CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Lý thuyết về cộng đồng 1. Khái niệm về cộng đồng Cộng đồng là một khái niệm rất phổ biến trên toàn thế giới và có nhiều định nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Tuy nhiên, ở mức đơn giản, cộng đồng là một nhóm các cá nhân hoặc tổ chức có mối quan hệ gắn kết với nhau, chia sẻ các giá trị, tư tưởng, lối sống và mục đích chung.
Cộng đồng có thể được định nghĩa theo các yếu tố như địa lý, văn hóa, dân tộc, tôn giáo, nghề nghiệp, hoặc quyền lợi chung. Thuật ngữ “cộng đồng” vốn bắt nguồn từ gốc tiếng Latin là “cummunitas”, với nghĩa là toàn bộ tín đồ của một tôn giáo hay toàn bộ những người đi theo một thủ lĩnh nào đó. Ngày nay, thuật ngữ này được sử dụng phổ biến trong các ngôn ngữ Âu - Mỹ, như trong tiếng Pháp là “communité”, tiếng Anh là “community”, tiếng Đức là “Gemeinschaft” nhưng với những ý nghĩa khác nhau trong những khung cảnh khác nhau. [12] Theo Midgley (1986): “Cộng đồng là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một khu vực địa lý nhất định, có cùng các giá trị và tổ chức xã hội cơ bản”.Fichter (1974): “Cộng đồng là một tập thể người nhất định trên một lãnh thổ kinh tế và văn hóa, bao gồm các yếu tố: Tương quan cá nhân mật thiết với những người khác, tương quan này đôi khi được gọi là tương quan mặt đối mặt, tương quan thân mật, có sự liên hệ về tình cảm và cảm xúc, có sự tình nguyện hy sinh đối với những giá trị được tập thể coi là cao cả, có ý nghĩa, có ý thức đối với mọi thành viên trong tập thể”.
Tại Việt Nam, lần đầu tiên khái niệm phát triển cộng đồng được giới thiệu vào những năm 1950 thông qua một số hoạt động phát biểu cộng đồng tại các tỉnh phía Nam, trong lĩnh vực giáo dục. Từ ngành giáo dục phát triển cộng đồng chuyển sang lĩnh vực công tác xã hội. Đến những năm 1960, 1970, hoạt động phát triển cộng đồng được đẩy mạnh thông qua các chương trình phát triển nông thôn của sinh viên hay của phong trào Phật giáo. Khái niệm “cộng đồng” thường được hiểu theo nghĩa “cộng đồng dân cư” hoặc “cộng đồng địa phương” tức là tập hợp những cá nhân trên một địa bàn cư trú ở vùng nông thôn, có quy mô nhỏ như làng, bản, buôn, sóc… Về cơ bản, 5 cộng đồng có sự tương tác và chia sẻ lẫn nhau giữa các thành viên, tạo thành những đặc điểm chung, kết nối với nhau trong cộng đồng.
Các điểm chung đó là: niềm tin, tín ngưỡng, nguồn lực, nhu cầu, sở thích. [9] Như vậy cộng đồng có thể hiểu là tập hợp các cá nhân có cùng chung một số đặc điểm hoặc cùng chia sẻ một mối quan tâm nào đó. Tùy theo các góc nhìn khác nhau, có thể có các định nghĩa cụ thể cho khái niệm này (Từ điển tiếng Việt.) Cộng đồng là một tập thể có tổ chức bao gồm các cá nhân con người sống chung ở một địa bàn nhất định, có chung một đặc tính xã hội hoặc sinh học nào đó và cùng chia sẻ với nhau một lợi ích vật chất hoặc tinh thần nào đấy. Khái niệm cộng đồng địa phương Cộng đồng địa phương là một tập hợp các cá nhân, hộ gia đình hoặc các tổ chức có liên quan đến một vùng địa lý nhất định, được định nghĩa bởi những đặc trưng như địa lý, văn hóa, kinh tế hoặc chính trị.
Đây là những người chung sống trong cùng một khu vực và thường có mối quan hệ gắn kết với nhau dựa trên sự đồng cảm, lòng trung thành và tương tác xã hội. Cộng đồng địa phương được tạo ra thông qua sự liên kết văn hóa giữa các cá nhân và nhóm tại một địa điểm cụ thể. Sức mạnh của cộng đồng nằm ở khả năng tự giúp đỡ và giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết các thách thức và đối mặt với các cơ hội mới. Theo Nguyễn Hữu Nhân: Cộng đồng địa phương là những cộng đồng được gọi tên như đơn vị làng, bản, xã, huyện…những người chung về lý tưởng xã hội, lứa tuổi, giới tính, thân phận xã hội.
Khái niệm cộng đồng có hai nghĩa: + Là một nhóm dân cư cùng sinh sống trong một địa cực nhất định, có cùng giá trị và tổ chức xã hội cơ bản. + Là một nhóm dân cư có cùng mối quan tâm. Như vậy, cộng đồng địa phương được hiểu là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên trên một lãnh thổ nhất định qua nhiều thế hệ và có những đặc điểm chung về sinh hoạt văn hóa truyền thống, sử dụng các nguồn tài nguyên và môi trường, cùng các mối quan hệ kinh tế xã hội, có sự gắn kết về huyết thống và tình cảm, có sự chia sẻ về nguồn lợi và trách nhiệm cộng đồng. - Cộng đồng địa phương tại các khu du lịch là đối tượng nghiên cứu và tham gia hoạt động du lịch và bảo tồn có những đặc điểm: 6 + Cộng đồng địa phương là những nhóm người định cư trên cùng lãnh thổ nhất định.
