Giới thiệu dự án

Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông (phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh) là một trong những trung tâm du lịch văn hóa - tâm linh tiêu biểu của vùng Đông Bắc Việt Nam. Tọa lạc trên đồi cao nhìn ra Vịnh Bái Tử Long với diện tích quy hoạch 16,125 ha, đền thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng gia thất Tiết chế Trực nguyên Soái Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Khâm sai Đông Đạo Hoàng Cần. Được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt vào tháng 3/2018, khu di tích đón nhận bình quân trên 600.000 lượt khách mỗi năm (giai đoạn 2015 – 2019). Tuy nhiên, công tác vận hành và khai thác hoạt động tham quan du lịch tại đây đang đối mặt với nhiều bất cập mang tính cấu trúc.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                  VẤN ĐỀ CỐT LÕI TẠI DI TÍCH ĐỀN CỬA ÔNG                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tính mùa vụ cực đoan: Lượng khách tập trung 80% vào mùa lễ hội (Tháng 2 & 8 AL)|
| 2. Thiếu quy trình tham quan chuẩn hóa: 100% khách đi tự phát, không có hướng dẫn |
| 3. Nhân sự chưa chuyên môn hóa: 50% lao động thời vụ chưa qua đào tạo bài bản     |
| 4. Khai thác kinh tế đơn lẻ: Nguồn thu phụ thuộc 90%+ vào tiền công đức và giữ xe  |
| 5. Liên kết chuỗi giá trị yếu: Chưa tối ưu hóa hành lang kinh tế QL18A - Vân Đồn   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu dự án

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận: Xác lập khung tiêu chuẩn đánh giá hoạt động tham quan tại di tích lịch sử - văn hóa theo chuẩn mực quản trị du lịch hiện đại.
  2. Khảo sát & định lượng thực trạng: Đánh giá toàn diện 4 trụ cột (Hấp dẫn, Tiếp cận/Liên tuyến, Dịch vụ phụ trợ, An ninh trật tự) thông qua bộ chỉ số 100 điểm và khảo sát thực địa ($N=100$).
  3. Thiết kế mô hình quản lý tổng quan: Đề xuất tái cấu trúc tổ chức Ban Quản lý di tích thành 5 phân hệ chức năng chuyên biệt hóa.
  4. Chuẩn hóa quy trình vận hành: Thiết lập lộ trình tham quan tối ưu kết hợp thuật toán điều phối luồng khách nhằm giải quyết tắc nghẽn cục bộ.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

  • Không gian: Khuôn viên di tích Đền Cửa Ông (Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng, Lăng mộ, Tượng đài Đức Ông) và vùng đệm phụ cận tại TP. Cẩm Phả.
  • Thời gian: Dữ liệu lịch sử 2015 – 2019 và đề xuất giải pháp định hướng đến năm 2030.
  • Giới hạn: Tập trung vào phân khúc du lịch tham quan, tìm hiểu văn hóa lịch sử; không can thiệp sâu vào các nghi thức tâm linh nội bộ.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Khảo sát thực tế đối chiếu Đền Cửa Ông với các trung tâm du lịch văn hóa tâm linh lân cận trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh cho thấy rõ khoảng cách về hạ tầng quản trị dịch vụ:

Tiêu chí phân tích Đền Cửa Ông (Cẩm Phả) Danh thắng Yên Tử (Uông Bí) Chùa Ba Vàng (Uông Bí)
Quy mô diện tích 16,125 ha 2.686 ha (khu bảo tồn) ~22 ha
Hạ tầng thuyết minh Chưa có đội ngũ HDV tại điểm Đội ngũ HDV chuyên nghiệp + Audio guide Hệ thống truyền thanh & HDV tình nguyện
Mô hình quản trị Ban QL cấp phường/thành phố Doanh nghiệp phối hợp BQL di tích Nhà chùa trực tiếp quản lý
Khả năng liên tuyến QL18A - Cặp Tiên - Cái Bầu Tuyến Uông Bí - Đông Triều - Hà Nội Tuyến Uông Bí - Hạ Long
Công nghệ hóa Bán tự động, thủ công Hệ thống soát vé điện tử, CRM Kênh truyền thông số mạnh mẽ

Ma trận ưu tiên yêu cầu người dùng (MoSCoW Matrix)

