I. Khám phá mô hình phát triển giảng viên quân đội theo năng lực
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện, việc phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực đã trở thành một yêu cầu cấp thiết. Đây không chỉ là xu hướng chung của giáo dục hiện đại mà còn là yếu tố then chốt quyết định chất lượng giáo dục đào tạo trong quân đội. Tiếp cận năng lực chuyển trọng tâm từ việc truyền thụ kiến thức sang hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực cần thiết cho người học, đáp ứng yêu cầu thực tiễn của nhiệm vụ. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, một trong những giải pháp quan trọng của sự nghiệp đổi mới giáo dục là phát triển đội ngũ nhà giáo, trong đó bao gồm việc xây dựng quy hoạch và thực hiện chuẩn hóa. Luận án của Đinh Xuân Hanh (2021) nhấn mạnh, đội ngũ giảng viên (ĐNGV) trong các nhà trường Quân đội là lực lượng nòng cốt, có chức năng truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và kiến thức quân sự. Do đó, việc xây dựng một mô hình phát triển giảng viên dựa trên năng lực là nhiệm vụ chiến lược, đảm bảo nguồn nhân lực chất lượng cao, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Mô hình này tập trung vào việc xác định rõ các năng lực cần có, từ đó thiết kế các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá hiệu quả, tạo ra một lộ trình phát triển nghề nghiệp giảng viên rõ ràng và minh bạch.
1.1. Tiếp cận năng lực trong giáo dục quân sự là gì
Tiếp cận năng lực trong giáo dục quân sự là phương pháp luận xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp và cách thức đánh giá quá trình đào tạo dựa trên các năng lực mà người học viên cần đạt được để hoàn thành tốt nhiệm vụ. Thay vì tập trung vào khối lượng kiến thức, phương pháp này chú trọng vào khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ vào giải quyết các tình huống thực tiễn trong môi trường quân đội. Theo luận án của Đinh Xuân Hanh, việc phát triển ĐNGV các học viện trong quân đội theo tiếp cận năng lực là cơ sở quan trọng để thực hiện các giải pháp đáp ứng yêu cầu giảng dạy và sẵn sàng chiến đấu. Nó đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy, từ đổi mới công tác giảng dạy quân sự đến cách thức quản lý đội ngũ giảng viên.
1.2. Vai trò của khung năng lực giảng viên trong đào tạo
Một khung năng lực giảng viên là một hệ thống các tiêu chuẩn, tiêu chí mô tả những kiến thức, kỹ năng, thái độ và phẩm chất mà một giảng viên quân đội cần có. Nó đóng vai trò là kim chỉ nam cho mọi hoạt động, từ tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng đến đánh giá và quy hoạch phát triển. Khung năng lực giúp chuẩn hóa đội ngũ, đảm bảo sự đồng bộ về chất lượng và tạo cơ sở để giảng viên tự định hướng, phấn đấu hoàn thiện bản thân. Luận án nghiên cứu đã xác định các năng lực chung và đặc thù của giảng viên quân đội, bao gồm: năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm, năng lực nghiên cứu khoa học, và đặc biệt là năng lực am hiểu về thực tiễn và nghệ thuật quân sự, năng lực quản lý, chỉ huy. Đây chính là nền tảng để xây dựng đội ngũ giảng viên quân đội tinh nhuệ.
II. Thách thức trong việc nâng cao chất lượng nhà giáo quân đội
Công tác phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực đang đối mặt với nhiều thách thức và bất cập. Thực tiễn tại các học viện, nhà trường quân đội cho thấy những hạn chế cần được khắc phục để nâng cao chất lượng nhà giáo quân đội. Theo nghiên cứu của Đinh Xuân Hanh (2021), một số vấn đề nổi bật bao gồm: đội ngũ giảng viên còn thiếu so với biên chế, cơ cấu chưa thực sự hợp lý, trình độ chuyên môn không đồng đều giữa các khoa, và kỹ năng sư phạm của một bộ phận giảng viên còn hạn chế. Công tác quy hoạch, tuyển dụng, sử dụng và đánh giá vẫn còn những điểm chưa phù hợp với yêu cầu của tiếp cận năng lực. Cụ thể, việc đánh giá giảng viên theo năng lực đôi khi còn mang tính hình thức, chưa phản ánh đúng năng lực thực tế và chưa tạo động lực đủ mạnh để giảng viên phấn đấu. Hơn nữa, chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ sở vật chất tuy đã được quan tâm nhưng vẫn chưa đáp ứng kịp thời yêu cầu đổi mới, ảnh hưởng đến năng lực tự học và nghiên cứu khoa học của giảng viên. Việc giải quyết triệt để những thách thức này là điều kiện tiên quyết để xây dựng thành công đội ngũ giảng viên chất lượng cao.
