Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam, ngành du lịch ngày càng được định vị là một ngành kinh tế mũi nhọn, được khẳng định qua Nghị quyết số 08-NQ/TW năm 2017 của Bộ Chính trị. Sự gắn kết giữa phát triển du lịch và bảo tồn các giá trị di sản văn hóa, đặc biệt là văn hóa làng nghề truyền thống tại các vùng nông thôn, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm tại chỗ, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao đời sống cộng đồng cư dân.

Tỉnh An Giang là vùng đất đa dân tộc với sự cộng cư của bốn dân tộc chính: Kinh, Chăm, Hoa và Khmer. Tính đến năm 2022, toàn tỉnh có 29 làng nghề và làng nghề truyền thống được Ủy ban nhân dân tỉnh công nhận (tiêu biểu như Làng nghề bánh tráng Mỹ Khánh, Làng nghề làm nhang Bình Đức, Làng nghề tơ lụa Tân Châu, Làng nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở Châu Phong). Trong đó, Làng nghề dệt của người Chăm tại xã Châu Phong, thị xã Tân Châu là một di sản văn hóa tiêu biểu đại diện cho văn hóa tộc người Chăm theo đạo Hồi (Islam) ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, trước sức ép của cơ chế thị trường và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, làng nghề dệt Chăm đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng khi số hộ làm nghề giảm sút mạnh, thế hệ trẻ rời bỏ nghề truyền thống để tìm kiếm việc làm khác. Việc khai thác làng nghề gắn với hoạt động du lịch được xác định là hướng đi thiết thực nhằm vừa bảo tồn nghề thủ công truyền thống, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân bản địa.

Khóa luận tốt nghiệp ngành Việt Nam học của tác giả Nguyễn Thị Kim Nguyên (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Ánh Ngọc, hoàn thành vào tháng 04/2024) tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

  1. Tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển và những biến đổi của làng nghề dệt của người Chăm tại xã Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang.
  2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch, làng nghề và mối quan hệ giữa bảo tồn, phát triển làng nghề truyền thống với hoạt động phát triển du lịch; khái quát các giá trị kinh tế, văn hóa - xã hội mà du lịch làng nghề mang lại.
  3. Khảo sát, phân tích các điều kiện thực tế và hiện trạng hoạt động du lịch tại làng nghề dệt Chăm Châu Phong; từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy phát triển du lịch làng nghề bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phát triển du lịch tại làng nghề dệt của người Chăm ở xã Châu Phong.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn xã Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang (tập trung khảo sát sâu tại ấp Phũm Xoài).
  • Phạm vi thời gian: Từ năm 2017 đến thời điểm khảo sát năm 2024 (mốc năm 2017 gắn liền với thời điểm Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW về phát triển du lịch).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Nghiên cứu vận dụng hệ thống khái niệm, văn bản quy phạm pháp luật và lý thuyết chuyên ngành du lịch - văn hóa, bao gồm:

  • Khái niệm Du lịch và Khách du lịch: Tiếp cận dựa trên các định nghĩa quốc tế (Hienziker & Kraff 1941; Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Du lịch tại Roma 1963; UNWTO 2008) và chuẩn hóa theo quy định tại Điều 3 Luật Du lịch Việt Nam năm 2017. Khóa luận phân loại khách du lịch thành 3 nhóm: khách nội địa, khách quốc tế đến Việt Nam và khách ra nước ngoài, đồng thời phân biệt khách du lịch (lưu trú từ 24 giờ trở lên) và khách tham quan (dưới 24 giờ).
  • Tài nguyên du lịch: Khung phân loại tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn theo giáo trình Địa lý Du lịch của Nguyễn Minh Tuệ (1997) và khoản 4 Điều 3 Luật Du lịch 2017.
  • Sản phẩm du lịch: Dựa trên mô hình cấu trúc sản phẩm của Medlik & Middleton (1973), Lewis & Chambers (1989), Võ Văn Thành (2015) và Luật Du lịch 2017. Tác giả phân tích 4 đặc trưng cốt lõi của sản phẩm du lịch: tính tổng hợp, tính vô hình, tính tự tiêu hao không lưu kho và tính đồng thời giữa sản xuất với tiêu dùng.
  • Làng nghề và Du lịch làng nghề: Sử dụng định nghĩa và 03 tiêu chí công nhận làng nghề theo Điều 5 Nghị định số 52/2018/NĐ-CP (ngày 12/04/2018 của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn), kết hợp các quan điểm học thuật của Dương Bá Phượng (2001), Trần Minh Yến (2004), Phạm Côn Sơn (2004), PGS.TS Phạm Quốc Sử (2007) và PGS.TS Phạm Trung Lượng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả đã triển khai kết hợp 3 phương pháp nghiên cứu chính:

