Văn Hóa Khu Vực Tây Sông Hậu Với Phát Triển Du Lịch Bền Vững

Tài liệu nghiên cứu Văn hóa khu vực tây sông hậu với phát triển du lịch bền vững, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Trọng Lễ
• Người hướng dẫn: TS. Lý Tùng Hiếu
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Văn Hóa Khu Vực Tây Sông Hậu Với Phát Triển Du Lịch Bền Vững
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài và tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.7. Kết cấu và quy cách trình bày luận án
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Khung khái niệm
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.3. Môi trường sinh thái nhân văn khu vực Tây sông Hậu
• 2.4. Giao lưu và tiếp biến văn hóa ở khu vực Tây sông Hậu
• 2.5. Chủ thể văn hóa khu vực Tây sông Hậu
• 3. THỰC TRẠNG KHAI THÁC VĂN HÓA KHU VỰC TÂY SÔNG HẬU TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
• 3.1. Thực trạng khai thác tài nguyên văn hóa trong du lịch nhìn từ khía cạnh phát triển bền vững về kinh tế
• 3.2. Thực trạng về tổ chức, quy hoạch và định vị thương hiệu du lịch văn hóa khu vực Tây sông Hậu
• 3.3. Thực trạng bảo tồn, khai thác tài nguyên văn hóa trong du lịch
• 3.4. Thực trạng khai thác tài nguyên văn hóa trong du lịch nhìn từ khía cạnh phát triển bền vững về văn hóa - xã hội
• 3.5. Thực trạng về tổ chức quản lý nguồn lực tài nguyên du lịch văn hóa và đội ngũ nhân lực du lịch
• 3.6. Thực trạng về phát huy nguồn lực tài nguyên văn hóa trong du lịch
• 3.7. Thực trạng khai thác văn hóa trong du lịch nhìn từ khía cạnh phát triển bền vững về môi trường sinh thái
• 3.8. Thực trạng nguồn tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa trong du lịch Tây sông Hậu
• 3.9. Thực trạng ô nhiễm môi trường thiên nhiên và môi trường văn hóa trong du lịch Tây sông Hậu
• 3.10. Đánh giá khai thác tài nguyên văn hóa khu vực Tây sông Hậu trong phát triển du lịch bền vững
• 3.11. Nhận định đánh giá (Mô hình phân tích SWOT)
• 3.12. Những tồn tại, hạn chế khai thác tài nguyên văn hóa trong phát triển du lịch bền vững
• 4. ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP KHAI THÁC VĂN HÓA KHU VỰC TÂY SÔNG HẬU TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
• 4.1. Định hướng khai thác tài nguyên văn hóa trong phát triển du lịch bền vững
• 4.2. Cơ sở đề xuất khai thác văn hóa khu vực Tây sông Hậu để phát triển du lịch bền vững
• 4.3. Tổ chức, quy hoạch du lịch văn hóa
• 4.4. Tổ chức quản lý tài nguyên du lịch văn hóa
• 4.5. Định vị thương hiệu du lịch văn hóa khu vực Tây sông Hậu
• 4.6. Giải pháp khai thác tài nguyên văn hóa trong phát triển du lịch bền vững
• 4.7. Giải pháp khai thác tài nguyên văn hóa vật thể trong phát triển du lịch bền vững
• 4.8. Giải pháp khai thác tài nguyên văn hóa phi vật thể trong phát triển du lịch bền vững
• 4.9. Liên kết trong du lịch văn hóa để phát triển du lịch bền vững
• 4.10. Bảo tồn và tôn tạo tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa
• 4.11. Đào tạo và điều hành đội ngũ nhân lực du lịch
• 4.12. Phòng chống ô nhiễm môi trường thiên nhiên và môi trường văn hóa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu tiếng Việt
• Tài liệu tiếng nước ngoài
• Tạp chí trong và ngoài nước
• Một số hình ảnh về điểm tham quan và biên bản quan sát – tham dự trong một số chuyến đi thực địa ở khu vực Tây sông Hậu
• Biên bản phỏng vấn
• Đơn vị hành chính của khu vực Tây sông Hậu năm 2020
• Các tiểu vùng của khu vực Tây sông Hậu
• Một số tài nguyên văn hóa được xếp hạng ở khu vực Tây sông Hậu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Du Lịch Bền Vững Tây Sông Hậu

Khu vực Tây Sông Hậu sở hữu tiềm năng to lớn cho du lịch bền vững, dựa trên nền tảng văn hóa bản địa độc đáo. Vùng đất này là nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa: Việt, Khmer, Hoa, Chăm, tạo nên một bức tranh đa dạng và phong phú. Việc khai thác và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống này một cách có trách nhiệm là yếu tố then chốt để phát triển du lịch một cách bền vững, mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương đồng thời bảo tồn di sản văn hóa. Luận án của Trần Trọng Lễ (2023) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu và khai thác văn hóa khu vực Tây Sông Hậu cho mục tiêu phát triển du lịch bền vững.