  • Must-have (Bắt buộc): Thiết lập sơ đồ luồng tuyến tham quan một chiều; thành lập tổ hướng dẫn viên tại điểm; số hóa bảng biểu thông tin song ngữ (Việt - Anh); quy hoạch lại bãi đỗ xe và khu vực bán hàng rong.
  • Should-have (Nên có): Hệ thống camera giám sát thông minh đo mật độ khách (AI crowd counting); chuẩn hóa quy trình tiếp nhận và quản lý nguồn thu công đức minh bạch.
  • Could-have (Có thể có): Ứng dụng di động hướng dẫn tham quan tích hợp thuyết minh tự động dựa trên định vị GPS/iBeacon; chương trình trải nghiệm trò chơi dân gian tương tác.
  • Won't-have (Chưa thực hiện): Thương mại hóa toàn bộ dịch vụ phụ trợ trong khu vực lõi di tích.

Thiết kế hệ thống mô hình quản lý

Đề xuất chuyển đổi mô hình quản lý từ trực tuyến truyền thống sang mô hình quản trị ma trận đa chức năng với 5 bộ phận độc lập nhưng tích hợp dữ liệu:

                  +-----------------------------------+
                  |  BAN QUẢN LÝ DI TÍCH ĐỀN CỬA ÔNG   |
                  |     (Ban Giám đốc: 1 - 2 NS)      |
                  +-----------------+-----------------+
                                    |
    +-----------------+-------------+---------------+-----------------+
    |                 |                             |                 |
+---+----+       +----+---+                   +-----+--+         +----+---+
| DỊCH VỤ|       |THAM QUAN|                   |TÀI CHÍNH|        | AN NINH|
| (3 NS) |       | (4 NS)  |                   | (2 NS)  |        | (6 NS) |
+---+----+       +----+---+                   +-----+--+         +----+---+
    |                 |                             |                 |
    +-----------------+-------------+---------------+-----------------+
                                    |
                             +------+------+
                             |  BẢO TỒN    |
                             |  (2 NS)     |
                             +-------------+

Kiến trúc dữ liệu và công nghệ hỗ trợ quản lý (Heritage Management Stack)

Hệ thống số hóa di tích được thiết kế theo kiến trúc hướng dịch vụ (Service-Oriented Architecture):

  • Core Database: PostgreSQL 14 kết hợp PostGIS extension quản lý dữ liệu không gian 3D của 16,125 ha di tích.
  • Backend API: Python 3.10 (FastAPI 0.95.0) xử lý định tuyến luồng khách và kiểm soát tải trọng di tích.
  • Frontend / Digital Signage: React 18 & Leaflet.js hiển thị sơ đồ phân bố lượng khách thời gian thực.
{
  "$schema": "http://json-schema.org/draft-07/schema#",
  "title": "HeritageSiteCapacityLog",
  "type": "object",
  "properties": {
    "zone_id": { "type": "string", "enum": ["DEN_HA", "DEN_TRUNG", "DEN_THUONG", "TUONG_DAI"] },
    "current_capacity": { "type": "integer" },
    "max_threshold": { "type": "integer" },
    "flow_status": { "type": "string", "enum": ["NORMAL", "WARNING", "OVERLOAD"] },
    "timestamp": { "type": "string", "format": "date-time" }
  },
  "required": ["zone_id", "current_capacity", "max_threshold", "flow_status", "timestamp"]
}

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Phân tích hồ sơ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, báo cáo thống kê kinh tế - xã hội TP. Cẩm Phả giai đoạn 2015 – 2019.
  • Phương pháp điều tra xã hội học:
    • Phỏng vấn sâu chuyên gia: Lãnh đạo BQL Di tích Đền Cửa Ông, giảng viên Khoa Du lịch ĐH Hạ Long.
    • Khảo sát thực địa: Phát $N = 100$ phiếu hỏi cấu trúc dành cho du khách về mức độ thỏa mãn và cảm nhận giá trị lịch sử.
  • Phương pháp đánh giá chuyên gia: Áp dụng khung tiêu chuẩn 100 điểm phân bổ cho 4 nhóm yếu tố: Tính hấp dẫn (50đ), Hoạt động tại điểm (20đ), Khả năng tiếp cận/Liên tuyến (20đ), An toàn an ninh (10đ).

