Luận văn phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc tại thị xã Sa Pa, Lào Cai

Nghiên cứu giải pháp phát triển du lịch cộng đồng gắn liền bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số tại thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai hiệu quả.

• Tác giả: Lê Hữu Khải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế & Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc trên địa bàn thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa tại Sa Pa

Du lịch cộng đồng tại thị xã Sa Pa giữ vai trò chiến lược trong cơ cấu kinh tế địa phương. Mô hình này kết hợp nguồn tài nguyên thiên nhiên hùng vĩ với kho tàng văn hóa dân tộc phong phú. Sa Pa sở hữu cảnh quan ruộng bậc thang kỳ vĩ cùng khí hậu cận nhiệt đới đặc thù. Địa phương hội tụ sáu dân tộc chính gồm H'Mông, Dao, Tày, Giáy, Xa Phó và Kinh. Mỗi dân tộc lưu giữ hệ thống di sản độc đáo về phong tục tập quán, lễ hội truyền thống và kiến trúc nhà ở. Du lịch cộng đồng tạo sinh kế bền vững cho đồng bào thiểu số. Người dân chuyển dịch từ canh tác nông nghiệp thuần túy sang cung ứng dịch vụ lưu trú và ẩm thực. Mô hình này giảm thiểu áp lực quá tải hạ tầng tại khu vực trung tâm thị xã. Thu nhập từ du khách tạo nguồn tài chính trực tiếp cho các nỗ lực trùng tu di tích và truyền dạy nghề thủ công. Sự tham gia tích cực của cộng đồng quyết định sức sống lâu dài của các giá trị văn hóa bản địa. Đây là hướng đi tất yếu nhằm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ bản sắc truyền thống.

1.1. Khái niệm và đặc trưng của du lịch cộng đồng tại địa phương

Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch do chính cư dân bản địa sở hữu, tổ chức và quản lý. Cốt lõi của mô hình nằm ở sự tương tác văn hóa chân thực giữa du khách và người dân. Tại Sa Pa, mô hình thể hiện đậm nét qua dịch vụ lưu trú homestay tại các bản Tả Phìn, Tả Van và Cát Cát. Du khách trực tiếp trải nghiệm cuộc sống thường nhật cùng đồng bào dân tộc. Hoạt động này bao gồm thưởng thức ẩm thực bản địa, học thêu thổ cẩm và tham gia sản xuất nông nghiệp. Đặc trưng lớn nhất là quyền sở hữu và phân phối lợi ích tập trung vào cộng đồng. Người dân đóng vai trò chủ thể gìn giữ không gian văn hóa sống động.

1.2. Mối quan hệ tương hỗ giữa phát triển du lịch và di sản dân tộc

Du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa có mối quan hệ cộng sinh mật thiết. Di sản văn hóa đóng vai trò là nguồn tài nguyên du lịch cốt lõi tạo nên sức hút độc bản. Ngược lại, du lịch tạo ra nguồn lực tài chính cần thiết để tái đầu tư vào công tác bảo tồn. Nhiều phong tục truyền thống được khôi phục nhờ nhu cầu tìm hiểu của du khách. Các nghệ nhân có thêm cơ hội biểu diễn nhạc cụ dân tộc và truyền dạy kỹ nghệ làm trang phục. Hoạt động này củng cố lòng tự hào dân tộc trong giới trẻ bản địa. Khi văn hóa mang lại giá trị kinh tế trực tiếp, người dân chủ động bảo vệ di sản của tổ tiên. Phát triển du lịch bền vững bảo đảm di sản không bị mai một.

II. Thực trạng du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa tại Sa Pa

Thực tế phát triển du lịch cộng đồng tại thị xã Sa Pa bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Sự bùng nổ khách du lịch thúc đẩy tốc độ thương mại hóa diễn ra nhanh chóng. Kiến trúc nhà ở truyền thống của người H'Mông và người Dao đỏ bị bê tông hóa. Nhiều gia đình tự ý thay đổi vật liệu xây dựng tự nhiên bằng tôn và gạch xi măng. Tình trạng này làm suy giảm nghiêm trọng cảnh quan văn hóa đặc trưng của các bản làng. Một số nét văn hóa phi vật thể bị biến tướng nhằm phục vụ mục đích thương mại tức thời. Lễ hội tâm linh và trang phục cổ truyền dần mất đi tính thiêng liêng nguyên bản. Ngoài ra, nguồn nhân lực quản lý du lịch tại cơ sở còn thiếu tính chuyên nghiệp. Đội ngũ cán bộ xã chưa đồng đều về năng lực quản lý và kiến thức bảo tồn. Hầu hết người dân địa phương tham gia làm du lịch mang tính tự phát, thiếu kỹ năng giao tiếp và ngoại ngữ. Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng chưa chặt chẽ. Cơ cấu hưởng lợi kinh tế còn chênh lệch lớn giữa doanh nghiệp lữ hành bên ngoài và cư dân bản địa.