1.1. Tiềm năng Du lịch Văn hóa từ Di sản Tây Sông Hậu

Tây Sông Hậu chứa đựng kho tàng di sản văn hóa phong phú, từ các di tích lịch sử, kiến trúc cổ kính đến các lễ hội truyền thống, làng nghề thủ công độc đáo. Các di sản văn hóa này là nguồn tài nguyên vô giá để phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn du khách. Ví dụ, các lễ hội Khmer ở Sóc Trăng, các làng nghề truyền thống ở An Giang, hay ẩm thực Tây Sông Hậu đều mang đậm bản sắc riêng, có sức hút lớn với du khách. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa bản địa này cần được đặt lên hàng đầu.

1.2. Định hướng Phát triển Du lịch Bền vững khu vực TSH

Để phát triển du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu, cần có một chiến lược tổng thể, bao gồm quy hoạch du lịch, phát triển sản phẩm, đào tạo nguồn nhân lực, và quản lý môi trường. Ưu tiên phát triển các loại hình du lịch có trách nhiệm, như du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa địa phương. Cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình phát triển du lịch, đảm bảo họ được hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Du Lịch Bền Vững Ở TSH

Mặc dù có tiềm năng lớn, phát triển du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác tài nguyên văn hóa chưa hiệu quả, sản phẩm du lịch còn đơn điệu, thiếu tính độc đáo. Tác động của du lịch đến môi trường và văn hóa địa phương chưa được kiểm soát tốt. Nguồn nhân lực du lịch còn thiếu chuyên nghiệp, thiếu kỹ năng quản lý du lịch bền vững. Thêm vào đó, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường cũng là những yếu tố đe dọa sự phát triển kinh tế du lịch địa phương.

2.1. Thiếu hụt Đầu Tư và Đa dạng hóa Sản phẩm Du lịch

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu vốn đầu tư vào cơ sở hạ tầng du lịch và phát triển sản phẩm du lịch. Các sản phẩm du lịch hiện nay chủ yếu tập trung vào các loại hình du lịch truyền thống, như tham quan sông nước, chợ nổi, mà chưa khai thác hết tiềm năng từ văn hóa bản địa. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa Tây Sông Hậu, như du lịch trải nghiệm làng nghề truyền thống, du lịch khám phá ẩm thực Tây Sông Hậu, hay du lịch tìm hiểu lễ hội truyền thống.

2.2. Quản Lý Môi Trường và Tác Động Văn hóa từ Du Lịch

Hoạt động du lịch có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa địa phương, nếu không được quản lý chặt chẽ. Rác thải du lịch, ô nhiễm nguồn nước, khai thác quá mức nguồn lực du lịch văn hóa... có thể gây suy thoái môi trường. Việc thương mại hóa văn hóa bản địa, làm mất đi tính nguyên bản của các giá trị văn hóa. Do đó, cần có các biện pháp quản lý môi trường hiệu quả, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn văn hóa truyền thống cho cả du khách và cộng đồng địa phương.

III. Cách Khai Thác Văn Hóa Phát Triển Du Lịch Bền Vững TSH

Để vượt qua những thách thức và phát triển du lịch bền vững từ văn hóa khu vực Tây Sông Hậu, cần có những giải pháp cụ thể. Ưu tiên bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng thời sáng tạo các sản phẩm du lịch mới, hấp dẫn. Tăng cường liên kết trong du lịch văn hóa giữa các địa phương, tạo ra chuỗi sản phẩm đa dạng, phong phú. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch, đáp ứng yêu cầu của du lịch có trách nhiệm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp du lịch, và cộng đồng địa phương.

3.1. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di sản Văn hóa Vật thể

Cần đầu tư vào việc bảo tồn và phục hồi các di tích lịch sử văn hóa, các công trình kiến trúc cổ, các làng nghề truyền thống. Đồng thời, cần có các hoạt động quảng bá, giới thiệu các di sản văn hóa này đến du khách. Có thể tổ chức các tour du lịch tham quan các di tích, trải nghiệm các làng nghề truyền thống, hay tham gia các lễ hội văn hóa bản địa. Cần đảm bảo rằng hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến các di sản văn hóa.

3.2. Khai Thác và Phát triển Du lịch Văn hóa Phi Vật thể

Ngoài di sản văn hóa vật thể, Tây Sông Hậu còn có kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú, như lễ hội truyền thống, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực Tây Sông Hậu, phong tục tập quán. Cần khai thác và phát huy những giá trị văn hóa này để tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn du khách. Có thể tổ chức các lễ hội văn hóa bản địa, biểu diễn nghệ thuật truyền thống, giới thiệu ẩm thực Tây Sông Hậu, hay tổ chức các lớp học về văn hóa bản địa cho du khách.

IV. Hướng Dẫn Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Bền Vững TSH

Du lịch cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để phát triển du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu. Hình thức du lịch này giúp tạo ra thu nhập cho cộng đồng địa phương, đồng thời bảo tồn văn hóa truyền thống và môi trường sinh thái. Cần có sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và doanh nghiệp du lịch để cộng đồng địa phương có thể tham gia vào quá trình phát triển du lịch một cách hiệu quả. Việc quản lý du lịch bền vững cần sự tham gia tích cực của cộng đồng.