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai luồng tuyến tham quan

Quy trình tổ chức hoạt động tham quan được chuẩn hóa thành 5 chặng khép kín với thuật toán kiểm soát sức chứa tức thời (Instantaneous Carrying Capacity - ICC) để tránh xung đột luồng tại Đền Thượng và tượng đài Đức Ông.

class TourRoutingManager:
    def __init__(self):
        # Sức chứa tối đa đồng thời (người) tại từng phân khu
        self.capacity_limits = {
            "GATE_PARKING": 1500,
            "DEN_HA": 300,
            "DEN_TRUNG": 150,
            "DEN_THUONG": 400,
            "TUONG_DAI": 250
        }
        self.current_visitors = {k: 0 for k in self.capacity_limits}

    def evaluate_node_access(self, zone_id: str, incoming_group: int) -> bool:
        """
        Thuật toán kiểm soát lưu lượng tại các nút thắt cổ chai
        Complexity: O(1) time, O(1) space
        """
        if zone_id not in self.capacity_limits:
            raise ValueError(f"Khu vực không hợp lệ: {zone_id}")
            
        projected = self.current_visitors[zone_id] + incoming_group
        threshold = self.capacity_limits[zone_id]
        
        if projected <= threshold * 0.85:
            self.current_visitors[zone_id] = projected
            return True  # Cho phép thông hành bình thường
        elif projected <= threshold:
            self.current_visitors[zone_id] = projected
            print(f"[CẢNH BÁO] Phân khu {zone_id} đạt mức tải 85-100%. Kích hoạt tuyến phân luồng phụ.")
            return True
        else:
            print(f"[TẮC NGHẼN] Phân khu {zone_id} vượt ngưỡng. Giữ đoàn tại trạm dừng chân.")
            return False

# Triển khai kiểm tra điều phối luồng khách thực tế
router = TourRoutingManager()
status = router.evaluate_node_access("DEN_THUONG", 45)

Kiểm nghiệm và đánh giá thực nghiệm

Kết quả lượng hóa chất lượng điểm đến theo bảng tiêu chí đánh giá tiêu chuẩn:

Hạng mục tiêu chí Thang điểm tối đa Điểm thực tế đạt được Tỷ lệ hoàn thành
I. Tính hấp dẫn của di tích 50 41 82.0%
- Giá trị lịch sử văn hóa 10 8 80.0%
- Quy mô kiến trúc độc đáo 10 8 80.0%
- Sự nổi tiếng 10 9 90.0%
- Tính linh thiêng 10 8 80.0%
- Giá trị văn hóa - xã hội 10 8 80.0%
II. Tổ chức hoạt động tại điểm 20 17 85.0%
- Tính đa dạng của hoạt động lễ hội 10 9 90.0%
- Quy mô và cách thức tổ chức 10 8 80.0%
III. Khả năng tiếp cận và liên tuyến 20 18 90.0%
- Hệ thống giao thông đường bộ 10 9 90.0%
- Đa dạng phương tiện kết nối 10 9 90.0%
IV. An toàn và an ninh trật tự 10 9 90.0%
TỔNG CỘNG 100 85 85.0%

Kết quả khảo sát xã hội học ($N=100$)

  • 85.0% du khách nhận thức rõ về thân thế Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và giá trị chiến lược của vùng Cửa Suốt trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông.
  • 80.0% đánh giá cao cảnh quan thiên nhiên với vị thế phong thủy "tọa sơn hướng hải", lưng tựa núi nhìn ra vịnh Bái Tử Long.
  • 92.0% bày tỏ nhu cầu cần có hệ thống bảng chỉ dẫn chi tiết hoặc thuyết minh viên tại điểm để hiểu rõ tích truyện của 34 pho tượng thờ triều Trần tại Đền Thượng.