2.1. Thực trạng cơ cấu và quy mô đội ngũ giảng viên hiện nay
Khảo sát thực trạng tại các học viện quân đội cho thấy, dù đã có những bước tiến, quy mô và cơ cấu đội ngũ giảng viên vẫn còn những điểm bất cập. Tình trạng thiếu giảng viên đầu ngành, chuyên gia giỏi ở một số lĩnh vực đặc thù như tác chiến điện tử, tác chiến không gian mạng vẫn tồn tại. Cơ cấu độ tuổi, học hàm, học vị chưa cân đối, ảnh hưởng đến tính kế thừa và phát triển bền vững. Luận án chỉ ra rằng việc thực hiện quy hoạch phát triển ĐNGV đôi khi còn chậm và chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với chiến lược phát triển dài hạn của các học viện. Việc này đòi hỏi phải có sự quản lý đội ngũ giảng viên một cách khoa học và hệ thống hơn.
2.2. Hạn chế trong công tác đào tạo và bồi dưỡng giảng viên
Công tác đào tạo, bồi dưỡng tuy được tổ chức thường xuyên nhưng nội dung và hình thức đôi khi chưa thực sự đáp ứng nhu cầu thực tế của giảng viên. Nghiên cứu cho thấy việc bồi dưỡng nâng cao năng lực sư phạm chưa được tiến hành đều đặn và hiệu quả chưa cao. Các chương trình bồi dưỡng năng lực sư phạm và phát triển năng lực chuyên môn cần được thiết kế lại theo hướng cá nhân hóa, dựa trên kết quả đánh giá năng lực của từng giảng viên. Đồng thời, cần tạo điều kiện để giảng viên tham gia thực tế tại các đơn vị, cập nhật kiến thức và kinh nghiệm chiến đấu, làm giàu thêm nội dung giảng dạy.
III. Giải pháp xây dựng khung năng lực giảng viên quân đội mới
Để giải quyết các thách thức, việc xây dựng một hệ thống giải pháp đồng bộ là cực kỳ quan trọng. Giải pháp nền tảng cho việc phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực chính là việc xây dựng và hoàn thiện khung năng lực giảng viên. Đây là công cụ cốt lõi để định hướng toàn bộ công tác quy hoạch, tuyển dụng, sử dụng và phát triển đội ngũ. Theo đề xuất trong luận án của Đinh Xuân Hanh, cần xây dựng một bộ tiêu chuẩn chức danh giảng viên quân đội rõ ràng, cụ thể, bao gồm cả năng lực chung của nhà giáo và năng lực đặc thù của sĩ quan quân đội. Trên cơ sở đó, cần đổi mới toàn diện quy trình tuyển dụng và sử dụng, đảm bảo lựa chọn được những cá nhân phù hợp nhất với yêu cầu nhiệm vụ. Công tác quy hoạch phải mang tầm nhìn chiến lược, dự báo được nhu cầu nhân lực trong tương lai để có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng phù hợp. Việc triển khai các giải pháp này một cách hệ thống sẽ tạo ra bước đột phá trong việc nâng cao chất lượng nhà giáo quân đội, đảm bảo đội ngũ giảng viên vừa "hồng" vừa "chuyên".
3.1. Xây dựng bộ tiêu chuẩn năng lực giảng viên quân sự
Giải pháp đầu tiên và quan trọng nhất là đề xuất một bộ chuẩn năng lực giảng viên quân sự toàn diện. Bộ tiêu chuẩn này phải được xây dựng trên cơ sở phân tích đặc thù lao động nghề nghiệp của giảng viên trong quân đội, kết hợp giữa yêu cầu của Bộ Giáo dục và Đào tạo và yêu cầu riêng của Bộ Quốc phòng. Các nhóm năng lực cần được xác định rõ, ví dụ: năng lực chính trị tư tưởng, năng lực chuyên môn quân sự, năng lực sư phạm, năng lực nghiên cứu khoa học, và năng lực chỉ huy, quản lý. Mỗi năng lực cần có các tiêu chí và chỉ báo hành vi cụ thể để dễ dàng đo lường và đánh giá.