4.1. Trao quyền cho Cộng Đồng trong Du lịch Văn hóa

Để phát triển du lịch cộng đồng thành công, cần trao quyền cho cộng đồng địa phương trong việc quản lý và điều hành các hoạt động du lịch. Cộng đồng địa phương cần được tham gia vào quá trình lập kế hoạch, phát triển sản phẩm, và quảng bá du lịch. Cần đảm bảo rằng lợi ích từ du lịch được chia sẻ công bằng cho cộng đồng địa phương. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho cộng đồng địa phương để họ có thể quản lý du lịch một cách chuyên nghiệp.

4.2. Phát triển Sản phẩm Du lịch dựa trên Văn hóa Cộng đồng

Các sản phẩm du lịch cộng đồng cần dựa trên những giá trị văn hóa bản địa độc đáo của cộng đồng địa phương. Có thể tổ chức các tour du lịch khám phá cuộc sống hàng ngày của người dân, tham gia các hoạt động sản xuất nông nghiệp, thủ công mỹ nghệ, hay thưởng thức ẩm thực Tây Sông Hậu. Cần đảm bảo rằng các sản phẩm du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến văn hóa và môi trường của cộng đồng địa phương.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch TSH Kết Quả

Nghiên cứu về văn hóa khu vực Tây Sông Hậu và phát triển du lịch bền vững mang lại những kết quả thiết thực. Góp phần nhận diện những tiềm năng và thách thức trong phát triển du lịch từ văn hóa bản địa. Đề xuất những giải pháp cụ thể để khai thác tài nguyên văn hóa một cách bền vững, mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương. Cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách và quy hoạch phát triển du lịch có trách nhiệm ở Tây Sông Hậu.

5.1. Đề xuất Mô hình Du lịch Bền vững dựa trên Văn hóa Địa phương

Nghiên cứu đề xuất một mô hình phát triển du lịch bền vững dựa trên văn hóa địa phương, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Mô hình này tập trung vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn du khách. Mô hình cũng chú trọng đến việc quản lý môi trường và chia sẻ lợi ích một cách công bằng cho cộng đồng địa phương.

5.2. Gợi ý Chính sách và Quản lý Du lịch Bền vững ở TSH

Nghiên cứu cũng đưa ra những gợi ý về chính sách và quản lý du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu. Đề xuất chính quyền địa phương cần tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng du lịch, phát triển nguồn nhân lực du lịch, và hỗ trợ cộng đồng địa phương tham gia vào quá trình phát triển du lịch. Cần có các quy định chặt chẽ về quản lý môi trường và bảo tồn văn hóa, đảm bảo rằng hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến văn hóa địa phương.

VI. Tương Lai Du Lịch Bền Vững TSH Định Hướng và Phát Triển

Tương lai của du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu phụ thuộc vào việc định hướng và phát triển đúng đắn. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tiềm năng du lịch văn hóa, đồng thời theo dõi và đánh giá tác động của du lịch đến văn hóa và môi trường. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để thực hiện các giải pháp phát triển du lịch bền vững một cách hiệu quả, hướng đến mục tiêu phát triển kinh tế du lịch địa phương song song với bảo tồn văn hóa truyền thống.

6.1. Ứng dụng Công nghệ Số trong Quảng bá Du lịch Văn hóa

Việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá du lịch văn hóa là một xu hướng tất yếu. Có thể sử dụng các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội, ứng dụng di động để giới thiệu các di sản văn hóa, các sản phẩm du lịch độc đáo của Tây Sông Hậu. Cần tạo ra các trải nghiệm du lịch ảo, giúp du khách có thể khám phá văn hóa địa phương một cách dễ dàng và tiện lợi.

6.2. Hợp tác Quốc tế để Phát triển Du lịch Bền vững khu vực

Cần tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và thu hút đầu tư vào phát triển du lịch bền vững ở Tây Sông Hậu. Có thể tham gia các dự án hợp tác quốc tế về bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch cộng đồng, và quản lý môi trường. Cần tạo ra môi trường thuận lợi để các nhà đầu tư quốc tế tham gia vào quá trình phát triển du lịch ở Tây Sông Hậu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Văn hóa khu vực Tây sông Hậu với phát triển du lịch bền vững" của nghiên cứu sinh Trần Trọng Lễ (Chuyên ngành Văn hóa học, Mã số: 9229040; người hướng dẫn khoa học: TS. Lý Tùng Hiếu và TS. Võ Sáng Xuân Lan; Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2023) đại diện cho một bước tiến học thuật liên ngành tiên phong trong việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản văn hóa tộc người và kinh tế du lịch tại vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long.