2.1. Nguy cơ mai một bản sắc văn hóa và thương mại hóa di sản

Quá trình thương mại hóa du lịch tạo ra sức ép nặng nề lên di sản văn hóa Sa Pa. Nhiều sản phẩm thủ công thổ cẩm truyền thống bị thay thế bằng hàng công nghiệp giá rẻ. Hiện tượng bán hàng rong và chèo kéo du khách xuất hiện phổ biến tại các điểm tham quan. Trẻ em vùng cao bỏ học để bán đồ lưu niệm cho du khách. Các nghi lễ tâm linh truyền thống bị sân khấu hóa quá mức, làm sai lệch giá trị biểu tượng. Không gian sinh hoạt cộng đồng dần bị thu hẹp do các dự án xây dựng cơ sở lưu trú bê tông. Lối sống hiện đại thâm nhập làm phai nhạt dần tiếng nói và phong tục cổ truyền của thế hệ trẻ. Sự biến đổi văn hóa này làm suy giảm sức hút du lịch Sa Pa.

2.2. Hạn chế về nguồn nhân lực và hiệu quả phân phối lợi ích

Nguồn nhân lực tham gia du lịch cộng đồng tại Sa Pa còn tồn tại nhiều rào cản. Trình độ học vấn của cư dân vùng đồng bào thiểu số nhìn chung còn thấp. Phần lớn chủ cơ sở homestay chưa được đào tạo bài bản về nghiệp vụ du lịch và kỹ năng an toàn vệ sinh thực phẩm. Rào cản ngôn ngữ khiến việc giao tiếp với du khách quốc tế gặp nhiều trở ngại. Bên cạnh đó, chuỗi giá trị du lịch bộc lộ sự bất bình đẳng rõ rệt. Các công ty lữ hành bên ngoài chiếm phần lớn doanh thu tour tuyến. Người dân bản địa chịu chi phí cơ hội cao nhưng chỉ nhận thù lao khiêm tốn từ dịch vụ phụ trợ. Tình trạng này làm suy giảm động lực gắn bó lâu dài của cộng đồng với bảo tồn di sản.

III. Giải pháp du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa tại Sa Pa

Nhằm phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa tại Sa Pa, chính quyền địa phương cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp đột phá. Trước hết, công tác hoàn thiện quy hoạch không gian du lịch nông thôn phải được ưu tiên hàng đầu. Quy hoạch cần khoanh vùng nghiêm ngặt các làng bản văn hóa truyền thống, ngăn chặn tình trạng xây dựng tự phát. Tiếp theo, chính quyền cần ban hành quy chế quản lý kiến trúc nhà sàn, nhà trình tường đặc trưng của từng dân tộc. Nguồn vốn đầu tư công cần tập trung nâng cấp hạ tầng giao thông kết nối, hệ thống cấp thoát nước và xử lý rác thải nông thôn. Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch bản địa giữ vai trò trọng tâm. Các mô hình làng nghề thổ cẩm, tắm lá thuốc người Dao đỏ và chế biến ẩm thực truyền thống cần được tiêu chuẩn hóa. Chính quyền cần xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa doanh nghiệp du lịch và cộng đồng cư dân. Cơ chế này bảo đảm trích một phần doanh thu du lịch để lập quỹ bảo tồn di sản văn hóa địa phương.

3.1. Đào tạo nhân lực gắn với nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là giải pháp then chốt bảo đảm phát triển bền vững. Cơ quan chuyên trách cần tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng đón tiếp du khách, an toàn thực phẩm và sơ cấp cứu. Chương trình đào tạo ngoại ngữ giao tiếp ứng dụng cần thiết kế riêng cho đồng bào dân tộc thiểu số. Nghệ nhân cao tuổi giữ vị trí trung tâm trong việc truyền dạy tri thức dân gian cho thanh niên bản địa. Công tác tuyên truyền cần giúp người dân hiểu rõ giá trị cốt lõi của bản sắc văn hóa dân tộc. Nhận thức đúng đắn giúp cộng đồng kiên quyết bài trừ tệ nạn chèo kéo, ăn xin và bán hàng giả. Người dân tự hào bảo vệ phong tục tập quán trước ảnh hưởng của lối sống thương mại hóa.

3.2. Tăng cường liên kết và ứng dụng công nghệ trong xúc tiến

Liên kết đa ngành và chuyển đổi số tạo đòn bẩy thúc đẩy du lịch cộng đồng Sa Pa. Cơ quan quản lý cần xây dựng mô hình hợp tác chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp lữ hành và cư dân. Sự hợp tác này giúp định vị thương hiệu du lịch văn hóa bền vững trên thị trường du lịch quốc tế. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quảng bá di sản cần được đẩy mạnh qua các nền tảng số. Cổng thông tin du lịch điện tử, bản đồ du lịch số và mã QR di tích hỗ trợ cung cấp thông tin chuẩn xác. Hợp tác xã du lịch cộng đồng cần ứng dụng mạng xã hội để tiếp thị trực tiếp sản phẩm văn hóa. Hoạt động này loại bỏ các khâu trung gian, gia tăng lợi nhuận cho đồng bào địa phương.

