MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Kinh tế hợp tác mà phổ biến là hình thức HTX đã và đang đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy quá trình phát triển, hình thức tổ chức và hoạt động của HTX ở các nước có khác nhau nhưng chung quy các HTX trên thế giới đều hoạt động như một tổ chức kinh tế tự chủ dựa trên nguyên tắc liên kết tự nguyện và các giá trị tương trợ, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết nhằm phát huy sức mạnh của tập thể, đồng thời giúp cho từng thành viên thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động SXKD, dịch vụ và cải thiện đời sống của thành viên. Với những nguyên tắc và giá trị đó, mô hình kinh tế HTX không chỉ phù hợp với quy luật khách quan phải có sự hợp tác trong sản xuất và đời sống của xã hội loài người mà còn phù hợp với yêu cầu cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường.
Vì vậy, các HTX ngày càng thể hiện được tính tương thích với sự phát triển của kinh tế thị trường với tư cách là một thể chế vừa bổ sung, vừa cùng cạnh tranh với các doanh nghiệp trên thị trường. Việt Nam quá độ lên CNXH với xuất phát điểm thấp, kinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp nhưng trình độ còn lạc hậu, sản xuất manh mún, nặng tính tự phát và tự cung tự cấp. HTX là một trong những mô hình phù hợp để phát triển nông nghiệp, cải thiện cuộc sống nông dân và giải quyết các vấn đề xã hội ở nông thôn. Từ năm 1955 đến nay, phong trào HTX ở Việt Nam đã phát triển qua các thời kỳ, từ kế hoạch hóa tập trung đến kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Đảng CSVN chủ trương phát triển HTX, xem đó là nòng cốt của thành phần kinh tế tập thể để cùng thành phần kinh tế nhà nước làm nền tảng của nền kinh tế. Thực hiện chủ trương đó, nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam đã tạo lập những hành lang pháp lý và ban hành nhiều cơ chế chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho HTX hoạt động. Không thể phủ nhận những đóng góp quan trọng của HTX đối với quá trình phát triển của Việt Nam qua các thời kỳ, song hoạt động của HTX cho đến nay, đặc biệt là HTXNN còn nhiều mặt yếu kém, chưa thật sự phát huy các giá trị của kinh tế tập thể trong nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường. 2 Hương Sơn là một huyện có diện tích rộng, dân số đông và đa số là nông dân với nguồn thu nhập chính từ sản xuất nông nghiệp, nhưng tổ chức sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ, thu nhập bấp bênh.
Trong những năm gần đây các HTXNN ở huyện Hương Sơn tuy có sự phát triển về số lượng, thu hút được một lượng khá lớn hộ nông dân và lao động nông thôn tham gia nhưng nhiều HTX còn rất yếu kém, tồn tại hình thức; thu nhập của thành viên và người lao động trong HTXNN tuy được cải thiện nhưng vẫn ở mức thấp. Do vậy việc tìm ra các giải pháp để phát triển, nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTXNN đối với huyện Hương Sơn là việc làm rất cần thiết. Xuất phát từ yêu cầu thực tế đó, tác giả chọn vấn đề “Hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh” làm đề tài nghiên cứu của luận văn với hi vọng bằng sự nghiên cứu một cách cơ bản và có hệ thống sẽ góp phần hệ thống hóa, làm sáng tỏ thêm lý luận và thực tiễn phát triển HTX nói chung, HTXNN nói riêng, đồng thời góp phần đề xuất những giải pháp để phát triển HTXNN phù hợp với các đặc điểm, điều kiện của huyện Hương Sơn nhằm cải thiện thu nhập và đời sống nông dân từ đó góp phần phát triển nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn. Tổng quan tình hình nghiên cứu Đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế HTXNN là một vấn đề được Đảng và Nhà nước luôn quan tâm.
Trong mọi thời kì phát triển kinh tế xã hội nhất là trong quá trình đổi mới đất nước từ 1986 đến nay, vấn đề HTXNN là vấn đề được nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà khoa học nghiên cứu dưới nhiều góc độ, phạm vi và mức độ khác nhau. Trong đó có một số công trình có liên quan đến đề tài như: - Trần Văn Tuấn (2013) “Vai trò hỗ trợ của liên minh HTX tỉnh Lai Châu trong phát triển HTXNN”, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Đề tài đã xác định khung lý thuyết về vai trò hỗ trợ của Liên minh HTX trong phát triển HTXNN; Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển HTXNN và vai trò hỗ trợ của Liên minh HTX đối với sự phát triển HTXNN trên địa bàn tỉnh Lai Châu; Đề xuất định hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai trò hỗ trợ của Liên minh HTX tỉnh Lai Châu trong phát triển HTXNN trong thời gian tới.[41] 3 - Nguyễn Thanh Đức (2014), “Phát triển HTXNN ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình”, Luận văn Thạc sỹ khoa Quản lý kinh tế, đại học Thương Mại Hà Nội. Tác giả trình bày vai trò và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN; đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển HTXNN trên địa bàn huyện Lệ Thủy, tỉnh Quang Bình.[21] - Lê Văn Chiến (2007), “Phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên”.