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ nghịch lý lớn trong thực tiễn phát triển du lịch vùng Tây Nam Bộ những thập niên đầu thế kỷ XXI: sự bùng nổ của xu hướng du lịch đại chúng (mass tourism) dẫn tới việc khai thác tài nguyên văn hóa một cách ồ ạt, tự phát, mang tính chất "ăn bám" và "ăn mòn" di sản. Mặc dù khu vực hữu ngạn sông Hậu sở hữu địa bàn sinh thái nhân văn phong phú bậc nhất phương Nam với sự hội tụ của 4 cộng đồng tộc người chính (Việt, Khmer, Hoa, Chăm) cùng các lớp trầm tích lịch sử từ văn hóa cổ Óc Eo – Phù Nam (tiểu quốc Na Phật Na) đến thời kỳ khẩn hoang thế kỷ XVII–XIX, các sản phẩm du lịch hiện hành lại rơi vào tình trạng đồng dạng hóa nghiêm trọng. Luận án chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu (research gap): các công trình địa phương chí hoặc chuyên khảo địa lý trước đây của Lê Bá Thảo (2007, 2008), Đào Công Tiến (2001), hay các nghiên cứu văn hóa của Trần Ngọc Thêm (2013) chủ yếu tiếp cận điều kiện tự nhiên, dân tộc học thuần túy hoặc khảo tả lịch sử; trong khi các nghiên cứu du lịch thường chỉ dừng lại ở góc độ kinh tế thị trường đơn lẻ. Thiếu vắng một khung phân tích hệ thống – sinh thái nhân văn từ góc độ Văn hóa học ứng dụng để định vị bản sắc và đề ra chiến lược phát triển du lịch bền vững toàn diện cho không gian Tây sông Hậu.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của luận án được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Đặc trưng văn hóa khu vực Tây sông Hậu được định vị ra sao trong không gian địa lý – sinh thái nhân văn?
  • Giả thuyết 1 (H1): Những đặc trưng văn hóa khu vực Tây sông Hậu được định vị trong môi trường văn hóa đa tộc người chính là nguồn lực cốt lõi tạo nên sự khác biệt cho sản phẩm du lịch đặc thù hướng đến phát triển bền vững.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tài nguyên văn hóa đặc trưng khu vực Tây sông Hậu đang được tổ chức, khai thác theo hướng phát triển du lịch bền vững như thế nào?
  • Giả thuyết 2 (H2): Thực trạng khai thác hiện nay đang bộc lộ sự bất cập về liên kết chuỗi giá trị và thiếu tính bền vững giữa các trụ cột kinh tế, văn hóa – xã hội và môi trường sinh thái.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các tài nguyên văn hóa đặc trưng khu vực Tây sông Hậu cần được quản lý, khai thác và bảo tồn ra sao để tối ưu hóa phát triển du lịch bền vững thời kỳ hội nhập?
  • Giả thuyết 3 (H3): Việc tích hợp mô hình quản lý đồng thuận đa chủ thể kết hợp bảo tồn thích ứng sẽ hóa giải nguy cơ biến dạng di sản và đảm bảo sinh kế lâu dài cho cộng đồng bản địa.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự giao thoa giữa Thuyết Địa lý học văn hóa (Cultural Geography của Carl Sauer, Joël Bonnemaison), Thuyết Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology của Julian Steward), Thuyết Hệ thống phức hợp (Complex Systems Theory của Ludwig von Bertalanffy, Edgar Morin, vận dụng bởi Lý Tùng Hiếu) và Thuyết Phát triển du lịch bền vững (Sustainable Tourism của J. Pigram, John Swarbrooke, Carl Cater, UNWTO).

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ không gian hữu ngạn sông Hậu gồm các trung tâm văn hóa – đô thị trọng điểm: Cần Thơ, An Giang (Long Xuyên, Châu Đốc, Thoại Sơn), Kiên Giang (Rạch Giá, Hà Tiên, Phú Quốc, Kiên Lương), Hậu Giang (Vị Thanh, Ngã Bảy), Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau (U Minh, Đất Mũi). Khung thời gian tập trung từ đầu thế kỷ XXI đến năm 2023. Quy mô dữ liệu công phu bao gồm 10 đợt khảo sát điền dã thực địa trải dài từ 2014 đến 2023, 17 cuộc phỏng vấn sâu trực tiếp năm 2022, tổng hợp phân tích 15 bảng số liệu định lượng, 2 bản đồ phân vùng sinh thái, 283 tài liệu tham khảo trong và ngoài nước cùng 180 trang tài liệu phụ lục kiểm kê di sản và biên bản phỏng vấn.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật trong luận án được phân tích và tổng hợp thành ba trục nghiên cứu chính yếu:

1. Dòng nghiên cứu môi trường sinh thái và địa – văn hóa Tây sông Hậu: Các công trình địa lý tự nhiên và lịch sử khẩn hoang của Đào Công Tiến (2001), Phan Khánh (2001, 2004), Lê Huy Bá (2003), Lê Bá Thảo (2007, 2008), Vũ Minh Giang và Nguyễn Việt (2017) đã phác thảo các tiểu vùng ngập lũ Tứ giác Long Xuyên, Bán đảo Cà Mau, rừng ngập mặn U Minh và các giồng cát duyên hải. Về mặt khảo cổ và lịch sử văn hóa, các công trình của Louis Malleret (1960/2021), Đặng Văn Thắng (2016, 2020), Bùi Chí Hoàng (2018) đã chứng minh vai trò trung tâm tôn giáo và thương cảng quốc tế của nền văn hóa Óc Eo – Phù Nam tại Ba Thê – Nền Chùa. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tộc người học của Mạc Đường (1991), Võ Công Nguyện (2017), Ngô Văn Lệ (2017), Vương Xuân Tình (2014, 2016) đã làm rõ tiến trình cộng cư, thiết chế tự quản và sự giao lưu tiếp biến văn hóa sâu sắc giữa 4 tộc người Việt, Khmer, Hoa, Chăm.