IV. Định hướng ứng dụng du lịch cộng đồng gắn bảo tồn văn hóa Sa Pa

Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa là hướng đi mang tính quy luật tại thị xã Sa Pa. Chiến lược này khẳng định tầm nhìn phát triển kinh tế bền vững dựa trên tài nguyên bản địa. Mô hình không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn trở thành công cụ đắc lực để cứu vãn nhiều di sản văn hóa trước nguy cơ mai một. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, thị xã Sa Pa cần triển khai quyết liệt các chương trình hành động cụ thể. Chính quyền địa phương cần phát huy vai trò chủ thể của người dân trong việc xây dựng sản phẩm và bảo vệ môi trường văn hóa. Doanh nghiệp du lịch cần đồng hành cùng cộng đồng để chia sẻ lợi ích và hỗ trợ đầu tư dài hạn. Du khách cũng cần nâng cao trách nhiệm khi tiếp cận không gian sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Sự kết hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân tạo ra nền tảng vững chắc. Nhờ đó, du lịch Sa Pa vừa tăng trưởng về doanh thu vừa gìn giữ được hồn cốt văn hóa vùng cao Tây Bắc.

4.1. Ứng dụng mô hình du lịch cộng đồng vào thực tiễn các xã bản

Ứng dụng mô hình du lịch cộng đồng đòi hỏi quy trình triển khai thích ứng với điều kiện từng xã, bản. Mỗi địa phương cần định vị sản phẩm văn hóa đặc trưng dựa trên thế mạnh của từng nhóm dân tộc. Xã Tả Phìn phát huy nghề chạm khắc bạc và dịch vụ tắm thuốc cổ truyền của người Dao đỏ. Bản Lao Chải và Tả Van tập trung vào trải nghiệm thêu dệt thổ cẩm và canh tác ruộng bậc thang của người H'Mông và Giáy. Các hộ dân liên kết thành lập tổ hợp tác du lịch nhằm thống nhất mức giá dịch vụ và chuẩn mực đón tiếp. Ban quản lý thôn bản kiểm soát chặt chẽ vệ sinh môi trường và an ninh trật tự. Việc nhân rộng mô hình phải luôn đi đôi với đánh giá sức chứa môi trường địa phương.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho công tác quản lý kinh tế địa phương

Chính quyền thị xã Sa Pa cần hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế du lịch nông thôn. Địa phương cần ban hành các gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ người dân vay vốn phát triển homestay đạt chuẩn. Ngân sách thị xã cần bố trí nguồn vốn thỏa đáng cho các đề án bảo tồn trang phục, chữ viết và dân ca cổ truyền. Các cơ quan chức năng cần siết chặt kiểm tra, xử lý nghiêm việc xâm hại kiến trúc nhà ở truyền thống và cảnh quan thiên nhiên. Chính sách thu hút đầu tư du lịch phải gắn liền với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp lữ hành. Đội ngũ cán bộ quản lý cấp cơ sở cần được bồi dưỡng chuyên môn định kỳ. Khung khổ pháp lý minh bạch bảo đảm du lịch cộng đồng phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Sa Pa thuộc tỉnh Lào Cai là địa bàn vùng cao biên giới trọng điểm tại khu vực Tây Bắc, sở hữu đường biên giới tiếp giáp với Trung Quốc dài 203,5 km. Đây là nơi hội tụ không gian văn hóa đặc sắc của 25 dân tộc anh em, chiếm tới 50% tổng số thành phần dân tộc của cả nước. Nguồn tài nguyên nhân văn phong phú kết hợp cùng cảnh quan thiên nhiên của dãy Hoàng Liên Sơn đã tạo tiền đề thuận lợi để phát triển du lịch cộng đồng. Theo Quyết định số 1845/QĐ-TTg ngày 26/9/2016 của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch phát triển Khu du lịch quốc gia Sa Pa đến năm 2030, mục tiêu cốt lõi đặt ra là khai thác hiệu quả cảnh quan thiên nhiên gắn liền với nhiệm vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số một cách bền vững.

Tuy nhiên, thực tiễn giai đoạn vừa qua cho thấy tốc độ tăng trưởng du lịch nhanh chóng đang tạo ra nhiều sức ép đối với môi trường và cấu trúc xã hội truyền thống. Hoạt động du lịch cộng đồng tại nhiều thôn bản còn mang tính tự phát, thiếu liên kết chặt chẽ với chuỗi sản xuất nông nghiệp bản địa. Chất lượng dịch vụ lưu trú homestay chưa đồng đều, đội ngũ thuyết minh viên bản địa thiếu hụt về chuyên môn nghiệp vụ. Nguy cơ thương mại hóa làm mai một các phong tục tập quán cổ truyền đang trở thành thách thức lớn đối với công tác quản lý kinh tế địa phương.

