ chế này bổ sung lẫn nhau, cùng tồn tại và làm cho cơ chế thị trường vận hành hiệu quả hơn, cơ chế thị trường giải phóng tối đa tiềm năng cho các cá nhân, doanh nghiệp, nhưng tiềm năng ấy không phải vô tận xét theo điều kiện lịch sử cụ thể.
HTX giúp kết hợp các tiềm năng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com riêng rẽ ấy thành sức mạnh lớn hơn, giúp cho từng thành viên vượt qua sự hạn chế của cá thể đơn lẻ nên mạnh mẽ hơn trên thị trường (Đào Xuân Cần, 2012b). Hợp tác xã là thể chế kết hợp được một cách nhuần nhuyễn giữa cá nhân và cộng đồng, giữa tập thể và cá thể, giữa hoạt động kinh tế tư nhân của thành viên và hoạt động chung của cộng đồng qua hợp tác xã, kết hợp hài hòa giữa cạnh tranh và hợp tác.