Chương 1: Cơ sở lý luận về du lịch tâm linh Chương 2: Thực trạng khai thác du lịch tâm linh tại chùa Long Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam Chương 3: Giải pháp khai thác hiệu quả du lịch tâm linh chùa Long Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH TÂM LINH 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Công trình nghiên cứu về du lịch tâm linh Trong những năm gần đây, hoạt động du lịch tâm linh đã và đang đƣợc chú trọng phát triển tại nhiều địa phƣơng trong và ngoài nƣớc nhằm đáp ứng nhu cầu ngày một gia tăng về du lịch. Xu hƣớng ngày càng tăng đối với du lịch tâm linh tác động mạnh đến chiến lƣợc bảo tồn các nguồn lực tự nhiên của mỗi địa phƣơng.
Đồng thời với nỗ lực tạo nên những lợi thế cạnh tranh nhằm thu hút khách du lịch qua sự đặc sắc, khác biệt của sản phẩm du lịch. Từ đó, thúc đẩy sự tham gia của nhiều nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu khoa học triển khai các công trình nghiên cứu chuyên sâu nhằm xây dựng cơ sở lý luận cũng nhƣ thực nghiệm về hoạt động du lịch tâm linh trong và ngoài nƣớc. Về vấn đề văn hóa và văn hóa tâm linh, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu nhƣ: Trần Ngọc Thêm với Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam (2006), Hoàng Quốc Hải với Văn hóa phong tục (2005), Chu Huy với Tâm thức người Việt qua lễ hội đền, chùa (2008), Nguyễn Văn Tân với Cẩm nang du lịch văn hóa tâm linh Việt Nam (2014). Các công trình nghiên cứu trên tuy chƣa trực tiếp đề cập đến vấn đề du lịch tâm linh, song đây là nguồn tài liệu rất bổ ích để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài này.
Đề cập trực tiếp và chuyên sâu về vấn đề du lịch tâm linh thì ngày càng có nhiều các hội thảo, hội nghị khoa học về phát triển du lịch tâm linh do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tổng cục Du lịch chủ trì nhƣ: Hội thảo Phát triển tuyến du lịch tâm linh Hà Nội- Hưng Yên- Thái Bình- Nam Định- Ninh Bình- Hà Nam năm 2015 đƣợc tổ chức thành công tại Ninh Bình. Hội nghị quốc tế về du lich tâm linh vì sự phát triển bền vững, Ninh Bình ngày 21- 22/11/2013. Ngày 24/12/2015, Phân viện Nghiên cứu Phật học tại Hà Nội phối hợp với Trƣờng Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức hội thảo khoa học với 5 chủ đề Quản lý hoạt động du lịch tâm linh trong bối cảnh hiện nay tại chùa Phật Tích (tỉnh Bắc Ninh). Một số công trình nghiên cứu về du lịch tỉnh Hà Nam và chùa Long Đọi Sơn Trong khi đó Hà Nam là một tỉnh có khá nhiều tài nguyên Du lịch nhƣng Du lịch nói chung cũng nhƣ Du lịch tâm linh nói riêng vẫn chƣa đƣợc phát triển theo đúng tiềm năng của nó.
Cũng có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau cùng nghiên cứu về du lịch cũng nhƣ Du lịch tâm linh tỉnh Hà Nam với tƣ cách là nguồn tài nguyên du lịch nhân văn. Tuy nhiên các nghiên cứu ấy chỉ dừng lại ở mức độ để tìm hiểu các giá trị độc đáo của các tài nguyên đó chứ chƣa có sự nghiên cứu, khai thác sâu để biến tài nguyên trở thành sản phẩm du lịch đa dạng, hấp dẫn. Năm 2005, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản cuốn “H Nam thế v lực mới trong thế ” với nôi dung chính giới thiệu về lịch sử, văn hóa con ngƣời và những thành tựu trong phát triển kinh tế xã hôi của tỉnh Hà Nam trong tiến trình hôị nhập và phát triển. Năm 2003, cuốn “H Nam di tích v danh thắng” đƣợc xuất bản, giới thiệu các di tích khảo cổ học, danh thắng, di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh, làm cơ sở cho các hiểu biết về tài nguyên du lịch nhân văn trên địa bàn tỉnh.