Mỗi vùng lãnh thổ nhất định sẽ có những điều kiện tài nguyên môi trường tự nhiên khác nhau, đó là yếu tố quan trọng để hình thành, nuôi dưỡng và phát triển những giá trị văn hóa và kinh tế… Vì vậy, mỗi cộng đồng thường có những giá trị văn hóa và hoạt động kinh tế khác nhau. + Có quan hệ gắn kết về tình cảm, mang tính huyết thống, thân thiện, giúp đỡ, chia sẻ. + Có quyền lợi và trách nhiệm, có đặc điểm chung về sở hữu, sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường. + Tính cộng đồng bền vững được khẳng định qua thời gian, chính thời gian là yếu tố gắn kết các thành viên cộng đồng để cùng nhau tạo ra các giá trị văn hóa đặc sắc cho cộng đồng.
+ Những đặc điểm chung về hoạt động văn hóa truyền thống, có những giá trị được tập thể coi là khuôn mẫu văn hóa sinh hoạt cộng đồng. + Mỗi cộng đồng có những tổ chức quy ước xã hội, kiểu “Phép vua thua lệ làng”. Tóm lại cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc giúp xây dựng một môi trường sống tốt đẹp, an toàn và bền vững cho tất cả các thành viên. Họ thường tham gia vào các hoạt động cộng đồng như việc tổ chức các sự kiện địa phương, chăm sóc môi trường, tài trợ các chương trình giáo dục và ủng hộ các cộng đồng khác.
Cộng đồng địa phương còn là nơi giao lưu, kết nối và giúp đỡ cho nhau trong những thời điểm khó khăn. Du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng được xuất hiện từ những năm 1970 và cho đến nay đã phát triển phổ biến ở hầu hết các châu lục, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số ở Châu Phi, khu vực Mỹ Latinh và Châu Á. Rozemeijer định nghĩa du lịch cộng đồng là hoạt động du lịch được sở hữu, khởi xướng bằng một hay vài cộng đồng địa phương, có sự liên kết với khối tư nhân nhằm tận dụng nguồn tài nguyên tự nhiên cũng như văn hóa một cách bền vững để thu hút khách du lịch, tăng thu nhập và cải thiện sinh kế .C cho rằng, “du lịch cộng đồng chủ yếu là loại hình du lịch ở quy mô nhỏ và song hành hướng đến cả mục đích phát triển kinh tế và phát triển xã hội”. Ở một cách nhìn khá tương đồng, Goodwin and Santilli quan niệm “du lịch cộng 7 đồng là hoạt động du lịch được sở hữu hoặc quản lý bởi cộng đồng nhằm tạo ra lợi ích lớn lao hơn cho cộng đồng”, Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên cho rằng, du lịch cộng đồng là hoạt động “mà ở đó cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia và nắm vai trò quan trọng trong việc quản lý và phát triển.
Phần lớn lợi ích thu được thuộc về cộng đồng” Hausle và Strasdas khẳng định “du lịch cộng đồng ngoài ý nghĩa là loại hình du lịch có sự tham gia tích cực, chủ động của người dân vào mỗi mắt xích, còn trực tiếp đóng góp vào phát triển kinh tế cho người dân và cho cả địa phương”.[10] Trong chương trình nghiên cứu của nhiều tổ chức xã hội trên thế giới. Pachamama đã đưa ra quan điểm của mình “Du lịch cộng đồng là loại hình mà du khách từ bên ngoài đến với cộng đồng địa phương để tìm hiểu về phong tục lối sống, niềm tin và được thưởng thức ẩm thực địa phương. Cộng đồng địa phương kiểm soát cả những tác động và những lợi ích thông qua quá trình tham gia vào hình thức du lịch này, từ đó tăng cường khả năng tự quản, tăng cường phương thức sinh kế và phát huy giá trị truyền thống của địa phương”. Tác giả trần Thị Mai đã nhìn nhận: “Du lịch cộng đồng là hoạt động tương trợ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương có dự án”.
Theo khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch 2017, du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Và tại khoản 1 Điều 19 Luật Du lịch 2017, cá nhân, hộ gia đình nơi phát triển du lịch cộng đồng được ưu đãi, khuyến khích phát triển các dịch vụ và sản phẩm du lịch cộng đồng như sau: - Cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống. - Hướng dẫn khách du lịch tham quan, trải nghiệm văn hóa, nếp sống tại cộng đồng. - Sản xuất hàng hóa, hàng thủ công truyền thống.
- Các dịch vụ khác phục vụ khách du lịch Nhìn chung, ta có thế hiểu du lịch theo một cách đơn giản là: Du lịch cộng đồng thường được hiểu là hoạt động của một cộng đồng dân cư tham gia làm du lịch, hay nói cách khác đây là loại hình du lịch trong đó cộng đồng địa phương tham gia vào chuỗi cung ứng và quản lý du lịch. Loại hình này được phát triển trên cơ sở văn hóa 8 của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Hiện nay, du lịch cộng đồng đang được coi là loại hình du lịch thú hút nhiều du khách bởi sự gần gũi, chân thật của loại hình du lịch này mang lại.