Đổi mới và đóng góp

  1. Chuẩn hóa cơ chế quản trị đa tầng: Thay thế phương thức điều hành phân tán bằng sơ đồ 5 phân hệ chức năng, phân định rõ trách nhiệm giữa bảo tồn nguyên trạng di sản và kinh doanh dịch vụ phụ trợ.
  2. Xây dựng lộ trình tham quan chuẩn hóa (Standardized Itinerary): Thiết kế hải trình tham quan 120 phút theo mạch lịch sử: $$\text{Cổng Tam quan} \longrightarrow \text{Đền Hạ (Đền Mẫu)} \longrightarrow \text{Đền Trung} \longrightarrow \text{Đền Thượng} \longrightarrow \text{Chùa} \longrightarrow \text{Tượng đài Trần Quốc Tảng (10m, 15 tấn)}$$ Giúp tăng thời gian lưu trú trung bình của du khách từ 45 phút lên 110 phút (+144%).
  3. Mô hình liên tuyến tối ưu: Kết nối Đền Cửa Ông vào trục hành lang du lịch văn hóa tâm linh phía Đông tỉnh Quảng Ninh: $$\text{Hạ Long} \xrightarrow{\text{40 km (QL18A)}} \text{Đền Cửa Ông} \xrightarrow{\text{2 km}} \text{Đền Cặp Tiên} \xrightarrow{\text{10 km}} \text{Chùa Cái Bầu} \xrightarrow{\text{20 km}} \text{Sân bay QT Vân Đồn}$$

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản vận hành thực tế

  • Mùa cao điểm Lễ hội (Tháng 2 & Tháng 8 Âm lịch): Kích hoạt chế độ kiểm soát luồng một chiều; tăng cường 100% quân số cho Ban An ninh (huy động công an phường và dân phòng); chuyển toàn bộ xe khách trên 29 chỗ sang bãi đỗ phụ tại khu đô thị lấn biển Cửa Ông.
  • Mùa thấp điểm (Tháng 4 đến Tháng 12 dương lịch): Tập trung khai thác tour học tập ngoại khóa (Heritage Study Tour) cho học sinh, sinh viên; tổ chức các chương trình trải nghiệm diễn xướng dân gian tại Phương đình Đền Thượng.
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                    KẾ HOẠCH TRIỂN KHAI VÀ PHÂN BỔ KINH PHÍ                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1 (0 - 6 tháng):                                                    |
| - Tái cơ cấu nhân sự BQL di tích theo mô hình 5 phân hệ                       |
| - Đào tạo chuẩn hóa nghiệp vụ hướng dẫn tại điểm cho 100% nhân sự trực tiếp   |
| - Chi phí ước tính: 150.000.000 VNĐ                                           |
|                                                                               |
| Giai đoạn 2 (6 - 18 tháng):                                                   |
| - Hoàn thiện lắp đặt hệ thống biển chỉ dẫn song ngữ, QR Code thuyết minh       |
| - Quy hoạch lại cụm dịch vụ ăn uống và đồ lưu niệm tại bến thuyền Cửa Ông     |
| - Chi phí ước tính: 350.000.000 VNĐ                                           |
|                                                                               |
| Giai đoạn 3 (18 - 36 tháng):                                                  |
| - Số hóa 3D không gian di tích, phát triển nền tảng VR/AR Tour                |
| - Ký kết hợp tác chiến lược với 20+ công ty lữ hành lớn tại Hà Nội, Hải Phòng|
| - Chi phí ước tính: 500.000.000 VNĐ                                           |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật và dữ liệu

  • Cơ sở dữ liệu tài chính phụ thuộc vào số liệu báo cáo định kỳ của BQL, chưa có hệ thống ERP đồng bộ để bóc tách chi tiết từng dòng doanh thu dịch vụ phụ trợ.
  • Mẫu khảo sát xã hội học ($N=100$) tập trung chủ yếu vào đối tượng khách nội địa vùng đồng bằng sông Hồng; tỷ lệ khách quốc tế trong mẫu khảo sát còn thấp (<2%).
  • Chưa tích hợp đầy đủ hệ thống cảm biến IoT quan trắc môi trường và độ rung chấn nền đất đối với cụm công trình Đền Thượng trên đỉnh đồi.

Hướng phát triển tiếp theo

  • Triển khai hệ thống vé tham quan điện tử tích hợp nhận diện khuôn mặt kết nối cơ sở dữ liệu du lịch thông minh tỉnh Quảng Ninh.
  • Nghiên cứu phục dựng không gian thương cảng Vân Đồn cổ gắn kết với lễ hội rước Đức Ông vi hành trên biển Bái Tử Long.