  1. Phương pháp liên ngành: Vận dụng tri thức của chuyên ngành Việt Nam học kết hợp Văn hóa học, Dân tộc học, Xã hội học và Kinh tế du lịch để phân tích đa chiều về địa bàn nghiên cứu.
  2. Phương pháp điền dã dân tộc học: Tác giả tiến hành 02 chuyến điền dã trực tiếp tại ấp Phũm Xoài, xã Châu Phong (vào các đợt tháng 02/2024 và tháng 03/2024), sử dụng kỹ thuật quan sát tham dự và thực hiện 06 cuộc phỏng vấn sâu với các nhóm chủ thể:
    • Đại diện nghệ nhân/chủ cơ sở sản xuất thổ cẩm: Bác Mohamad (chủ cơ sở dệt Mohamad, nguyên Chủ nhiệm Hợp tác xã dệt Châu Giang) vào ngày 18/02/2024 và 14/03/2024.
    • Thợ dệt địa phương: Cô Miler (thợ gia công dệt tại ấp Phũm Xoài) vào ngày 18/02/2024.
    • Cơ quan quản lý nhà nước: Đại diện Phòng Văn hóa và Thông tin thị xã Tân Châu vào ngày 14/03/2024.
    • Đơn vị lữ hành: Anh Phạm Tuấn Vũ (Hướng dẫn viên Công ty Du lịch Phoenix Voyages) vào ngày 18/02/2024.
    • Du khách trải nghiệm: Du khách nội địa (chị Ngân - giáo viên) vào ngày 18/02/2024 và du khách tham gia hoạt động làng nghề.
  3. Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích và tổng hợp số liệu từ 19 đầu sách chuyên khảo, 08 bài báo khoa học, 08 nguồn tư liệu báo chí điện tử và 19 đề án, báo cáo hành chính của Cục Thống kê tỉnh An Giang, Chi cục Thống kê thị xã Tân Châu, Phòng Văn hóa và Thông tin thị xã Tân Châu, UBND xã Châu Phong và UBND tỉnh An Giang.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa khung lý thuyết nền tảng và cung cấp bức tranh thực tiễn tổng quan về địa bàn nghiên cứu:

  • Phân tích các khái niệm cơ bản về du lịch, tài nguyên du lịch, sản phẩm du lịch, khách du lịch và các điều kiện cần thiết để phát triển du lịch (điều kiện tài nguyên, sự sẵn sàng phục vụ của hạ tầng - kỹ thuật, tổ chức quản lý và kinh tế - xã hội).
  • Làm rõ bản chất của làng nghề truyền thống và du lịch làng nghề; xác định mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa bảo tồn di sản làng nghề và khai thác du lịch (du lịch tạo đầu ra sản phẩm, việc làm và nâng cao thu nhập; làng nghề tạo sức hút độc đáo, làm phong phú tuyến điểm du lịch).
  • Giới thiệu tổng quan về thị xã Tân Châu (gồm 5 phường: Long Thạnh, Long Hưng, Long Châu, Long Phú, Long Sơn và 9 xã: Phú Lộc, Phú Vĩnh, Lê Chánh, Châu Phong, Tân Thạnh, Tân An, Vĩnh Xương, Vĩnh Hòa, Long An) cùng thực trạng phát triển kinh tế - du lịch chung của thị xã.

Chương 2: Điều kiện và hiện trạng phát triển du lịch tại Làng nghề dệt của người Chăm ở Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang

Chương 2 tập trung phân tích nguồn lực và thực trạng khai thác du lịch tại địa phương:

