CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm cộng đồng Cộng đồng là một khái niệm về tổ chức xã hội đã được nhiều nhà nghiên cứu đưa ra trong các công trình khoa học với ngữ nghĩa khác nhau.
Theo Fichter cộng đồng bao gồm 4 yếu tố sau: (1) tương quan cá nhân mật thiết với nhau, mặt đối mặt, thẳng thắn chân tình, trên cơ sở các nhóm nhỏ kiểm soát các mối quan hệ cá nhân; (2) có sự liên hệ chặt chẽ với nhau về tình cảm, cảm xúc khi cá nhân thực hiện được các công việc hoặc nhiệm vụ cụ thể; (3) có sự hiến dâng về mặt tinh thần hoặc dấn thân thực hiện các giá trị xã hội được cả xã hội ngưỡng mộ; (4) có ý thức đoàn kết tập thể. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, cộng đồng được hiểu là “Một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú. Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc”. Theo Nguyễn Hữu Nhân: “Cộng đồng là những cộng đồng được gọi tên như đơn vị làng, bản, xã, huyện,., những người chung về lý tưởng xã hội, lứa tuổi, giới tính, thân phận xã hội.
Khái niệm cộng đồng có hai nghĩa: - Là một nhóm dân cư cùng sinh sống trong một địa phương nhất định, có cùng giá trị và tổ chức xã hội cơ bản. - Là một nhóm dân cư có cùng mối quan tâm.” Như vậy, một cộng đồng là một nhóm xã hội của các cá thể sống chung trong cùng một môi trường thường là có cùng các mối quan tâm chung. Trong cộng đồng người đó là kế hoạch, niềm tin, các mối ưu tiên, nhu cầu, nguy cơ và một số điều kiện khác có thể có và cùng ảnh hưởng đến đặc trưng và sự thống nhất của các thành viên trong cộng đồng. Luan van Cộng đồng được hình thành trên cơ sở các mối liên hệ giữa cá nhân và tập thể dựa trên cơ sở tình cảm là chủ yếu; ngoài ra còn có các mối liên hệ tình cảm khác.
Cộng đồng có sự liên kết cố kết nội tại không phải do các quy tắc rõ ràng thành văn, mà do các quan hệ sâu hơn, được coi như là một hằng số văn hóa. Khái niệm du lịch Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (World Tourist Organization), một tổ chức thuộc Liên Hợp Quốc, Du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những người du hành, tạm trú, trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm, ở bên ngoài môi trường sống định cư; nhưng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm tiền. Du lịch cũng là một dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trường sống khác hẳn nơi định cư. Theo định nghĩa của Luật du lịch Việt Nam thì du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người (cá nhân hoặc tập thể) đến những nơi không thuộc khu vực mình cư trú thường xuyên nhằm mục đích tham quan, vui chơi, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định (không bao gồm mục đích công việc).
Ngành du lịch có mối liên kết mạnh mẽ với các nhóm ngành khác (nhất là về dịch vụ) như: ngành dịch vụ lưu trú, ăn uống, giao thông, giải trí. Có thể nói, chúng có mối quan hệ cùng tiến, cùng lùi với nhau. Ngành du lịch hiện mang lại rất nhiều cơ hội việc làm, mức thu nhập tốt dành cho người lao động. Dưới góc độ kinh tế, du lịch không chỉ là một hiện tượng xã hội đơn thuần mà nó phải gắn chặt với hoạt động kinh tế.
Theo quan điểm của MC. Intosh (Mỹ) thì du lịch là: "Tổng hợp các hiện tượng và mối quan hệ nảy sinh từ sự tác động qua lại giữa du khách, các nhà cung ứng sản phẩm du lịch, chính quyền và cộng đồng địa phương trong quá trình thu hút và tiếp đón du khách". Trong đó: Luan van • Du khách: Những người đi tìm các trải nghiệm và thoả mãn về vật chất và tinh thần khác nhau. Ước muốn của các đối tượng này sẽ xác định địa điểm du lịch được lựa chọn và các hoạt động được thực hiện tại địa điểm đó.
• Sản phẩm dịch vụ được cung cấp bởi các doanh nghiệp cho cơ sở du lịch và khách du lịch: Các nhà kinh doanh xem du lịch là một cơ hội để kiếm lợi nhuận bằng cách cung cấp sản phẩm và dịch vụ nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng. • Chính quyền sở tại: Xem du lịch chủ yếu là một hoạt động kinh tế có mang lại thu nhập cho dân chúng, ngoại tệ cho quốc gia và tiền thuế cho ngân quỹ. • Dân chúng địa phương: Xem du lịch là cơ hội tạo việc làm, thu nhập và giao lưu văn hóa Hoạt động du lịch có thể phân nhóm theo các nhóm khác nhau tùy thuộc tiêu chí đưa ra. Hiện nay đa số các chuyên gia về du lịch Việt Nam phân chia các loại hình du lịch theo các tiêu chí cơ bản dưới đây.