Năm 2001, tác giả Lƣơng Hiền viết cuốn Danh thắng chùa Đọi. Cuốn sách này có đề cập đến những lịch sử, cũng nhƣ cảnh quan của chùa Đọi vào thời điểm phục dựng lại chùa sau chiến tranh (hay còn gọi là chùa Long Đọi Sơn). Những giá trị văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc của chùa Long Đọi Sơn cũng đƣợc giới thiệu trong cuốn Địa chí Hà Nam, do Tỉnh Ủy - Hội đồng nhân dân- UBND tỉnh Hà Nam biên soạn năm 2002 và do Nxb Khoa học tự nhiên phát hành; cuốn Hà Nam di tích và danh thắng của Sở VHTT tỉnh Hà Nam biên soạn năm 2003, Nxb Thống Kê phát hành; cuốn Long Đọi Sơn tự xưa v nay, do Đại đức Thích Thanh Vũ - trụ trì chùa Long Đọi Sơn biên soạn năm 2005, Nxb Văn hóa Sài Gòn - Công ty Văn hóa Trí tuệ Việt phát hành. 6 Tiếp đến, giá trị vật thể và phi vật thể của chùa Long Đọi Sơn còn đƣợc đề cập đến trong các bài nghiên cứu nhƣ: “Về di tích danh thắng Đọi Sơn” của tác giả Nguyễn Thị Bích, đăng trên tạp chí Di sản văn hóa số 3, năm 2007; bài “Vài nét về chùa Long Đọi, Hà Nam” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân, đăng trên tạp chí Di sản văn hóa số 48, năm 2014.
Năm 2009, Sở VHTT chủ trì biên soạn 2 cuốn Hương sắc Hà Nam và Lễ hội Hà Nam, do Nxb Thông tấn phát hành. 2 công trình này sƣu tầm khá đầy đủ về các lễ hội diễn ra trên địa bàn tỉnh Hà Nam, trong đó có đề cập đến lễ hội chùa Long Đọi Sơn. Liên quan đến điều kiện tự nhiên, dân cƣ, tình hình kinh tế của xã Đọi Sơn, Duy Tiên, Hà Nam, nơi tọa lạc của chùa Long Đọi Sơn, cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Đọi Sơn đề cập khá đầy đủ và chi tiết, trong đó cũng có nói đến ảnh hƣởng nhất định của chùa Long Đọi Sơn (giá trị vật thể và phi vật thể) đối với đời sống văn hóa trên địa bàn. Nhƣ vậy, những công trình, bài nghiên cứu này đã cho chúng ta một bức tranh chung về các di sản văn hóa trên địa bàn huyện Duy Tiên, cũng nhƣ cụ thể là chùa Long Đọi Sơn.
Đây là những sở cứ quan trọng, cùng với cơ sở khảo sát thực trạng của di sản, để chúng tôi đề xuất những giải pháp bảo tồn phù hợp với di tích. Do đó, đề tài này đƣợc xem là tiếp nối những công trình nghiên cứu trƣớc đây để làm rõ hơn về thực trạng công tác quản lý văn hóa chùa Long Đọi Sơn hiện nay. Một số khái niệm 1. Du lịch Ngày nay, du lịch đã trở thành một hiện tƣợng kinh tế xã hội phổ biến không chỉ ở các nƣớc phát triển mà còn ở cả các nƣớc đang phát triển, trong đó có Việt Nam.