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc tại thị xã Sa Pa thông qua nguồn số liệu thứ cấp giai đoạn 2017-2019 và số liệu khảo sát thực địa năm 2020. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đo lường các chỉ tiêu phát triển kinh tế du lịch, nhận diện các nhân tố tác động chủ quan và khách quan, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ. Kết quả nghiên cứu cung cấp căn cứ khoa học giúp chính quyền địa phương gia tăng giá trị kinh tế du lịch và duy trì các giá trị di sản văn hóa bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 khung lý thuyết chủ đạo:

Lý thuyết phát triển du lịch dựa vào cộng đồng khẳng định cộng đồng dân cư địa phương là chủ thể trung tâm trong việc sở hữu, vận hành và quản lý tài nguyên du lịch. Lợi ích kinh tế thu được từ hoạt động lưu trú, ẩm thực và dịch vụ phải được giữ lại và tái phân phối công bằng trong nền kinh tế bản địa, đảm bảo cân bằng giữa sinh thái và xã hội.

Lý thuyết bảo tồn văn hóa dân tộc tiếp cận văn hóa như một hệ giá trị cốt lõi, bao gồm toàn bộ đời sống tinh thần, phong tục tập quán, tri thức bản địa và các di sản vật thể, phi vật thể. Việc bảo tồn không phải là đóng băng di sản mà là bảo vệ sự tồn tại sống động của văn hóa trong đời sống thường nhật thông qua việc chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững.

Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm nền tảng: Du lịch cộng đồng, Bản sắc văn hóa dân tộc, Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa, và Tính bền vững của điểm đến. Mối quan hệ tương hỗ giữa kinh tế du lịch và văn hóa bản địa được đánh giá thông qua 5 nhóm chỉ tiêu chính: quy mô khách du lịch, cơ cấu doanh thu từ du lịch, cơ sở hạ tầng du lịch, chất lượng nguồn nhân lực phục vụ và sự tham gia của cộng đồng dân cư.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện trong giai đoạn 2017-2019 từ báo cáo kinh tế xã hội của Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa, số liệu thống kê của Phòng Văn hóa Thông tin thị xã Sa Pa, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai và Niên giám thống kê tỉnh.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thực hiện qua đợt khảo sát thực tế từ tháng 7/2020 đến tháng 9/2020 với tổng quy mô mẫu điều tra là 335 người, chia thành 3 nhóm đối tượng:

• Nhóm cán bộ quản lý nhà nước: Thực hiện điều tra toàn bộ 35 cán bộ chuyên trách công tác quản lý du lịch tại Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, Phòng Văn hóa Thông tin thị xã và cán bộ phụ trách văn hóa các xã, phường.
• Nhóm khách du lịch: Thu thập 200 du khách theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện tại các điểm du lịch trọng yếu, bao gồm 100 khách du lịch nội địa và 100 du khách quốc tế.
• Nhóm hộ dân kinh doanh du lịch cộng đồng: Khảo sát 100 hộ gia đình kinh doanh dịch vụ homestay theo phương pháp ngẫu nhiên thuận tiện tại 4 địa bàn trọng điểm, gồm 30 hộ tại xã Tả Van, 30 hộ tại xã Bản Hồ, 20 hộ tại xã Mường Hoa và 20 hộ tại xã Hoàng Liên.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp thống kê mô tả, phương pháp so sánh số tuyệt đối và số tương đối, cùng phương pháp phân tích dãy số thời gian nhằm đo lường lượng tăng giảm định gốc và tốc độ phát triển bình quân. Thang đo Likert 5 bậc (từ 1,00 đến 1,80 điểm: Rất không đồng ý; đến 4,21 đến 5,00 điểm: Rất đồng ý) được áp dụng để lượng hóa ý kiến đánh giá. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này đảm bảo tính khách quan khoa học, phản ánh đa chiều từ góc độ nhà quản lý, người thụ hưởng dịch vụ và cộng đồng cư dân bản địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất: Quy mô khách và doanh thu du lịch cộng đồng tại Sa Pa ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh trong giai đoạn 2017-2019. Lượng khách du lịch cộng đồng tăng trưởng bình quân trên 18%/năm, kéo theo mức tăng doanh thu xã hội từ dịch vụ du lịch đạt trên 20%/năm. Tỷ trọng đóng góp từ dịch vụ du lịch vào nguồn thu ngân sách thị xã duy trì mức tăng liên tục qua các năm, khẳng định vai trò là ngành kinh tế động lực xóa đói giảm nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Phát hiện thứ hai: Hệ thống cơ sở lưu trú homestay phát triển bùng nổ nhưng có sự mất cân đối rõ nét giữa các địa bàn. Thống kê từ 100 hộ dân khảo sát cho thấy mạng lưới homestay tập trung mật độ cao tại xã Tả Van và Bản Hồ, trong khi xã Mường Hoa và Hoàng Liên chiếm tỷ lệ khiêm tốn hơn. Khoảng 72% lao động tham gia phục vụ tại các homestay là người trong gia đình hoặc cư dân bản địa, nhưng chỉ có khoảng 23% lao động từng trải qua các khóa tập huấn nghiệp vụ du lịch bài bản.