Phân theo môi trường tài nguyên - Du lịch thiên nhiên - Du lịch văn hóa Phân loại theo mục đích chuyến đi - Du lịch tham quan - Du lịch giải trí - Du lịch nghỉ dưỡng - Du lịch khám phá - Du lịch thể thao - Du lịch lễ hội - Du lịch tôn giáo - Du lịch nghiên cứu (học tập) - Du lịch hội nghị Luan van - Du lịch thể thao kết hợp - Du lịch chữa bệnh - Du lịch thăm thân - Du lịch kinh doanh 1. Khái niệm du lịch cộng đồng Khái niệm du lịch cộng đồng (DLCĐ) bắt đầu xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, có các cách nhìn nhận và hiểu biết khác nhau về khái niệm này, các khái niệm và định nghĩa khác nhau thường tùy thuộc vào tác giả, khu vực địa lý hoặc nghiên cứu/ dự án cụ thể. Du lịch cộng đồng thực chất là đối tượng nghiên cứu và triển khai các loại hình du lịch. Ngày nay, DLCĐ được hiểu là một hình thức kinh doanh du lịch dựa trên những giá trị về văn hóa của cộng đồng.
Nó được thực hiện và phát triển bởi cộng đồng dân cư, do cộng đồng quản lý, tổ chức và khai thác. Ngày nay, du lịch cộng đồng phát triển bền vững tại một số vùng miền, đặc biệt nó phù hợp với cộng đồng dân tộc thiểu số. Đã có nhiều nhà nghiên cứu cũng như một số tổ chức trên thế giới đưa ra các khái niệm về du lịch cộng đồng: Theo Handbook, “DLCĐ là loại hình du lịch có sự tham gia trực tiếp của CĐĐP phát triển kinh tế địa phương, đồng thời góp phần bảo tồn văn hóa, thiên nhiên bền vững, nâng cao nhận thức và tăng cường quyền lực cho cộng đồng. Cộng đồng được chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch, nhận được sự hợp tác, hỗ trợ từ chính quyền địa phương, chính phủ và từ các hoạt động hỗ trợ quốc tế, nhằm mục đích khai thác bền vững các tiềm năng du lịch tự nhiên và nhân văn tại địa phương để giới thiệu tới khách du lịch”.
Theo Đỗ Thanh Hoa trong “Phát huy vai trò của CĐĐP phát triển du lịch bền vững” cho rằng “DLCĐ là một hình thái du lịch, trong đó chủ yếu những người dân địa phương đứng ra phát triển quản lý du lịch. Kinh tế địa phương sẽ thu được phần lớn lợi nhuận từ hoạt động du lịch”. Theo Nguyễn Văn Thanh trong “Đào tạo DLCĐ, du lịch sinh thái với bảo vệ môi trường” thì “DLCĐ là phương thức phát triển du lịch, trong đó cộng Luan van đồng dân cư là chủ thể trực tiếp tham gia phát triển du lịch, bảo vệ tài nguyên môi trường về cả tự nhiên và nhân văn tại các điểm, khu du lịch và đồng thời được hưởng quyền lợi từ các hoạt động du lịch mang lại”. Vai trò cầu du lịch của cộng đồng được đề cập đến trong bài viết “Phát triển DLCĐ trong bối cảnh kinh tế thị trường” của TS.
Nguyễn Văn Lưu, “tính cộng đồng trong tạo cung du lịch có thể hiểu là sự liên kết nhiều quá trình, hoạt động du lịch riêng biệt thành quá trình KT - XH, tồn tại, hoạt động và phát triển liên tục với tư cách một ngành kinh tế như một hệ thống hữu cơ”. Đó là quá trình kinh tế khách quan phù hợp với quá trình phát triển cao của lực lượng sản xuất xã hội trong và ngoài ngành Du lịch. Dưới góc độ cầu du lịch, cộng đồng hóa du lịch, du lịch đại chúng là quá trình chuyển đổi nhu cầu du lịch từ nhu cầu đơn lẻ cao cấp của một số ít người thuộc tầng lớp thượng lưu trở nên phổ biến, thiết yếu của đa số quần chúng nhân dân. Các khái niệm về DLCĐ nói trên khác nhau về cách diễn đạt, ngôn từ, song tựu chung đều có một số đặc điểm như sau: Thứ nhất, DLCĐ là một loại hình, một hình thái du lịch, ở đó có sự tham gia trực tiếp và đóng vai trò chủ yếu của CĐĐP vào các giai đoạn, các khâu trong quá trình phát triển du lịch, nhằm mục tiêu bảo tồn và khai thác bền vững các nguồn tài nguyên môi trường.
Lợi nhuận từ hoạt động du lịch sẽ được phân chia cho cộng đồng. Thứ hai, cộng đồng tham gia vào phát triển du lịch với vai trò cung du lịch và hưởng lợi từ các hoạt động du lịch. Bên cạnh đó, cộng đồng còn đóng vai trò quan trọng trong việc cầu du lịch. Dựa trên cơ sở lý luận được nhiều tổ chức và nhà nghiên cứu đề ra, cũng như từ thực tế phát triển du lịch cộng đồng trên thế giới và Việt Nam, DLCĐ có thể hiểu là một phương thức phát triển du lịch bền vững, ở đó CĐĐP tham gia trực tiếp và chủ yếu trong quá trình phát triển du lịch.
Dựa trên sự hợp tác, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân, chính quyền địa phương và chính phủ, nhận được nguồn thu lợi nhuận từ hoạt động du lịch. Từ đó phát triển cộng đồng, bảo tồn và khai thác tài nguyên du lịch bền vững, đáp ứng được nhu Luan van cầu du lịch phong phú và có chất lượng cao của du khách để mọi tầng lớp dân cư đều có thể sử dụng sản phẩm du lịch cộng đồng. Điều kiện hình thành và đặc điểm của du lịch cộng đồng 1. Điều kiện hình thành du lịch cộng đồng 1.