2. Dòng nghiên cứu lý thuyết du lịch bền vững và quản trị điểm đến: Bắt đầu từ định danh của J. Pigram (1990) và Hội nghị Thế giới về Du lịch Bền vững (1995), khung lý thuyết quốc tế được củng cố qua các công trình của John Swarbrooke (2000), Richard Sharpley và David Telfer (2002), Carl Cater, Brian Garrod và Tiffany Low (2015), Stephen McCool và Keith Bosak (2016), Lisa Ruhanen và cộng sự (2018). Các tác giả định hình 3 trụ cột phát triển bền vững (Triple Bottom Line): hiệu quả kinh tế dài hạn, công bằng văn hóa – xã hội, và bảo tồn nguyên vẹn môi trường sinh thái. Nghiên cứu của Greg Richards (1996), Melanie K. Smith (2003) và Lourdes Arizpe (2015) cung cấp các góc nhìn phê phán về thương mại hóa di sản văn hóa phi vật thể trong phát triển du lịch.

3. Dòng nghiên cứu sản phẩm du lịch đặc thù Đồng bằng sông Cửu Long: Các công trình của Võ Văn Sen, Ngô Thị Phương Lan, Huỳnh Quốc Thắng, Ngô Thanh Loan (2014, 2018) đã xác lập nền tảng xem tài nguyên nhân văn là hạt nhân cho sản phẩm du lịch đặc thù. Tuy nhiên, việc ứng dụng các nguyên lý này vào riêng tiểu vùng Tây sông Hậu vẫn còn phân mảnh ở các báo cáo địa phương đơn lẻ.

Trong dòng tranh luận học thuật (academic debates), luận án đối thoại trực tiếp với hai trường phái đối lập: (1) Trường phái "Bảo tồn nguyên trạng khép kín" (Preservationism) coi du lịch là mối đe dọa làm biến dạng và ô nhiễm không gian văn hóa truyền thống; (2) Trường phái "Tăng trưởng thị trường tối đa" (Neoliberal Commodification) xem di sản thuần túy là hàng hóa giải trí phục vụ lợi ích kinh tế trước mắt. Luận án định vị một giải pháp thứ ba: tiếp cận "Bảo tồn thích ứng trong hệ thống sinh thái nhân văn" (Adaptive Conservation in Human Ecological Systems).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án đặt không gian Tây sông Hậu tương quan với mô hình phát triển du lịch văn hóa lưu vực sông Mekong tại vùng Đông Bắc Thái Lan (Isan Basin Cultural Tourism) của Tirasattayapitak et al., và mô hình du lịch di sản sinh thái vùng đồng bằng sông Mississippi (Hoa Kỳ). Điểm khác biệt mang tính đột phá của Tây sông Hậu nằm ở tính phức hợp của không gian "văn hóa sông nước – đồng bằng – bán sơn địa – biển đảo" kết hợp với sự đan cài của 4 nền văn hóa tộc người trên cùng một địa bàn cư trú, tạo nên một trường nghiên cứu độc nhất vô nhị.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận văn hóa học ứng dụng thông qua việc bổ sung và hoàn thiện các luận điểm khoa học then chốt:

1. Mở rộng Thuyết Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Steward: Luận án chứng minh rằng các hình thái văn hóa mưu sinh (văn hóa đánh bắt thủy sản "nghề Bà Cậu", tập quán khai thác rừng tràm U Minh, kỹ thuật làm vườn ngập phù sa, hệ thống chợ nổi) không đơn thuần là sự thích ứng thụ động với tự nhiên, mà là sự kiến tạo chủ động của các cộng đồng cư dân đa tộc người trước các biến động sinh thái theo chu kỳ con nước (mùa nước nổi – mùa khô, vùng ngọt – lợ – mặn).

2. Cụ thể hóa Thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory): Luận án chỉ ra cơ chế "hội tụ và cộng sinh văn hóa" giữa người Việt, Khmer, Hoa, Chăm tại Tây sông Hậu mà không làm mất đi căn tính tộc người (Ethnic Identity). Minh chứng qua các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu – Bà Chúa Xứ Núi Sam, tôn giáo bản địa Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, và Phật giáo Nam tông Khmer.

3. Chuyển dịch Paradigm trong nghiên cứu văn hóa du lịch: Chuyển đổi tư duy từ cách nhìn nhận tài nguyên văn hóa như những "hóa thạch di sản tĩnh" sang việc xem văn hóa là một "hệ thống sống đang vận động", nơi cộng đồng địa phương là chủ thể văn hóa kiêm chủ thể hưởng lợi kinh tế của hệ sinh thái du lịch.

