phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch làng nghề Chƣơng 2: Thực trạng du lịch làng nghề tỉnh Vĩnh Phúc Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch làng nghề tỉnh Vĩnh Phúc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH LÀNG NGHỀ 1. Các khái niệm liên quan 1. Làng nghề truyền thống Từ buổi ban đầu, ngay trong một làng, phần lớn ngƣời dân đều làm nông nghiệp, càng về sau có những bộ phận dân cƣ sống bằng nghề khác, họ liên kết chặt chẽ với nhau, khiến cho nông thôn Việt Nam có thêm một số tổ chức theo kiểu nghề nghiệp, tạo thành các phƣờng hội nhƣ phƣờng gốm, phƣờng đúc đồng, phƣờng dệt vải… Từ đó, các nghề đƣợc lan truyền và phát triển thành các làng nghề. Nhƣ vậy, làng xã Việt Nam là nơi sản sinh ra nghề thủ công truyền thống và các sản phẩm mang dấu ấn tinh hoa của nền văn hóa, văn minh dân tộc.
Quá trình phát triển của làng nghề là quá trình phát triển của tiểu thủ công nghiệp ở nông thôn. Lúc đầu sự phát triển đó từ một vài gia đình, rồi đến cả họ và sau đó lan ra cả làng. Trải qua một thời gian dài lịch sử, lúc thịnh, lúc suy, có những nghề đƣợc lƣu giữ, có những nghề bị mai một hoặc mất hẳn và có những nghề mới ra đời. Theo tác giả Mai Thế Hởn, làng nghề đƣợc quan niệm là một cụm dân cƣ sinh sống trong thôn (làng) có một hay một số nghề đƣợc tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập.
Thu nhập từ các nghề đó chiếm tỷ trọng cao trong tổng giá trị sản phẩm của toàn làng [21, tr. Làng nghề theo quan niệm của tác giả Mai Thế Hởn là những làng có tuyệt đại đa dân số làm nghề cổ truyền. Nó đƣợc hình thành, tồn tại và phát triển lâu đời trong lịch sử, đƣợc nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác kiểu cha truyền con nối hoặc ít nhất cũng tồn tại hàng chục năm. Trong làng sản xuất mang tính tập trung, có nhiều nghệ nhân tài hoa và một nhóm ngƣời có tay nghề giỏi làm hạt nhân để phát triển nghề.
Cùng với thời gian, các làng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghề thủ công này đã trở thành nghề nổi trội, một nghề cổ truyền, tinh xảo, với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp đã chuyên tâm sản xuất, có quy trình công nghệ nhất định và sống chủ yếu bằng nghề đó. Sản phẩm làm ra mang tính tiêu biểu độc đáo, tinh xảo, nổi tiếng và đậm nét văn hóa dân tộc [21, tr. Làng nghề là một cụm dân cƣ sinh sống mà ở đó tập trung một số lƣợng lớn lao động vào làm một hoặc một số nghề nào đó, chiếm ƣu thế về thời gian làm việc và số thu nhập so với nghề nông. Theo tác giả, để xác định một làng là làng nghề thì cần có những tiêu chí sau: - Số hộ và số lao động làm nghề truyền thống ở làng đạt từ 50% trở lên so với tổng số hộ và lao động của làng.
- Giá trị sản xuất và thu nhập từ ngành nghề truyền thống ở làng đạt trên 50% tổng giá trị sản xuất và thu nhập của làng trong năm. - Sản phẩm làm ra có tính mỹ nghệ mang đậm nét văn hóa và bản sắc dân tộc Việt Nam. - Sản xuất có quy trình công nghệ nhất định, đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Du lịch làng nghề truyền thống Nhìn chung, khái niệm du lịch làng nghề vẫn còn khá mới mẻ ở nƣớc ta.
Du lịch làng nghề thuộc loại hình du lịch văn hóa đang thu hút sự quan tâm của nhiều du khách trong và ngoài nƣớc. Bởi làng nghề là nơi chứa đựng kho tàng kinh nghiệm kỹ thuật, bí quyết nghề nghiệp từ việc sử dụng nguyên liệu, kỹ thuật chế tác đến chủ đề sáng tạo trong việc tạo ra một sản phẩm thủ công truyền thống. Đó chính là phần văn hóa phi vật thể. Ngoài ra, làng nghề còn có các giá trị văn hóa vật thể nhƣ: đình, chùa, các di tích có liên quan trực tiếp đến làng nghề, các sản phẩm thủ công.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Phạm Quốc Sử, du lịch làng nghề là một loại hình du lịch sinh thái nhân văn đƣợc tiến hành tại một làng nghề tiêu biểu, mà ở đó còn lƣu giữ tƣơng đối nguyên vẹn những di sản văn hóa làng xã truyền thống (di tích lịch sử văn hóa, phong tục, lễ hội.), đặc biệt là truyền thống công nghệ cổ, thông qua những nghệ nhân tài giỏi. Đến với mỗi làng nghề, du khách sẽ đƣợc khám phá và thẩm nhận những giá trị văn hóa vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa độc đáo, mang tính đặc thù địa phƣơng. Ngoài sự chứng kiến tận mắt những thao tác công nghệ do các thợ thủ công thực hiện, du khách có thể tìm hiểu sâu hơn về truyền thống công nghệ ở các nghệ nhân, có thể mua đồ lƣu niệm là những sản phẩm công nghệ với giá cả phải chăng, có thể tìm kiếm các cơ hội đầu tƣ, hợp tác kinh doanh ( nếu là du khách thƣơng gia), đồng thời đó cũng là dịp để du khách lấy lại cân bằng về tinh thần sau những bức xúc, căng thẳng do nếp sống công nghiệp và cuộc sống đô thị gây ra. Thông qua chuyến viếng thăm làng nghề, du khách sẽ thu lƣợm đƣợc nhiều nhất những giá trị văn hóa Việt Nam truyền thống ( bởi tính điển hình của làng nghề), và có thể hiểu sâu sắc hơn về đất nƣớc và con ngƣời Việt Nam [32, tr19,20] Từ đó, ta có thể hiểu du lịch làng nghề nhƣ sau: du lịch làng nghề là loại hình du lịch văn hóa mà du khách muốn thẩm nhận các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể có liên quan mật thiết đến một làng nghề của dân tộc.