3.2. Đổi mới quy trình tuyển dụng và sử dụng theo năng lực
Dựa trên khung năng lực đã được xây dựng, quy trình tuyển dụng và sử dụng giảng viên cần được đổi mới triệt để. Thay vì chỉ dựa vào bằng cấp, cần áp dụng các phương pháp đánh giá đa dạng như phỏng vấn sâu, giảng thử, giải quyết tình huống sư phạm và quân sự. Quá trình sử dụng giảng viên cũng cần được cá nhân hóa, bố trí công việc phù hợp với điểm mạnh về năng lực của từng người. Điều này không chỉ giúp phát huy tối đa tiềm năng của giảng viên mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy mọi người không ngừng phấn đấu, hoàn thiện bản thân để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
IV. Phương pháp bồi dưỡng năng lực sư phạm và chuyên môn hiệu quả
Sau khi có khung năng lực và quy trình quản lý phù hợp, giải pháp then chốt tiếp theo là tổ chức đào tạo, bồi dưỡng. Đây được xem là giải pháp trọng tâm trong việc phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực. Mục tiêu là không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng và nghiệp vụ sư phạm, cũng như các kiến thức đặc thù của Quân đội. Các chương trình bồi dưỡng năng lực sư phạm cần được thiết kế linh hoạt, cập nhật các phương pháp giảng dạy hiện đại, tích cực. Song song đó, việc phát triển năng lực chuyên môn phải gắn liền với thực tiễn đơn vị và xu hướng phát triển của khoa học quân sự thế giới. Đặc biệt, cần khuyến khích và tạo điều kiện tối đa cho giảng viên phát huy năng lực tự học và nghiên cứu khoa học. Đồng thời, hệ thống đánh giá giảng viên theo năng lực phải được cải tiến, sử dụng kết quả đánh giá làm thông tin phản hồi để cải tiến liên tục các chương trình bồi dưỡng, tạo ra một chu trình phát triển khép kín và hiệu quả, góp phần đổi mới công tác giảng dạy quân sự một cách bền vững.
4.1. Tổ chức đào tạo thường xuyên dựa trên năng lực thực tế
Giải pháp này được đánh giá là vừa cấp thiết, vừa khả thi nhất. Theo luận án của Đinh Xuân Hanh, việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cần được tiến hành thường xuyên tại cấp học viện. Nội dung bồi dưỡng phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, dựa trên kết quả đánh giá năng lực định kỳ của từng giảng viên. Các hình thức bồi dưỡng đa dạng như mở lớp tập trung, hội thảo chuyên đề, sinh hoạt học thuật, và đặc biệt là khuyến khích tự học, tự nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả. Một chính sách hỗ trợ tốt sẽ là đòn bẩy quan trọng cho hoạt động này.
4.2. Cải tiến phương pháp đánh giá và phản hồi để phát triển
Đánh giá không chỉ để xếp loại mà còn để phát triển. Cần cải tiến phương pháp đánh giá, chuyển từ đánh giá định kỳ sang đánh giá thường xuyên, kết hợp nhiều nguồn thông tin (tự đánh giá, đồng nghiệp đánh giá, học viên đánh giá, lãnh đạo đánh giá). Kết quả đánh giá giảng viên theo năng lực phải được sử dụng làm cơ sở để xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân, giúp giảng viên nhận ra điểm mạnh, điểm yếu và có định hướng khắc phục. Việc cung cấp thông tin phản hồi một cách xây dựng và kịp thời là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình này.
V. Kết quả ứng dụng mô hình phát triển giảng viên thực tiễn
Lý thuyết và giải pháp chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm chứng qua thực tiễn. Luận án của Đinh Xuân Hanh (2021) không chỉ dừng lại ở việc đề xuất giải pháp mà còn tiến hành khảo nghiệm và thử nghiệm để đánh giá tính hiệu quả. Kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi của 7 giải pháp đề xuất cho thấy sự đồng thuận cao từ các cán bộ quản lý và giảng viên. Đặc biệt, giải pháp "Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cho đội ngũ giảng viên... dựa vào năng lực" được đánh giá là cấp thiết và khả thi nhất. Luận án đã tiến hành thử nghiệm một phần của giải pháp này, cụ thể là bồi dưỡng năng lực sư phạm cho một nhóm giảng viên. Kết quả so sánh năng lực của nhóm thử nghiệm trước và sau khi can thiệp đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt. Điều này chứng minh rằng việc phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực là một hướng đi đúng đắn, mang lại hiệu quả thực chất, góp phần trực tiếp vào việc nâng cao chất lượng nhà giáo quân đội và chất lượng đào tạo chung của các học viện.