Phát hiện thứ ba: Đánh giá của du khách có sự chênh lệch lớn giữa các tiêu chí trải nghiệm. Kết quả khảo sát 200 du khách cho thấy điểm số trung bình về sức hấp dẫn của cảnh quan thiên nhiên và phong tục lễ hội đạt mức rất cao là 4,25/5,00 điểm. Ngược lại, tiêu chí về năng lực thuyết minh văn hóa và trình độ ngoại ngữ của lực lượng hướng dẫn viên tại điểm chỉ đạt 3,12/5,00 điểm, thuộc nhóm phân vân và chưa đáp ứng kỳ vọng của khách quốc tế.

Phát hiện thứ tư: Môi trường sinh thái và cấu trúc cảnh quan làng bản đang đứng trước nguy cơ xuống cấp. Có tới 64% ý kiến từ nhóm cán bộ quản lý và người dân bày tỏ quan ngại sâu sắc về vấn đề xử lý nước thải, thu gom rác thải sinh hoạt chưa triệt để. Tình trạng tự ý cơi nới công trình bằng vật liệu hiện đại làm phá vỡ kiến trúc nhà gỗ truyền thống của người Mông và người Dao đỏ diễn ra tại khoảng 35% cơ sở lưu trú mới thành lập.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ công tác quy hoạch du lịch cộng đồng chưa theo kịp tốc độ gia tăng cơ học của thị trường. Nhận thức của một bộ phận người dân về mối liên kết hữu cơ giữa bảo tồn di sản văn hóa và lợi ích kinh tế lâu dài còn đơn giản, dẫn đến tâm lý nóng vội trong kinh doanh. Đội ngũ cán bộ quản lý cấp xã còn mỏng, thiếu công cụ kiểm tra và giám sát các quy chuẩn xây dựng, bảo vệ môi trường.

Khi đối chiếu với thực tiễn các địa phương khác, mô hình phát triển tại Sa Pa có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng bộc lộ những khoảng trống cần hoàn thiện. Tại huyện Lâm Bình thuộc tỉnh Tuyên Quang, việc mở rộng từ 15 homestay năm 2017 lên 24 homestay năm 2019 luôn được kiểm soát chặt chẽ về quy hoạch cảnh quan và chuẩn hóa sản phẩm quà tặng lưu niệm đặc trưng. Tương tự, tại huyện Quan Hóa thuộc tỉnh Thanh Hóa, bản Hang của xã Phú Lệ duy trì đón trên 4.000 lượt khách mỗi năm với doanh thu hơn 600 triệu đồng nhờ xây dựng quy chuẩn nghiêm ngặt cho 28 hộ làm homestay gắn liền với phục dựng văn hóa Thái cổ.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ cột nhóm kết hợp đường xu hướng, thể hiện biến động cơ cấu giữa dòng khách quốc tế và khách nội địa giai đoạn 2017-2019. Bên cạnh đó, việc sử dụng bảng ma trận đánh giá mức độ hài lòng theo thang đo Likert 5 bậc sẽ làm nổi bật khoảng cách giữa kỳ vọng của du khách và chất lượng cung ứng dịch vụ thực tế, tạo luận cứ thuyết phục cho các nhà hoạch định chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện công tác quy hoạch phân vùng không gian bảo tồn và du lịch cộng đồng. Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa chủ trì phối hợp với các sở, ngành liên quan rà soát quy hoạch chi tiết cho từng bản làng du lịch trọng điểm tại xã Tả Van, Mường Hoa và Bản Hồ trong giai đoạn 2021-2023. Đặt mục tiêu khống chế mật độ xây dựng cơ sở lưu trú mới không vượt quá 30%, ban hành quy chế bắt buộc sử dụng vật liệu kiến trúc truyền thống thân thiện với môi trường, kiên quyết xử lý các trường hợp phá vỡ cảnh quan tự nhiên.

Thứ hai, chuẩn hóa chất lượng nguồn nhân lực và đội ngũ hướng dẫn viên du lịch tại điểm. Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai kết hợp cùng Phòng Văn hóa Thông tin thị xã Sa Pa triển khai chương trình đào tạo nghề du lịch cộng đồng định kỳ hàng quý. Mục tiêu đến năm 2024 đạt 100% người điều hành homestay được cấp chứng chỉ an toàn vệ sinh thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, và tối thiểu 80% hướng dẫn viên tại điểm có chứng chỉ hành nghề cùng khả năng giao tiếp ngoại ngữ cơ bản.

Thứ ba, đa dạng hóa chuỗi sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn liền với bảo tồn nghề truyền thống. Hiệp hội Du lịch địa phương cùng các hợp tác xã làng nghề thúc đẩy dự án khôi phục nghề dệt thổ cẩm, rèn đúc thủ công và chế biến dược liệu tắm của người Dao đỏ. Thiết kế gói sản phẩm Một ngày làm nông dân bản địa nhằm kéo dài thời gian lưu trú bình quân của du khách từ 1,5 ngày lên 2,5 ngày, hướng đến mục tiêu gia tăng mức chi tiêu bình quân của mỗi lượt khách thêm ít nhất 25% trong giai đoạn 2022-2025.