Các điều kiện phát triển du lịch làng nghề Sự phát triển du lịch làng nghề chịu ảnh hƣởng bởi nhiều điều kiện.1 Điều kiện cung 1.1 Tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch quan trọng nhất của du lịch làng nghề chính là các làng nghề. Nét nổi trội của một làng nghề là tài nguyên văn hóa, với những tinh hoa công nghệ truyền thống, những di tích lịch sử văn hóa, những cảnh quan hài hòa giữa những vẻ đẹp tự nhiên và nhân văn, những phong tục, tập quán, lễ hội… Đối với hoạt động du lịch, làng nghề đƣợc xem là một loại tài nguyên du lịch nhân văn. Mỗi làng nghề là một môi trƣờng văn hóa, kinh tế- xã hội và 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công nghệ truyền thống lâu đời có khả năng thu hút khách du lịch, làm phong phú thêm tài nguyên du lịch, phong phú thêm các hoạt động du lịch để hấp dẫn du khách góp phần vào mục tiêu phát triển chung. Có thể nói rằng, du lịch làng nghề sẽ là địa chỉ lý tƣởng để du khách tham quan tìm hiểu các giá trị văn hóa, các phong tục tập quán, lễ hội, chiêm ngƣỡng và mua sắm những sản phẩm thủ công truyền thống.
Tài nguyên du lịch làng nghề bao gồm các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống, đội ngũ các nghệ nhân và thợ làng nghề, các di tích lịch sử - văn hóa gắn với hoạt động sản xuất của làng nghề; hệ thống đình, chùa; truyền thống văn hoá, phong tục tập quán của dân cƣ làng nghề (yếu tố này ảnh hƣởng lớn đến tính đặc thù, tính nhân văn của sản phẩm [19, tr 43-56]).2 Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch Hệ thống giao thông vận tải, điện, nƣớc, thông tin liên lạc, cơ sở lƣu trú, ăn uống, vui chơi giải trí…có ảnh hƣởng rất lớn đến phát triển du lịch ở các làng nghề. Trong công cuộc CNH-HĐH, sự phát triển của du lịch làng nghề chịu ảnh hƣởng rất lớn bởi hệ thống cung cấp điện nƣớc, tiến bộ công nghệ thiết bị, máy móc hiện đại để đổi mới công nghệ cổ truyền nhằm tăng năng suất lao động, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm và làm giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng. Ngoài ra, sự hoạt động của du lịch làng nghề trong nền kinh tế thị trƣờng còn chịu tác động mạnh của yếu tố thông tin nói chung, bƣu chính viễn thông nói riêng. Nó giúp nắm bắt kịp thời, nhanh chóng, chính xác những thông tin về thị trƣờng, giá cả, mẫu mã, quy cách sản phẩm … để từ đó có những ứng xử thích hợp đáp ứng nhu cầu thị trƣờng nói chung và thị trƣờng du lịch nói riêng.
Trong nền kinh tế thị trƣờng, không chỉ có kinh nghiệm cổ truyền mà phải có khoa học công nghệ hiện đại. Kết hợp các yếu tố truyền thống với khoa học công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm có chất lƣợng cao, giá thành hạ nhƣng vẫn mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, đƣợc ngƣời tiêu dùng trong xã hội hiện đại chấp nhận và tăng tính hấp dẫn cho du khách. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguồn nhân lực Nghệ nhân và đội ngũ thợ làng nghề là yếu tố rất quan trọng trong việc phát triển du lịch làng nghề.
Tài năng của các nghệ nhân, thợ cả đã tạo nên những sản phẩm làng nghề tinh xảo và độc đáo. Chính ngƣời nghệ nhân, ngƣời thợ cả đã giữ cho làng nghề tồn tại, đã đào tạo những ngƣời thợ mà trƣớc hết là con cháu của họ, rồi đến những ngƣời trong làng và từ đời này qua đời khác kế tiếp nhau. Để đến ngày nay có những nghề và những làng nghề nổi tiếng với những sản phẩm có một không hai, tạo nên tính hấp dẫn cho du khách. Khả năng cạnh tranh, sức sống của sản phẩm làng nghề chủ yếu phụ thuộc vào tài hoa, kinh nghiệm tay nghề của nghệ nhân, thợ cả.
Vì vậy, phát triển du lịch làng nghề tùy thuộc rất nhiều vào việc xây dựng đội ngũ các nghệ nhân của các làng nghề và truyền nghề cho những ngƣời lao động trẻ tuổi. Đội ngũ lao động tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch có vai trò quan trọng thúc đẩy du lịch làng nghề phát triển. Bởi họ chính là những ngƣời cung cấp các loại hình và sản phẩm cho du khách nhƣ hƣớng dẫn, phục vụ ăn uống, vận chuyển,. Những trải nghiệm của du khách tại làng nghề phụ thuộc vào chất lƣợng dịch vụ do ngƣời dân địa phƣơng cung cấp.