5.1. Khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi của các giải pháp
Trước khi thử nghiệm, một cuộc khảo sát đã được tiến hành để lấy ý kiến chuyên gia, cán bộ quản lý và giảng viên về mức độ cấp thiết và khả thi của các giải pháp. Kết quả cho thấy các giải pháp đều được đánh giá cao. Điều này khẳng định rằng các đề xuất của nghiên cứu đã bám sát thực tiễn và có khả năng ứng dụng cao trong môi trường các học viện quân đội. Sự đồng thuận này là cơ sở quan trọng để triển khai các giải pháp một cách rộng rãi và hiệu quả.
5.2. Case study Thử nghiệm bồi dưỡng năng lực sư phạm
Luận án đã lựa chọn giải pháp số 4 để tiến hành thử nghiệm. Một khóa bồi dưỡng năng lực sư phạm được tổ chức cho một nhóm giảng viên, tập trung vào các kỹ năng giảng dạy tích cực, ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp đánh giá hiện đại. Quá trình thử nghiệm được thiết kế chặt chẽ, có đánh giá đầu vào và đầu ra. Kết quả định lượng cho thấy điểm trung bình về năng lực sư phạm của nhóm giảng viên sau thử nghiệm đã tăng lên đáng kể so với trước thử nghiệm, chứng tỏ tính hiệu quả của giải pháp. Đây là minh chứng thực tiễn thuyết phục cho mô hình phát triển giảng viên dựa trên năng lực.
VI. Tương lai và lộ trình phát triển nghề nghiệp giảng viên
Việc phát triển giảng viên quân đội theo tiếp cận năng lực là một quá trình liên tục, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược và sự cam kết mạnh mẽ. Hướng đi trong tương lai là tiếp tục hoàn thiện mô hình phát triển giảng viên, thể chế hóa các giải pháp đã được chứng minh hiệu quả vào thực tiễn quản lý tại các học viện. Cần xây dựng một lộ trình phát triển nghề nghiệp giảng viên rõ ràng, công bằng, minh bạch, tạo điều kiện cho mỗi cá nhân phát huy tối đa tiềm năng và đóng góp cho sự nghiệp giáo dục-đào tạo của quân đội. Song song đó, cần tiếp tục đổi mới các chính sách đãi ngộ, tạo động lực vật chất và tinh thần để giảng viên yên tâm công tác, cống hiến và không ngừng học hỏi. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một đội ngũ giảng viên quân đội tinh nhuệ, có đủ phẩm chất và năng lực để hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới và góp phần xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.
6.1. Tầm nhìn đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới
Bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều biến động phức tạp đặt ra những yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Do đó, công tác giáo dục-đào tạo trong quân đội phải đi trước một bước. Tầm nhìn chiến lược là xây dựng đội ngũ giảng viên quân đội không chỉ giỏi về chuyên môn, nghiệp vụ mà còn có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy sắc bén, khả năng thích ứng cao và làm chủ được khoa học công nghệ hiện đại. Đây là lực lượng nòng cốt để đào tạo ra các thế hệ sĩ quan tương lai, đủ sức gánh vác trọng trách mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó.
6.2. Hoàn thiện chính sách đãi ngộ và tạo động lực làm việc
Động lực là yếu tố quyết định hiệu quả công việc. Để thu hút, giữ chân và phát huy tài năng của giảng viên, cần hoàn thiện các chính sách đãi ngộ một cách toàn diện. Điều này bao gồm chế độ tiền lương, phụ cấp tương xứng với tính chất đặc thù của lao động sư phạm trong môi trường quân đội, cũng như các chính sách về nhà ở, điều kiện làm việc, cơ hội học tập và thăng tiến. Việc tạo ra một môi trường làm việc dân chủ, đoàn kết, tôn trọng sự sáng tạo sẽ là nguồn động lực tinh thần to lớn, khuyến khích giảng viên cống hiến hết mình cho sự nghiệp trồng người.