Thứ tư, tăng cường quản lý môi trường và cơ chế điều tiết chia sẻ lợi ích cộng đồng. Ủy ban nhân dân các xã phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường thiết lập hệ thống thu gom, phân loại rác thải tại nguồn ở 100% các điểm du lịch cộng đồng. Trích tối thiểu 10% đến 15% nguồn thu từ phí tham quan thắng cảnh để tái đầu tư vào hạ tầng thu gom rác, bảo dưỡng đường giao thông nội bản và hỗ trợ kinh phí phục dựng các lễ hội văn hóa truyền thống định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước: Các chuyên viên và lãnh đạo tại Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa, Phòng Văn hóa Thông tin thị xã có thể khai thác bộ dữ liệu khảo sát 335 mẫu để phục vụ công tác quy hoạch, xây dựng chính sách điều hành và ban hành văn bản pháp quy quản lý hoạt động du lịch cộng đồng trên địa bàn giai đoạn mới.

Nhóm doanh nghiệp lữ hành và hợp tác xã dịch vụ: Các đơn vị kinh doanh du lịch tìm thấy góc nhìn thực tế về thị hiếu của 200 du khách nội địa và quốc tế, từ đó thiết kế các tour tuyến trải nghiệm văn hóa bản địa độc đáo, gia tăng thời gian lưu trú và nâng cao hiệu quả thương mại dịch vụ.

Nhóm viện nghiên cứu, trường đại học và học viên cao học: Giảng viên và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Du lịch học có thể sử dụng đề tài như một tài liệu tham khảo khoa học chuẩn mực về phương pháp thu thập dữ liệu hỗn hợp, xử lý thang đo Likert và phân tích dãy số thời gian ứng dụng trong kinh tế du lịch.

Nhóm cộng đồng dân cư và các hộ kinh doanh homestay: Các hộ dân làm du lịch tại các xã Tả Van, Bản Hồ, Mường Hoa có thể tham khảo các bài học thực tiễn để nâng cao chất lượng buồng phòng, cải thiện vệ sinh môi trường và gìn giữ nét văn hóa kiến trúc nhà ở độc đáo của dân tộc mình.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch cộng đồng đóng góp như thế nào vào quá trình xóa đói giảm nghèo tại Sa Pa? Hoạt động du lịch cộng đồng tạo sinh kế trực tiếp cho hàng trăm hộ dân tại các xã Tả Van, Bản Hồ thông qua dịch vụ lưu trú homestay và bán nông sản đặc sản. Kết quả khảo sát 100 hộ dân cho thấy du lịch tạo việc làm cho hơn 70% lao động gia đình, giúp nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số thoát nghèo và nâng cao thu nhập bền vững.

Tại sao sự phát triển nhanh của homestay lại tiềm ẩn rủi ro phá vỡ bản sắc văn hóa? Việc gia tăng nhanh chóng các homestay tự phát khiến nhiều hộ dân đưa các vật liệu xây dựng hiện đại như xi măng, mái tôn vào cơi nới, làm mất đi nét kiến trúc nhà gỗ truyền thống. Có tới 35% cơ sở lưu trú khảo sát gặp phải tình trạng này, đe dọa trực tiếp đến tính nguyên bản của không gian văn hóa bản địa.

Năng lực của lực lượng hướng dẫn viên tại điểm ở Sa Pa hiện đang ở mức độ nào? Kết quả khảo sát 200 du khách cho thấy năng lực của lực lượng hướng dẫn viên tại điểm chỉ đạt điểm trung bình 3,12 trên thang đo Likert 5 bậc. Du khách đánh giá đội ngũ này còn thiếu kiến thức sâu về văn hóa cổ truyền và khả năng giao tiếp bằng ngoại ngữ còn hạn chế, chưa đáp ứng trọn vẹn nhu cầu của du khách quốc tế.

Bài học kinh nghiệm từ huyện Lâm Bình và huyện Quan Hóa có thể ứng dụng vào Sa Pa ra sao? Sa Pa có thể học hỏi mô hình phát triển 24 homestay gắn với chuẩn hóa sản phẩm lưu niệm của Lâm Bình và kinh nghiệm xây dựng tour du lịch gắn với 28 hộ homestay đạt chuẩn tại Quan Hóa. Việc kiểm soát chặt chẽ quy hoạch và bảo tồn ẩm thực dân gian là chìa khóa then chốt để Sa Pa nhân rộng thành công.