                                  MÔ HÌNH HỆ THỐNG VĂN HÓA DU LỊCH BỀN VỮNG TÂY SÔNG HẬU

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết với các chiều kích phân tích tường minh:

• Tầng nền tảng sinh thái – nhân văn: Phân loại 4 tiểu vùng cảnh quan văn hóa đặc thù của Tây sông Hậu gồm: (1) Tiểu vùng phù sa ngọt trung tâm; (2) Tiểu vùng bán sơn địa Thất Sơn – Tứ giác Long Xuyên; (3) Tiểu vùng bán đảo Cà Mau – U Minh; (4) Tiểu vùng giồng cát duyên hải và biển đảo Tây Nam.
• Tầng tài nguyên văn hóa kép: Phân định rạch ròi giữa Văn hóa vật thể (di tích Óc Eo – Ba Thê, tháp cổ Vĩnh Hưng, kiến trúc chùa Khmer, nhà cổ Bình Thủy, đình làng Nam Bộ) và Văn hóa phi vật thể (nghệ thuật Đờn ca tài tử, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ, Lễ hội Chôl Chnăm Thmây, Oóc Om Bóc, đua bò Bảy Núi, tri thức ẩm thực dân gian).
• Tầng đánh giá tính bền vững: Thiết lập bộ tiêu chí đánh giá dựa trên 3 trục: Kinh tế (phân phối doanh thu, chuỗi cung ứng), Văn hóa – Xã hội (sự tham gia của cư dân, thái độ bảo tồn), Môi trường (sức chứa sinh thái, phòng chống ô nhiễm văn hóa).
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các vùng đất ngập nước hạ lưu châu thổ đang trong quá trình chuyển dịch kinh tế nông nghiệp sang dịch vụ, có đặc trưng đa dân tộc và đang đối mặt với nguy cơ biến đổi khí hậu cùng quá trình đô thị hóa nhanh.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan diễn giải (Interpretivism) kết hợp với phương pháp luận hiện tượng học và phân tích hệ thống – cấu trúc (System-structure analysis). Thiết kế nghiên cứu định tính đa phương pháp (Multimethod Qualitative Design) được triển khai theo quy trình phân tầng:

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt các giao thức thu thập dữ liệu điền dã dân tộc học và nghiên cứu du lịch:

• Quan sát khách quan và quan sát – tham dự (Participant Observation): Tác giả đã trực tiếp thực hiện 10 chuyến điền dã thực địa trong suốt một thập kỷ (từ 2014 đến tháng 12/2023) qua tất cả các tiểu vùng Tây sông Hậu:

  1. Tuyến Cần Thơ – An Giang (02 – 04/01/2014; 03 ngày);
  2. Tuyến Cần Thơ – Hậu Giang – Sóc Trăng (19 – 21/07/2015; 03 ngày);
  3. Tuyến Cần Thơ – Hậu Giang – Kiên Giang (10 – 13/08/2016; 03 ngày);
  4. Tuyến Cần Thơ – Sóc Trăng – Bạc Liêu – Cà Mau (24 – 26/04/2017; 03 ngày);
  5. Tuyến An Giang – Kiên Giang – Cà Mau (20 – 23/06/2018; 03 ngày);
  6. Tuyến Tây Nam sông Hậu – U Minh (28/09 – 04/10/2019; 07 ngày);
  7. Tuyến Sóc Trăng – Bạc Liêu – Kiên Giang – An Giang (21 – 23/01/2020; 03 ngày);
  8. Tuyến Tứ giác Long Xuyên – Tây Nam sông Hậu (16 – 25/07/2020; 09 ngày);
  9. Tuyến Tây Nam sông Hậu – U Minh (26 – 31/03/2022; 06 ngày);
  10. Tuyến Tứ giác Long Xuyên – Phú Quốc – Tây Nam sông Hậu (04 – 11/12/2023; 08 ngày).

• Giao thức phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 17 chủ thể đại diện trong đợt điền dã 2022 (tập trung vào các nhóm: 03 chủ cơ sở homestay, 02 hướng dẫn viên điểm, 01 quản lý khu du lịch sinh thái, 01 quản lý dịch vụ tàu bè du lịch, 09 chủ hộ trực tiếp làm dịch vụ du lịch cộng đồng như nhà vườn cây ăn trái Út Dzách, nuôi cá lồng bè Châu Đốc, nghề dệt thổ cẩm Chăm, v.v.) kết hợp với 03 cuộc tham vấn chuyên gia lãnh đạo công ty lữ hành và quản lý văn hóa địa phương.

• Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc nguồn dữ liệu (Data Triangulation giữa quan sát thực địa, phỏng vấn sâu và thống kê hành chính), tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation giữa phân tích tài liệu lịch sử, điền dã dân tộc học và ma trận phân tích SWOT), và tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation giữa Văn hóa học, Địa lý học và Kinh tế du lịch).