  • Điều kiện tài nguyên du lịch: Xã Châu Phong sở hữu nguồn tài nguyên du lịch nhân văn đậm nét văn hóa Hồi giáo Islam của người Chăm:
    • Di tích và kiến trúc: Thánh đường Hồi giáo Mubarak (được công nhận là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp quốc gia).
    • Lễ hội truyền thống: Lễ Roja (ngày 10/12 Hồi lịch), Lễ Asura (ngày 10/01 Hồi lịch), Lễ mừng sinh nhật giáo chủ Mohammah/Maulid (ngày 12/03 Hồi lịch), bên cạnh Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm Búng Bình Thiên và Ngày hội Văn hóa - Thể thao - Du lịch đồng bào Chăm tỉnh An Giang định kỳ 2 năm/lần.
    • Nghệ thuật trình diễn và ẩm thực: Nghệ thuật diễn tấu trống Rabana, các làn điệu dân ca cổ, trang phục truyền thống và nghệ thuật dệt thổ cẩm với các hoa văn đặc thù.
  • Thực trạng hoạt động sản xuất và kinh doanh làng nghề:
    • Quy mô làng dệt bị thu hẹp nghiêm trọng: trước đây cả xóm tham gia dệt, hiện nay trên địa bàn chỉ còn lại 02 hộ duy trì nghề dệt thủ công tại ấp Phũm Xoài. Trong đó, chỉ có cơ sở của Bác Mohamad là mở cửa đón khách du lịch và sản xuất đa dạng sản phẩm lưu niệm; hộ còn lại chỉ dệt sarong bằng lụa phục vụ nhu cầu nội bộ cộng đồng người Chăm, không tiếp khách.
    • Mô hình Hợp tác xã dệt thổ cẩm Châu Giang trước đây đã chính thức giải thể do hoạt động không hiệu quả, thiếu hụt đội ngũ nhân sự quản lý chuyên môn và kế toán; chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình cơ sở kinh doanh cá thể do Bác Mohamad đứng tên.
    • Quy trình sản xuất thủ công phức tạp: mất từ 10 đến 20 ngày để chuẩn bị và hoàn thành một khung dệt hoàn chỉnh qua nhiều công đoạn (se chỉ, nhuộm màu, phơi khô, quay ống chỉ, suốt chỉ, mắc sợi ngang - sợi dọc, xỏ go dệt). Khâu may ráp hoàn thiện sản phẩm tiêu tốn khoảng 40 phút/chiếc. Sản phẩm làm ra gồm: khăn rằn, xà rông, khăn đắp, túi xách, bóp ví thổ cẩm...
  • Hiện trạng phục vụ và luồng khách du lịch:
    • Khách du lịch đến làng nghề chủ yếu là khách quốc tế (thị trường châu Âu như Pháp, Đức...) và một bộ phận khách nội địa (khách từ các tỉnh phía Bắc, TP. Hồ Chí Minh). Khách thường đi theo tour lữ hành kết hợp (từ TP. Châu Đốc sang, hoặc khách đi tàu du lịch/du thuyền tuyến sông Mê Kông đi Campuchia ghé bến Châu Phong tham quan).
    • Mùa cao điểm đón khách kéo dài khoảng 7 đến 8 tháng (từ tháng 8 đến tháng 4 năm sau), tập trung đông nhất vào tháng 2 đến tháng 4. Ngày cao điểm, cơ sở có thể đón hàng trăm lượt khách.
    • Hạn chế về cơ sở hạ tầng: Làng nghề chưa phát triển được dịch vụ lưu trú homestay đạt chuẩn (khách chỉ lưu trú tại TP. Châu Đốc hoặc ngủ đêm trên tàu); nhà vệ sinh đạt chuẩn du lịch chưa hoàn thiện (đã kiến nghị 3 năm chưa được giải quyết dứt điểm); cầu bến tàu đón khách đường sông vẫn mang tính tạm bợ/dã chiến do vướng mắc thủ tục xin cấp phép ở cấp tỉnh; đề xuất triển khai xe điện trung chuyển khách du lịch đã 2 năm chưa được phê duyệt.
Chỉ tiêu khảo sát Thực trạng ghi nhận tại Làng dệt Chăm Châu Phong (2024)
Số hộ làm nghề dệt Còn lại 02 hộ (01 hộ đón khách du lịch; 01 hộ phục vụ nội bộ cộng đồng)
Mô hình tổ chức Cơ sở kinh doanh hộ cá thể (HTX Châu Giang đã giải thể)
Sản phẩm chính Khăn rằn, xà rông, khăn đắp, túi xách, ví thổ cẩm, đồ lưu niệm
Thời gian dệt 1 khung vải 10 – 20 ngày (gia công hoàn thiện sản phẩm: ~40 phút/chiếc)
Thị trường khách chính Khách quốc tế (Pháp, Đức...) qua tour Châu Đốc - Campuchia; khách nội địa
Mùa vụ du lịch cao điểm Từ tháng 8 đến tháng 4 năm sau (cao điểm nhất: tháng 2 đến tháng 4)
Cơ sở lưu trú & ăn uống Chưa có homestay đạt chuẩn; ăn uống chủ yếu phục vụ theo đoàn đặt trước
Hạ tầng kỹ thuật Bến tàu dã chiến, chưa có xe điện, nhà vệ sinh đạt chuẩn chưa hoàn thiện

Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển du lịch tại Làng nghề dệt thổ cẩm Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang

Dựa trên khảo sát thực tế và định hướng quy hoạch của địa phương (như Kế hoạch xây dựng Điểm du lịch văn hóa cộng đồng Làng Chăm Châu Phong năm 2023 - 2024 của Phòng Văn hóa và Thông tin thị xã Tân Châu), khóa luận đề xuất các nhóm giải pháp:

  • Định hướng phát triển: Xây dựng Làng Chăm Châu Phong thành điểm du lịch văn hóa cộng đồng trọng điểm; khảo sát phát triển mô hình homestay từ các ngôi nhà sàn gỗ cổ truyền kết hợp khai thác ẩm thực truyền thống người Chăm.
  • Nhóm giải pháp về hạ tầng và cơ chế: Tháo gỡ rào cản pháp lý để nâng cấp bến tàu du lịch đón khách đường sông kiên cố, hoàn thiện hệ thống nhà vệ sinh công cộng đạt chuẩn du lịch, cấp phép vận hành phương tiện xe điện phục vụ đưa đón du khách nội bộ.
  • Nhóm giải pháp về nhân lực và bảo tồn nghề: Triển khai chính sách hỗ trợ vốn, tổ chức đào tạo truyền nghề dệt cho thế hệ trẻ Chăm tại địa phương; kết hợp nghệ thuật dệt với biểu diễn nhạc cụ trống Rabana và dân ca Chăm phục vụ du khách.
  • Nhóm giải pháp về sản phẩm và xúc tiến: Đa dạng hóa mẫu mã hàng lưu niệm thổ cẩm (đạt chuẩn OCOP); kết nối chặt chẽ tuyến tour liên hoàn Châu Đốc - Châu Phong - Rừng tràm Trà Sư - Bến tàu Campuchia; tăng cường quảng bá số qua Cổng thông tin điện tử thị xã, Fanpage du lịch và trang thông tin du lịch phối hợp cùng các trường đại học.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

  • Khóa luận đã cung cấp bộ dữ liệu điền dã thực tế cập nhật đến tháng 04/2024 về làng nghề dệt Chăm Châu Phong, phản ánh chính xác sự suy giảm số lượng hộ làm nghề (từ một làng nghề sầm uất nay chỉ còn 2 hộ) và nguyên nhân giải thể của Hợp tác xã dệt Châu Giang.
  • Làm rõ đặc trưng luồng khách du lịch: đây là điểm dừng chân vệ tinh quan trọng trong tuyến du lịch văn hóa - sinh thái sông nước kết nối TP. Hồ Chí Minh - TP. Châu Đốc - Campuchia, với đối tượng chủ yếu là khách quốc tế yêu thích trải nghiệm văn hóa bản địa.
  • Xác định rõ các "điểm nghẽn" hạ tầng cụ thể tại địa phương thông qua phản ánh trực tiếp của nghệ nhân và hướng dẫn viên (vấn đề cấp phép bến tàu, xe điện, nhà vệ sinh du lịch và dịch vụ lưu trú tại chỗ).