Chính quyền địa phương cần làm gì để giải quyết dứt điểm vấn đề rác thải du lịch cộng đồng? Chính quyền cần trích khoảng 10% đến 15% phí tham quan để đầu tư các trạm trung chuyển rác và hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt tại các xã trọng điểm. Đồng thời, cần bắt buộc 100% cơ sở kinh doanh homestay ký cam kết phân loại rác tại nguồn nhằm khắc phục nỗi lo ô nhiễm của 64% người dân được khảo sát.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch cộng đồng gắn liền với nhiệm vụ bảo tồn văn hóa dân tộc trong bối cảnh kinh tế thị trường.
• Phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng du lịch Sa Pa giai đoạn 2017-2019 và năm 2020 thông qua bộ số liệu sơ cấp quy mô 335 đối tượng khảo sát tại 4 địa bàn trọng điểm.
• Xác định rõ các nút thắt then chốt bao gồm nguy cơ phá vỡ cảnh quan kiến trúc bản địa, chất lượng nhân lực hướng dẫn viên chưa đạt chuẩn và ô nhiễm môi trường cục bộ.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá có tính ứng dụng cao, phân định rõ lộ trình thực hiện từ năm 2021 đến năm 2025 gắn với trách nhiệm của từng cấp chính quyền và cộng đồng.
• Kêu gọi các cấp quản lý, doanh nghiệp lữ hành và đồng bào các dân tộc tại thị xã Sa Pa nhanh chóng hành động để hiện thực hóa mục tiêu đưa Sa Pa trở thành khu du lịch quốc gia mang tầm quốc tế nhưng vẫn vẹn nguyên bản sắc văn hóa truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG GẮN VỚI BẢO TỒN VĂN HÓA DÂN TỘC 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc 1. Một số khái niệm 1. Du lịch cộng đồng a.

Khái niệm Nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas đưa ra định nghĩa: “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yêu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” (Trần Thị Thủy, Đậu Quang Vinh, 2014). Quan niệm nên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn họ quản lý. Năm 1997, Tổ chức du lịch Thái Lan - Responsible Ecological Social tour một tổ chức du lịch chịu trách nhiệm về du lịch sinh thái - xã hội đã đưa ra định nghĩa.

“Du lịch cộng đồng là phương thức tổ chức du lịch đề cao sự bền vững về môi trường và văn hóa xã hội. Du lịch cộng đồng do cộng đồng sở hữu quản lý tài nguyên các hoạt động du lịch. Vì sự phát triển của cộng đồng và cho phép du khách nâng cao nhận thức cũng như học hỏi từ cộng đồngcộng đồng về những giá trị văn hóa, cuộc sống đời thường của họ (Trịnh Thanh Thủy, 2005). Còn quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) định nghĩa :“Du lịch dựa vào cộng đồng là một hình thức du lịch mà cộng đồng địa phương làm chủ, tham gia vào quá trình phát triển và quản lí, và phần lớn các lợi ích sẽ thuộc về cộng đồng”(Trần Thị Thủy, Đậu Quang Vinh, 2014).Theo định nghĩa này, cộng đồng được nêu bật lên với vai trò tuyệt đối trong du lịch dựa vào cộng đồng.

Họ cũng chính là nhân tố thu lợi trực tiếp từ hoạt động du lịch. 6 Theo Viên Nghiên cứu phát triển nông thôn và Miền Núi (thuộc hội Khoa học kĩ thuật Lâm nghiệp Việt Nam) đưa ra định nghĩa du lịch dựa vào cộng đồng “Là hoạt động du lịch nhằm bảo tồn tài nguyên du lịch tại các điểm du lịch đông khách vì sự phát triển du lịch bền vững dài hạn. Du lịch cộng đồng khuyến khích sự tham gia của người dân địa phương trong du lịch và cơ chế tạo các cơ hội cho cộng đồng” (Trịnh Thanh Thủy, 2005). Theo quan điểm của Viện Nghiên cứu phát triển Miền núi, định nghĩa này cho ta thấy cái nhìn rộng hơn về du lịch dựa vào cộng đồng, hiểu được mục tiêu của hình thức du lịch này.

Từ việc nghiên cứu các định nghĩa về du lịch dựa vào cộng đồng, tiến sỹ Võ Quế đã rút ra định nghĩa Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng trong cuốn sách của mình: “Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”(Võ Quế, 2006). Đặc điểm - Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch mới khác với các loại hình du lịch khác bởi cộng đồng dân cư là những người được tham gia ngay từ đầu, từ khâu nghiên cứu, lập kế hoạch phát triển, triển khai các hoạt động kinh doanh du lịch, cung cấp các sản phẩm du lịch dịch vụ cho khách du lịch.Họ giữ vai trò chủ đạo phát triển và duy trì các dịch vụ. Hoạt động này tính đến hiệu quả và sự điều tiết của các quy luật kinh tế thị trường. - Địa điểm tổ chức phát triển du lịch dựa vào du lịch cộng đồng diễn ra tại nơi cư trú hoặc gần nơi cư trú của cộng đồng địa phương.

Đây là những khu vực có tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhận văn phong phú, hấp dẫn có độ nhạy cảm về đa dạng sinh học,chính trị, văn hóa, xã hội và đang bị tác động của con người. 7 Điều kiện tiên quyết là khu du lịch hay điểm du lịch đó phải có nguồn tài nguyên du lịch đặc trưng, hấp dẫn và còn khá nguyên vẹn giá trị. Các dịch vụ do người dân địa phương cung cấp có tính đặc trưng, đặc thù của địa phương cao và ít mang tính chuyên môn hóa. Cộng đồng dân cư phải là người sinh sống và làm việc trong hoặc liền kề các điểm tài nguyên du lịch.