Data và phân tích

Dữ liệu của luận án được xử lý định tính thông qua mã hóa chủ đề (Thematic Coding), kết hợp phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT Analysis). Các bảng thống kê được xây dựng từ số liệu thực chứng của các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các tỉnh Tây sông Hậu:

• Thống kê toàn diện hệ thống cơ sở lưu trú (Bảng 2.2), lượt khách du lịch nội địa và quốc tế (Bảng 2.3), danh mục di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng (Bảng 2.4), mạng lưới giao thông thủy bộ nội vùng (Bảng 2.5), cơ cấu tôn giáo và tín đồ (Bảng 2.6), quản lý nhân lực du lịch (Bảng 2.8), cơ sở Phật giáo (Bảng 2.9), lễ hội dân gian (Bảng 2.10) và doanh thu du lịch các địa phương năm 2022 (Bảng 2.11).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khẳng định sắc thái văn hóa Tây sông Hậu là một phức hợp sinh thái nhân văn độc thù, không đồng nhất với toàn bộ Nam Bộ: Luận án chứng minh Tây sông Hậu sở hữu hệ sinh thái nhân văn kép với sự tích hợp giữa "văn hóa phù sa ngọt" (Cần Thơ, Hậu Giang), "văn hóa phèn mặn ngập nước" (Cà Mau, Kiên Giang), "văn hóa bán sơn địa – biên mậu" (An Giang) và "văn hóa hải đảo" (Kiên Giang). Sự hòa quyện của 4 tộc người đã tạo nên hệ thống di sản vô giá: di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, quần thể chùa tháp Khmer Nam Bộ, các làng người Chăm ven sông Tiền – sông Hậu, các hội quán người Hoa và hệ thống đình làng người Việt.

2. Vạch trần thực trạng "khai thác ăn mòn" và "sao chép sản phẩm du lịch": Luận án chỉ ra bằng chứng xác thực về sự trùng lặp sản phẩm giữa các tỉnh. Trích dẫn nguyên văn đánh giá của Sở Du lịch TP. Hồ Chí Minh trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học tại Hậu Giang: "Thời gian qua, du lịch vùng đồng bằng sông Cửu Long chưa được đầu tư đúng mức và khai thác có hiệu quả. Hơn nữa, do có sự tương đồng về văn hóa, lối sống, cảnh quan thiên nhiên… nên sản phẩm du lịch giữa các địa phương trong vùng đều giống nhau và thực tế cho thấy, khách du lịch chỉ cần đến một tỉnh đã trải nghiệm được tất cả các sản phẩm của vùng, tạo cảm giác nhàm chán cho du khách."

3. Chỉ ra mâu thuẫn sâu sắc giữa tăng trưởng kinh tế ngắn hạn và bảo tồn môi trường văn hóa: Hoạt động du lịch tâm linh tại Núi Sam (Châu Đốc) hay các lễ hội dân gian đang đối mặt với tình trạng thương mại hóa dung tục, biến dạng nghi lễ truyền thống, ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm rác thải nhựa tại các điểm du lịch sinh thái ngập mặn và chợ nổi Cái Răng, Long Xuyên, Ngã Năm.

4. Sự đứt gãy trong liên kết chuỗi giá trị và phân bổ lợi ích: Cộng đồng cư dân bản địa – những người sáng tạo và gìn giữ văn hóa – chỉ nhận được một phần nhỏ giá trị gia tăng kinh tế, trong khi các công ty lữ hành lớn ngoài vùng nắm giữ phần lớn lợi nhuận, dẫn tới nguy cơ cộng đồng từ bỏ sinh kế văn hóa truyền thống.

Trụ cột bền vững	Hiện trạng khai thác tại Tây sông Hậu	Tác động tiêu cực / Điểm nghẽn	Hướng giải pháp đột phá của luận án
Kinh tế	Khai thác đơn điệu, sản phẩm trùng lặp miệt vườn, doanh thu dựa chủ yếu vào vé tham quan và ăn uống cơ bản.	Giá trị gia tăng thấp, mùa vụ cao, du khách không chi tiêu nhiều và ít quay lại.	Xây dựng chuỗi sản phẩm đặc thù theo 4 tiểu vùng sinh thái; gắn du lịch làng nghề với thương mại điện tử OCOP.
Văn hóa - Xã hội	Thương mại hóa lễ hội tâm linh, sân khấu hóa gượng ép nghệ thuật Đờn ca tài tử, đứt gãy truyền dạy nghề thủ công.	Ô nhiễm môi trường văn hóa, biến dạng di sản, cộng đồng bản địa bị gạt ra rìa lợi ích du lịch.	Trao quyền quản trị cho chủ thể văn hóa (Community Empowerment), chia sẻ lợi ích công bằng qua mô hình CBT chuẩn hóa.
Môi trường Sinh thái	Phát triển hạ tầng bê tông hóa điểm đến, rác thải nhựa tại chợ nổi và rừng tràm, vượt sức tải tại một số điểm nóng.	Suy thoái cảnh quan tự nhiên, thu hẹp diện tích rừng ngập mặn, mất tính nguyên bản của sông nước.	Quy định nghiêm ngặt sức chứa du lịch (Carrying capacity), quy hoạch phân vùng bảo tồn lõi và phát triển vùng đệm du lịch xanh.

