Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch sinh thái 1. Các khái niệm về phát triển du lịch sinh thái * Khái niệm về du lịch: - Theo từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam (1966) định nghĩa du lịch như sau: + Du lịch là một dạng nghỉ dưỡng sức, tham quan tích cực của con người ngoài nơi cư trú với mục đích: nghỉ ngơi, giải trí, xem danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, công trình văn hóa nghệ thuật. + Du lịch mang lại hiệu quả cao trong nhiều mặt, cụ thể với loại hình kinh doanh tổng hợp này đã nâng cao tinh thần yêu nước, sự hiểu biết về thiên nhiên của con người, tăng thêm tình hữu nghị đối với du khách nước ngoài.
Về mặt kinh tế du lịch là một ngành mang lại hiệu quả cao, từ đó giúp phát triển và ổn định xã hội, du lịch có thể coi là hình thức xuất khẩu và hàng hóa tại chỗ. - Theo tổ chức du lịch thế giới: “du lịch là hoạt động của con người đến và ở tại những ngoài khác môi trường hàng ngày của họ trong một thời gian nhất định với mục đích giải trí, công vụ hay những mục đích khác”. Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (world Tourist Organization): một tổ chức thuộc Liên Hiệp Quốc, “Du lịch bao gồm tất cả các hoạt động của người du hành, tạm trú, trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm ở bên ngoài môi trường sống định cư; nhưng loại trừ các mục đích du hành có mục đích là kiếm tiền”. Du lịch cũng là dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trường sống khác hẳn nơi định cư.
Du lịch là ngành không khói, ít gây ô nhiễm môi trường, giúp khách du lịch vừa được nghỉ ngơi, giảm stress vừa biết thêm nhiều điều hay mới lạ mà khách chưa biết. Du lịch còn góp phần phát triển kinh tế của đất nước, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người lao động. m 6 Tóm lại theo tác giả thì khái niệm Du lịch như sau: “Du lịch là những hoạt động của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm thỏa mãm nhu cầu về (thăm quan, giải trí, nghỉ dưỡng) trong một khoảng thời gian nhất định. * Khái niệm về du lịch sinh thái Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (world Tourist Organization): Khái niệm về DLST là khái niệm được nhìn từ nhiều góc độ khác khau và là một khái niệm khá mới tại Việt Nam.
Đặc biệt DLST thu hút được nhiều sự quan tâm từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Theo một số người thì DLST chỉ là sự kết hợp giữa hai cụm từ “du lịch” và “sinh thái”, tuy nhiên cần có những cách nhìn tổng quát hơn, cụ thể hơn để DLST được hiểu một cách đầy đủ, chi tiết hơn. Theo Hiệp hội DLST quốc tế (The International Ecotourism Society – TIES) đưa ra định nghĩa về du lịch sinh thái như sau: “Du lịch sinh thái là việc thăm thú đi lại có trách nhiệm với thiên nhiên từ đó góp phần bảo tồn môi trường, nâng cao phúc lợi, an sinh xã hội cho địa phương.” Cho đến nay DLST tại nhiều quốc gia trên thế giới đang phát triển mạnh mẽ và đã thu hút được nhiều sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều tầng lớp khác nhau. Đặc biệt DLST ngày càng là một sự lựa chọn ưu tiên của những người có nhu cầu thích khám phá, tham quan du lịch và nghỉ ngơi.
DLST đã đem lại nhiều giá trị tích cực cho quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Cụ thể DLST đã mang lại các nguồn lợi ích kinh tế to lớn, tạo cơ hội việc làm cho lượng lớn lao động tại địa phương, nâng cao thu nhập từ đó giúp góp phần nâng cao chất lượng sống, an sinh xã hội tại địa phương nhất là các địa phương ở vùng sâu, vùng xa nơi có cảnh quan thiên nhiên, có các nét văn hóa hấp dẫn. Theo đó DLST còn tăng cường cho công tác bảo tồn tự nhiên, sự đa dạng sinh thái và các giá trị lịch sử văn hóa cộng đồng. Loại hình du lịch này đang phát triển nhanh ở nước ta nói riêng và các nước trên thế giới, bởi thông qua loại hình du lịch này không ngừng nâng cao nhận thức của con người trong việc bảo vệ môi trường, phát triển cộng đồng và tiến trình phát triển bền vững.
Như vậy, DLST có ảnh hưởng đến công cuộc “Xanh hóa” ngành du lịch. Với vai trò có ý nghĩa quan trọng và nhận được nhiều sự quan tâm của xã hội, nên đã có những định nghĩa khác nhau từ các công trình nghiên cứu của các cá nhân, tổ chức: m 7 Năm 1991, Hội du lịch sinh thái Quốc tế đã đưa ra định nghĩa về DLST, đến nay vẫn được coi là một trong những định nghĩa sớm nhất và được nhiều người quan tâm nhất đó là: Du lịch sinh thái là loại hình du lịch mà thực khách tham quan trải nghiệm có trách nhiệm đối với cảnh quan tự nhiên, song song với đó là ý thức bảo vệ môi trường và duy trì cuộc sống yên bình của người dân địa phương (E. Tinh thần trách nhiệm, bảo vệ, tôn tạo, tránh ảnh hưởng thấp nhất các yếu tố gây tiêu cực đến môi trường cảnh quan tự nhiên, hệ sinh thái cũng như cuộc sống thường nhật của người dân địa phương. Đó là các giá trị mà định nghĩa này đề cao.