Ngoài việc phát triển du lịch, cộng đồng dân cư còn có trách nhiệm tham gia bảo vệ tài nguyên môi trường nhằm hạn chế tác động tiêu cực chinh từ việc khai thác tài nguyên du lịch của cộng đồng và hoạt động của du khách. Khách du lịch thường không đòi hỏi dịch vụ mang tính tiện nghi hay chất lượng cao. Khách du lịch thường có nhận thức cao, thích khám phá, tìm hiểu những điều mới lạ, những giá trị nguyên bản. Du lịch cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo.

- Du lịch cộng đồng là hoạt động thu hút cộng đồng địa phương tham gia vào hoạt động du lịch và được hưởng lợi từ hoạt động này nên đây là loại hình có tính chuyên môn thấp. Đặc điểm lớn nhất của du lịch cộng đồng là người tổ chức du lịch và cư dân bản địa khai thác cái sẵn có của cộng đồng địa phương đề kinh doanh du lịch. Phát triển du lịch cộng đồng phải đảm bảo sự công bằng trong phân chia quyền lợi thu nhập cho các bên tham gia. Phát triển du lịch cộng đồng góp phần làm đa dạng hóa các ngành kinh tế, trong khi vẫn duy trì và phát triển các ngành kinh tế truyền thống.

Du lịch cộng đồng còn bao gồm yếu tố trợ giúp, tạo điều kiện cho bên tham gia trong đó vai trò của các tổ chức chính phủ, phi chính phủ,các cấp quản lý nhà nước (Võ Quế, 2006). Bảo tồn văn hóa dân tộc 8 Tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa họp ở Venise, F.Mayor - nguyên Tổng giám đốc UNESCO đã đưa ra một định nghĩa khái niệm văn hóa trên cơ sở nhấn mạnh tính đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc (BSVHDT):“Văn hoá bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động” (Trịnh Thanh Thủy, 2005). Trong quan hệ quốc tế, bản sắc văn hóa dân tộc được xem như cái “thẻ căn cước”, là cốt cách của mỗi dân tộc thể hiện trên mọi phương diện. Trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã tổng kết: “Văn hóa dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.

Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống…Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo”(Văn kiện, 2018). “Bảo tồn văn hóa" với những đối tượng cụ thể như: bảo tồn văn hóa truyền thống, bảo tồn văn hóa vật thể, bảo tồn văn hóa phi vật thể, bảo tồn di sản văn hóa phật giáo, bảo tồn văn hóa nông thôn… Hiểu theo nghĩa chung nhất thì bảo tồn văn hóa là gìn giữ, lưu lại những giá trị văn hóa.Như vậy bảo tồn văn hóa dân tộc được hiểu như là các nỗ lực nhằm bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của văn hóa dân tộc theo dạng thức vốn có của nó (Viện ngôn ngữ học, 2010). Du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc Du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn văn hóa dân tộc, đồng thời 9 cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn văn hóa dân tộc đó(Võ Quế, 2006). Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc Phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao.

Phát triển không chỉ đơn thuần là tăng lên hay giảm đi về lượng mà còn biến đổi về chất của sự vật, hiện tượng. Phát triển là khuynh hướng vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện do việc giải quyết mâu thuẫn, thực hiện bước nhảy về chất gây ra, và hướng theo xu thế của phủ định của phủ định. Như vậy hiểu một cách đơn giản nhất thì phát triển là sự tăng lên về số lượng và chất lượng. Phát triển du lịch cộng đồng gắn với BTVHDT là hình thức mở rộng về số lượng và nâng cao về chất lượng dịch vụ du lịch tại vùng/miền/lãnh thổ/địa phương nào đó nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn văn hóa dân tộc, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn văn hóa dân tộc đó.

Vai trò của phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc Một là, vai trò của du lịch cộng đồng gắn với BTVHDT đối với phát triển kinh tế.Phát triển DLCĐ sẽ giải quyết được công ăn việc làm, nâng cao đời sống mọi thành viên, đồng thời góp phần vào nguồn thu chung cho quỹ cộng đồng cũng như ngân sách, góp phần vào xóa đói giảm nghèo tại các vùng khó khăn. Hai là, vai trò của du lịch cộng đồng gắn với BTVHDT đối với sự phát triển xã hội. Phát triển DLCĐ gắn với BTVHDT sẽ huy động nguồn lực xã hội đặc biệt là chính quyền địa phương, người dân bản địa đối với việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, góp phần phát triển xã hội bền vững. Khơi dậy được niềm tự hào của người dân trong giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đặc biệt là thế hệ trẻ thấy được vai trò, trách nhiệm của mình đối với việc gìn giữ giá trị 10 lịch sử, văn hóa.