Đóng góp của đề tài

  • Về mặt khoa học: Đóng góp một nghiên cứu trường hợp (case study) cụ thể theo hướng tiếp cận liên ngành Việt Nam học về mối quan hệ giữa bảo tồn di sản văn hóa tộc người thiểu số (người Chăm An Giang) với phát triển kinh tế du lịch nông thôn.
  • Về mặt thực tiễn: Cung cấp nguồn tư liệu khảo sát thực địa đáng tin cậy cho Phòng Văn hóa và Thông tin thị xã Tân Châu và UBND xã Châu Phong trong quá trình triển khai Đề án phát triển du lịch nông thôn, xây dựng nông thôn mới và Đề án phát triển điểm du lịch văn hóa cộng đồng Làng Chăm Châu Phong giai đoạn 2023 - 2025.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp định tính với số lượng mẫu phỏng vấn sâu còn ở quy mô nhỏ (06 cuộc phỏng vấn sâu tại ấp Phũm Xoài), chưa tiến hành khảo sát điều tra xã hội học bằng bảng hỏi định lượng trên diện rộng đối với toàn bộ các nhóm du khách và các hộ dân Chăm không làm nghề dệt trong xã.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Đánh giá tác động kinh tế - xã hội khi đưa mô hình homestay nhà cổ Chăm kết hợp ẩm thực truyền thống vào vận hành thực tế tại Châu Phong.
    • Nghiên cứu chính sách bảo tồn làng nghề thủ công gắn với chuỗi giá trị sản phẩm OCOP và giải quyết việc làm nhằm giữ chân nguồn lao động trẻ tại các làng Chăm vùng biên giới An Giang.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên và học viên: Các ngành Việt Nam học, Du lịch học, Văn hóa học, Nhân học/Dân tộc học khi tìm kiếm tài liệu thực địa về văn hóa Chăm Islam Nam Bộ và phương pháp triển khai nghiên cứu du lịch làng nghề.
  • Cơ quan quản lý và doanh nghiệp lữ hành: Cán bộ quản lý văn hóa - du lịch địa phương tại An Giang, các công ty du lịch lữ hành thiết kế tour du lịch trải nghiệm văn hóa Đồng bằng sông Cửu Long, các nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề chuyển đổi mô hình hợp tác xã làng nghề truyền thống sang kinh doanh du lịch cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao mô hình Hợp tác xã dệt thổ cẩm Châu Giang tại xã Châu Phong lại giải thể?
Theo chia sẻ từ Bác Mohamad (nguyên Chủ nhiệm HTX), Hợp tác xã giải thể do hoạt động không đúng điều lệ, thiếu đội ngũ nhân sự có chuyên môn quản lý và nghiệp vụ kế toán, lợi nhuận nghề dệt thấp khiến người dân bỏ nghề để tìm công việc khác. Sau khi giải thể, cơ sở chuyển đổi sang mô hình kinh doanh cá thể độc lập để kết hợp với các hãng lữ hành.

2. Quy trình sản xuất một sản phẩm dệt thổ cẩm Chăm thủ công mất bao nhiêu thời gian?
Để chuẩn bị một khung dệt hoàn chỉnh, nghệ nhân phải thực hiện nhiều công đoạn như se sợi, nhuộm màu, phơi khô, quay ống chỉ, suốt chỉ, mắc sợi dọc/sợi ngang và xỏ go, mất khoảng 10 đến 20 ngày. Sau khi có vải dệt trên khung, công đoạn cắt may và hoàn thiện một thành phẩm (như túi, khăn) mất khoảng 40 phút.

3. Khách du lịch đến làng dệt Chăm Châu Phong có đặc điểm gì nổi bật?
Khách đến làng dệt phần lớn là khách quốc tế (chủ yếu từ Pháp, Đức...) đi theo tour do các công ty lữ hành tại TP. Hồ Chí Minh và TP. Châu Đốc tổ chức, hoặc khách đi trên các du thuyền tuyến Châu Đốc - Campuchia ghé bến tham quan. Thời gian cao điểm đón khách tập trung từ tháng 8 đến tháng 4 năm sau (đặc biệt đông từ tháng 2 đến tháng 4).

4. Những vướng mắc lớn nhất về cơ sở hạ tầng du lịch tại làng dệt Chăm Châu Phong là gì?
Các vướng mắc chính gồm: bến tàu đón khách đường sông mang tính dã chiến do khó khăn về thủ tục cấp phép ở cấp tỉnh; hệ thống nhà vệ sinh đạt chuẩn du lịch chưa hoàn thiện sau nhiều năm kiến nghị; phương tiện xe điện nội bộ chưa được cấp phép vận hành sau 2 năm đề xuất; dịch vụ lưu trú homestay và ăn uống tại làng còn thiếu thốn.

5. Địa bàn xã Châu Phong có di tích nào được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa?
Xã Châu Phong có Thánh đường Hồi giáo Mubarak (tọa lạc gần khu vực làng nghề), đã được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp quốc gia, là điểm tham quan văn hóa tâm linh quan trọng kết hợp cùng làng nghề dệt.


Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Kim Nguyên đã phản ánh chân thực và toàn diện hiện trạng phát triển du lịch tại Làng nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở xã Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang. Công trình làm rõ nguyên nhân suy giảm quy mô làng nghề truyền thống, phân tích thực trạng chuyển dịch mô hình sản xuất gắn với đón tiếp khách du lịch lữ hành quốc tế, đồng thời chỉ ra các rào cản hạ tầng thực tế tại địa phương. Các đề xuất và giải pháp được tác giả đưa ra có giá trị thực tiễn cao, đóng góp nguồn tư liệu tham khảo hữu ích cho công tác bảo tồn di sản văn hóa Chăm gắn với phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại tỉnh An Giang.