Theo quỹ bảo tồn động vật hoang dã (WWF - World Wild Fund): "Cộng đồng địa phương và những người bản địa phục vụ tại các khu vực thực hiện các hoạt động DLST sẽ nhận một số lợi ích kinh tế, các hoạt động này tác động tối thiểu nhất tới môi trường tự nhiên và cuộc sống của các loài động thực vật hoang dã”. Địa điểm để có thể tổ chức các tuor du lịch sinh thái được đề cập đến trong định nghĩa trên, đó là các vùng có điều kiện tự nhiên, văn hóa phù hợp và điều được chú trọng ở đây là giảm tối thiểu nhất có thể những tác động tiêu cực đến các môi trường tự nhiên hoang dã. Theo tổ chức du lịch thế giới (WTO - World Tourism Organisation): Du lịch sinh thái là loại hình du lịch được thực hiện tại những khu vực tự nhiên còn ít bị can thiệp bởi con người, với mục đích để chiêm ngưỡng, học hỏi về các loài động thực vật cư ngụ trong khu vực đó, giúp giảm thiểu và tránh được các tác động tiêu cực tới khu vực mà du khách đến thăm. Ngoài ra, DLST phải đóng góp vào công tác bảo tồn những khu vực tự nhiên và phát triển những khu vực cộng đồng lân cận một cách bền vững đồng thời phải nâng cao được khả năng nhận thức về môi trường và công tác bảo tồn đối với người dân bản địa và du khách đến thăm (Tuyển tập báo cáo hội thảo về du lịch sinh thái với phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam.
Trong các định nghĩa đã nêu có thể nói đây là một định nghĩa đầy đủ nội dung và chi tiết nhất về DLST, các tuor du lịch được tổ chức tại các địa điểm có đủ khả năng thực hiện, giáo dục và nâng cao nhận thức cho các du khách cũng như m 8 trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn môi trường, hệ sinh thái, môi trường văn hóa của cả du khách và các tổ chức từ đó góp phần phát triển bền vững của các địa điểm mà du khách tới thăm quan. Tại hội thảo xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển DLST tháng 9-1999 tại Hà Nội: "Du lịch sinh thái là một loại hình du lịch dựa vào các điều kiện tự nhiên sẵn có, các nét văn hóa đặc trưng bản địa. Các hoạt động đó gắn liền với việc giáo dục môi trường, từ đó góp phần phát triển bền vững cùng với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương" (Viện Nghiên cứu phát triển du lịch; 2008) Tại Việt Nam, định nghĩa này có thể coi là định nghĩa đầu tiên về DLST, nó mang đầy đủ những nội dung và đưa ra đầy đủ những ý nghĩa của loại hình du lịch này mang lại. Và nó được sử dụng để làm cơ sở lý luận cho các nghiên cứu và ứng dụng trong thực tiễn trong quá trình phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Việt Nam.
Bốn điểm thể hiện sự thống nhất cao của các định nghĩa về DLST mặc dù tất cả các định nghĩa được nêu đều có cách diễn đạt, thể hiện khác nhau: Thứ nhất, loại hình du lịch này phải được thực hiện tại các địa điểm có môi trường tự nhiên còn hoang sơ, hoặc tương đối còn hoang sơ, đặc biệt các địa điểm này gắn liền với các nét văn hóa bản địa đặc trưng. Thứ hai, qua các hoạt động DLST phải mang lại khả năng hỗ trợ cho các công tác bảo tồn đa dạng sinh thái, các đặc điểm của văn hóa, xã hội. Thứ ba, thông qua DLST hỗ trợ cho công tác giáo dục môi trường và năng cao tinh thần trách nhiệm của con người với môi trường. Thứ tư, người dân địa phương phải có được lợi ích thông qua hoạt động du lịch và đặc biệt phải có sự tham gia của cộng đồng cư dân địa phương.
Ngày nay, nhiều cá nhân tổ chức đã sử dụng thuật ngữ DLST để giới thiệu, quảng bá cho các địa điểm và các tuor du lịch của mình, tuy nhiên khi xem xét, đánh giá chúng ta cần phải dựa trên các đặc trưng và ý nghĩa của loại hình du lịch mang lại để có sự phân biệt đúng về hoạt động du lịch đó là DLST hay chỉ là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên. m 9 * Khái niệm về phát triển: - Phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới: phát triển là một thuộc tính phổ biến của vật chất. Phạm trù phát triển chung của các sự vật hiện tượng là chúng không tồn tại trong trạng thái bất biến mà trong quá trình phát triển chúng trải qua hàng loạt các trạng thái từ khi xuất hiện và đến lúc tiêu vong. Các trạng thái của bất kỳ sự vật hiện tượng nào cũng đều được quyết định bởi các mối liên hệ trong và các mối liên hệ bên ngoài nên mỗi sự vật, hiện tượng trong một hệ thống nào đó, cũng như cả thế giới nói chung đã luôn chuyển sang những trạng thái mới không trùng lặp chưa từng có trước đó hoặc lặp lại không hoàn toàn chính xác những trạng thái đã có trước đó.