Luận văn thạc sĩ kinh tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Tác giả nêu cơ sở lý luận về HTXNN kiểu mới; đánh giá thực trạng hạn chế yếu kém của HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn Tuy Hòa và cho rằng có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân về phía Nhà nước. Từ đó đề xuất giải pháp khắc phục những nguyên nhân đó để phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới ở Tuy Hòa phù hợp với nhu cầu và tiềm năng,[15] - Ngô Thị Cẩm Linh, năm 2008, “Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế HTXNN trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc”. Luận văn thạc sĩ kinh tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân.Với đề tài này tác giả tập trung nghiên cứu thực trạng về công tác tổ chức quản lý sản xuất và hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh và đề ra các giải pháp chủ yếu nhằm phát huy những thế mạnh, những mặt tích cực, những cái đã làm được và từng bước tháo gỡ những khó khăn vướng mắc mà các HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh đã và đang gặp phải, từng bước đẩy nhanh sự phát triển và hội nhập của hệ thống các HTX nông nghiệp của tỉnh.[30] Cho đến thời điểm này đã có khá nhiều công trình nghiên cứu có liên quan nhưng chưa thấy có công trình nào đi sâu nghiên cứu về hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
Chính vì vậy đề tài “Hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh” này là cần thiết, không có sự trùng lặp và có ý nghĩa thực tiễn. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định khung nghiên cứu về hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện. - Phân tích thực trạng hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương 4 Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, đánh giá kết quả, điểm mạnh, điểm yếu và nguyên nhân của những điểm yếu trong hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn. - Đề xuất các giải pháp hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu: Hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Nghiên cứu vai trò hỗ trợ của chính quyền huyện trong phát triển HTXNN theo các nội dung hỗ trợ cơ bản. - Về không gian: Trên địa bàn huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
- Về thời gian: Nghiên cứu giai đoạn 2015 - 2017; số liệu sơ cấp thu thập từ tháng 4 đến tháng 5/2018; giải pháp đề xuất đến năm 2025. Phương pháp nghiên cứu 5. Khung nghiên cứu Các yếu tố ảnh hưởng Hỗ trợ phát triển HTXNN Mục tiêu hỗ trợ phát triển tới hoạt động hỗ trợ của chính quyền huyện HTX của chính quyền huyện phát triển HTXNN - Hỗ trợ thành lập mới HTX Nhằm phát triển HTXNN cả - Hỗ trợ tiếp cận vốn và quỹ - Yếu tố thuộc về về số lượng, chất lượng, kết - Đào tạo bồi dưỡng nguồn quả và hiệu quả SXKD, nâng chính quyền huyện nhân lực cao năng lực cạnh tranh của - Yếu tố thuộc về - Hỗ trợ ứng dụng KHKT các HTXNN, góp phần vào HTX và xã viên và công nghệ mới phát triển KT-XH của địa - Yếu tố môi trường - Hỗ trợ xúc tiến, mở phương và nâng cao đời sống bên ngoài. rộng thị trường của xã viên.
Phương pháp thu thập và xử lý số liệu - Số liệu thứ cấp: Được thu thập từ các nguồn tài liệu lý thuyết, văn bản QLNN về HTXNN, báo cáo kết quả công tác của chính quyền huyện Hương Sơn và kết quả hoạt động của các HTXNN trên địa bàn. Để xử lý dữ liệu thứ cấp tác giả sử dụng các phương pháp thống kê mô tả, phân tích, tổng hợp, so sánh: Cụ thể là thống kê các tài liệu, số liệu thứ cấp thu thập được từ tài liệu của các cơ quan quản lý nhà nước về HTX; mô tả, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và các chỉ tiêu kinh tế phán ánh thực trạng phát triển của HTXNN ở huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. - Số liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua phương pháp điều tra. Mục đích điều tra nhằm có thêm thông tin khách quan về thực trạng phát triển HTXNN cũng như thực trạng hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện.
Thời gian tiến hành điều tra tháng 4/2018. Đối tượng điều tra: Các hộ là thành viên HTXNN. Các hộ này được chọn một cách ngẫu nhiên trong số các HTXNN trên địa bàn huyện. Số phiếu điều tra là 50 phiếu.
Phiếu điều tra được phát theo phương thức trực tiếp. Sau khi thu phiếu, tác giả tổng hợp lại và xử lý bằng phần mềm Excel. Quy trình nghiên cứu Bước 1: Nghiên cứu tài liệu có liên quan nhằm xác định khung lý thuyết về hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền cấp huyện. Bước 2: Thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp Bước 3: Tiến hành điều tra để thu thập số liệu sơ cấp về thực trạng phát triển và thực trạng hỗ trợ phát triển HTXNN của chính quyền huyện Hương Sơn giai đoạn 2015 - 2017.