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                         ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI & GIÁ TRỊ                         |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Ban Quản lý Di tích & Chính quyền địa phương                               |
|    - Tăng 30 - 45% hiệu suất quản lý vận hành; minh bạch hóa nguồn thu ngân   |
|      sách và quỹ bảo tồn di tích.                                             |
|                                                                               |
| 2. Doanh nghiệp Lữ hành & Dịch vụ                                             |
|    - Sở hữu sản phẩm tour hoàn chỉnh (Hạ Long - Cẩm Phả - Vân Đồn); tăng chi  |
|      tiêu bình quân của khách từ 150.000 VNĐ lên 450.000 VNĐ/lượt.            |
|                                                                               |
| 3. Du khách thập phương & Học sinh/Sinh viên                                  |
|    - Tiếp cận nguồn tư liệu lịch sử xác thực, thụ hưởng không gian văn hóa    |
|      văn minh, an toàn, không có hiện tượng chèo kéo, đổi tiền lẻ tiêu cực.   |
|                                                                               |
| 4. Nhà nghiên cứu Văn hóa - Di sản                                            |
|    - Bộ chỉ số định lượng 100 điểm làm khung tham chiếu cho các di tích nhà   |
|      Trần tại Đông Triều, Uông Bí, Chí Linh.                                  |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu hạ tầng kỹ thuật tối thiểu để triển khai mô hình quản lý số hóa tại Đền Cửa Ông là gì?

Cần trang bị hệ thống đường truyền Internet cáp quang băng thông tối thiểu 100 Mbps, cụm 16 camera IP giám sát độ phân giải Full HD tại các cửa đền, 01 máy chủ cục bộ (Core i7, 32GB RAM) hoặc hạ tầng Cloud Server để lưu trữ dữ liệu thuyết minh số và nhật ký luồng khách.

2. Giải pháp nào xử lý triệt để tình trạng quá tải cục bộ vào ngày mồng 3 - 4 tháng 2 Âm lịch?

Áp dụng thuật toán phân luồng ngắt quãng: Khi cảm biến Đền Thượng vượt ngưỡng 400 người, hệ thống tự động hướng dẫn các đoàn dừng chân tại sân Phương đình và khu vườn tượng phía Đông, kết hợp mở thêm 02 cửa thoát hiểm phụ phía sau hậu cung để duy trì dòng di chuyển một chiều.

3. Đền Cửa Ông có thể tích hợp vào các tour du lịch quốc tế tàu biển tại Hạ Long không?

Hoàn toàn khả thi. Với vị trí cách Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long 42 km theo đường bao biển Hạ Long - Cẩm Phả (thời gian di chuyển 45 phút), Đền Cửa Ông là điểm đến văn hóa lý tưởng trong các gói Shore Excursion 4 - 6 tiếng của các hãng tàu du lịch quốc tế.

4. Chi phí đào tạo và duy trì đội ngũ hướng dẫn viên tại điểm là bao nhiêu?

Kinh phí đào tạo ban đầu ước tính 50.000.000 VNĐ cho 10 hướng dẫn viên (phối hợp với ĐH Hạ Long). Chi phí duy trì vận hành được trích từ 3 - 5% nguồn thu phí dịch vụ trông giữ xe và tiền công đức hợp pháp theo quy chế tài chính di tích.

5. Lộ trình hoàn vốn và hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án được tính toán ra sao?

Dự án mang tính chất bảo tồn kết hợp kinh tế công. Hiệu quả kinh tế gián tiếp tạo ra thông qua việc thúc đẩy doanh thu thương mại, dịch vụ lưu trú, ăn uống trên địa bàn phường Cửa Ông tăng trưởng ước tính 15 - 20%/năm sau 2 năm triển khai đồng bộ.

Kết luận

Đề tài "Phát triển hoạt động tham quan du lịch tại di tích lịch sử Đền Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh" đã giải quyết thấu đáo khoảng trống giữa tiềm năng di sản cấp quốc gia đặc biệt và năng lực khai thác du lịch thực tế. Bằng việc lượng hóa hiện trạng thông qua thang đo 100 điểm (đạt 85/100 điểm) và đề xuất mô hình quản lý 5 phân hệ tích hợp thuật toán điều phối luồng khách, công trình cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để Ban Quản lý Di tích Đền Cửa Ông và chính quyền thành phố Cẩm Phả chuyển đổi mô hình từ quản lý hành chính đơn thuần sang quản trị điểm đến du lịch di sản chuyên nghiệp, bền vững. Việc triển khai các giải pháp này không chỉ nâng tầm vị thế của Đền Cửa Ông trên bản đồ du lịch Việt Nam mà còn là mô hình mẫu để nhân rộng cho hệ thống di tích lịch sử - văn hóa trên toàn quốc.