Tuy nhiên cho đến nay không chỉ nƣớc ta, nhận thức về nội dung du lịch vẫn chƣa thống nhất. Trƣớc thực tế phát triển của nghành du lịch về mặt kinh tế cũng nhƣ trong lĩnh vực đào tạo, việc nghiên cứu, thảo luận để đi đến thống nhất một khái niệm cơ bản, trong đó khái niệm du lịch là một đòi hỏi cấp thiết. 7 Do hoàn cảnh (thời gian, khu vực) khác nhau, dƣới mỗi góc độ nghiên cứu khác nhau, mỗi ngƣời có một cách hiểu về du lịch khác nhau. Đúng nhƣ một chuyên gia về du lịch đã nhận định: “ đối với du lịch có bao nhiêu tác giả nghiên cứu thì có bấy nhiêu định nghĩa ”.
Dƣới đây em xin dƣa ra một số định nghĩa tiêu biểu: Trong Luật Du Lịch (2017) đã đƣa ra khái niệm về Du lịch: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngo i nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 1 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác” Trong cuốn cơ sở địa lý du lịch và du lịch tham quan, với một nội dung khá chi tiết, nhà địa lý Belaus đã nhấn mạnh: Du lịch là một dạng hoạt động của cƣ dân trong thời gian nhàn rỗi có liên quan đến sự di cƣ và lƣu trú tạm thời ngoài nơi ở thƣờng xuyên nhằm mục đích phát triển thể chất và tinh thần, nâng cao trình độ nhận thức văn hóa hoặc hoạt động thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về tự nhiên, kinh tế, văn hóa và dịch vụ. Khái niệm du lịch một mặt mang ý nghĩa xã hội là việc đi lại của con ngƣời nhằm mục đích nghỉ ngơi giải trí, tìm hiểu, khám phá… mặt khác du lịch là ngành kinh tế có liên quan đến nhiều thành phần tạo thành một ngành dịch vụ nhƣ: Lƣu trú, ăn uống, giao thông vận tải…vì vậy có thể đánh giá tác động của du lịch ở rất nhiều khía cạnh khác nhau. Nhìn chung thông qua các định nghĩa về du lịch từ rất nhiều nguồn khác nhau có thể hiểu: Du lịch là hoạt động của con ngƣời di chuyển ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên của mình nhƣng không thƣờng xuyên với mục đích phục hồi sức khỏe và thỏa mãn nhu cầu tìm hiểu khám phá, nâng cao nhận thức của bản thân. Tâm linh Tâm linh là một thuật ngữ quen thuộc và phổ biến trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.
Tuy nhiên, không dễ để giải thích hoàn toàn ý nghĩa của nó. Nhận thức mơ hồ về “tâm linh” có lẽ bắt nguồn từ ý nghĩa gốc của nó - 8 “tinh thần”. Nó có nghĩa là những ngƣời tâm linh thƣờng tin vào mối quan hệ của họ với Chúa hoặc Đấng thiêng liêng. Một ý nghĩa khác là “tinh thần” đƣợc hiểu liên quan đến khả năng của con ngƣời trong việc tìm kiếm cuộc sống của họ, vƣợt lên trên sự sung túc về vật chất.
Tâm linh phản ánh một loạt quá trình thần thánh hóa bản thân của con ngƣời. Có nghĩa là sự tìm kiếm những giá trị cơ bản, sâu xa của con ngƣời và mối quan hệ với nguồn vũ trụ, sức mạnh hay thần thánh vƣợt ra ngoài sự sung túc về vật chất, tâm linh giúp con ngƣời hƣớng đến những tầng sâu hơn của bản thân. Do đó, theo nghĩa rộng, tâm linh đƣợc định nghĩa là “những cách thức mà con ngƣời tìm kiếm, làm ra, tán dƣơng và áp dụng ý nghĩa của nó vào cuộc sống của họ”. Theo đó, việc thực hành các nghi lễ hoặc các hoạt động tôn giáo không còn bị giới hạn trong khuôn khổ của mỗi tôn giáo.
Nó đã trở thành một phong trào phổ biến và rộng rãi trên toàn thế giới và đƣợc chấp nhận nhƣ là nhu cầu tinh thần của con ngƣời. Về cơ bản, "tâm linh" và "tôn giáo" không giống nhau.