Implications đa chiều

• Về lý luận khoa học: Cung cấp mô hình lý thuyết Văn hóa học ứng dụng trong kinh tế du lịch, giúp các nhà nghiên cứu văn hóa chuyển hóa các giá trị trừu tượng thành nguồn lực kinh tế hữu hình mà vẫn duy trì được tính nguyên bản (authenticity).
• Về chính sách và quản lý nhà nước: Đề xuất lộ trình quy hoạch liên kết vùng thực chất cho 7 tỉnh/thành Tây sông Hậu; bãi bỏ tư duy cạnh tranh triệt tiêu nội vùng; ban hành tiêu chí kiểm soát sức tải sinh thái và kiểm kê văn hóa định kỳ.
• Về thực tiễn doanh nghiệp và cộng đồng: Đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể: (1) Khai thác văn hóa mưu sinh gắn với du lịch làng nghề dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong, đan lát Kiên Giang, nghề làm mắm Châu Đốc; (2) Phát triển du lịch ẩm thực dân gian kết hợp homestay miệt vườn; (3) Tái cấu trúc không gian chợ nổi Cái Răng, Ngã Năm gắn với bảo tồn nếp sống sông nước; (4) Chuẩn hóa du lịch tâm linh – hành hương Núi Sam, Tháp Vĩnh Hưng, Chùa Dơi Sóc Trăng; (5) Nâng cấp nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ thành không gian trải nghiệm văn hóa sống động.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn khoa học nội tại:

1. Giới hạn về phương pháp định lượng: Do tập trung chủ yếu vào phương pháp định tính và tiếp cận Văn hóa học, công trình chưa ứng dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như mô hình cấu trúc tuyến tính SEM hoặc phân tích hồi quy đa biến) để đo lường chính xác mức độ sẵn sàng chi trả của du khách đối với từng giá trị văn hóa riêng biệt.
2. Giới hạn về biến động dữ liệu hậu đại dịch Covid-19: Số liệu thống kê năm 2022 phản ánh giai đoạn ngành du lịch đang phục hồi bước đầu, do đó một số chỉ số tài chính có thể có biến động ngắn hạn.
3. Giới hạn không gian hải đảo xa bờ: Mặc dù đã khảo sát địa bàn Phú Quốc, các đảo xa như Thổ Chu, Nam Du mới chỉ được đánh giá ở mức độ khái quát.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) được định hình qua 4 hướng tiếp cận:

• Hướng 1: Ứng dụng công nghệ số, thực tế ảo (VR/AR) và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc phục dựng không gian văn hóa cảng thị Óc Eo và di sản phi vật thể Tây sông Hậu phục vụ du lịch thông minh (Smart Tourism).
• Hướng 2: Nghiên cứu định lượng xây dựng Bộ chỉ số Đo lường Sức tải Du lịch Văn hóa (Cultural Carrying Capacity Index - CCCI) áp dụng đặc thù cho hệ sinh thái sông nước nhiệt đới.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của Biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và sạt lở bờ sông đến sự tồn vong của các di sản văn hóa phi vật thể và sinh kế du lịch cộng đồng.
• Hướng 4: Nghiên cứu liên quốc gia về hành lang du lịch di sản văn hóa – sinh thái hạ lưu sông Mekong kết nối Tây sông Hậu (Việt Nam) – Phnom Penh – Siem Reap (Campuchia).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về vùng đất Tây sông Hậu dưới lăng kính phát triển du lịch bền vững. Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học về Văn hóa học, Du lịch học, Việt Nam học và Nhân học phát triển tại các trường đại học lớn trên toàn quốc.
• Tác động đối với ngành công nghiệp du lịch: Đóng vai trò kim chỉ nam lý luận cho các hiệp hội du lịch địa phương, các tập đoàn lữ hành và doanh nghiệp lữ hành tái cấu trúc sản phẩm, xóa bỏ tình trạng sao chép mô hình tour tuyến nhàm chán.
• Tác động chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban chỉ đạo Phát triển Du lịch Đồng bằng sông Cửu Long và UBND 7 tỉnh/thành phố Tây sông Hậu trong việc xây dựng Chiến lược phát triển sản phẩm du lịch đặc thù đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Lợi ích xã hội và cộng đồng (Societal Benefits): Thúc đẩy mô hình trao quyền cho cộng đồng bản địa, nâng cao thu nhập cho các nghệ nhân dân gian, thợ thủ công người Khmer, Chăm, Hoa, Việt, góp phần trực tiếp vào công cuộc xóa đói giảm nghèo bền vững và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết liên ngành mẫu mực, kế thừa bộ tư liệu điền dã phong phú, danh mục 283 tài liệu tham khảo và hệ thống phụ lục khảo sát thực chứng chi tiết.
• Giảng viên và Cơ sở đào tạo đại học: Nguồn học liệu giá trị cao cho các học phần: Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam, Văn hóa du lịch, Sinh thái học văn hóa, Du lịch bền vững.
• Cơ quan quản lý Nhà nước và Hoạch định chính sách: Sở Du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các tỉnh Tây Nam Bộ có cơ sở lý luận và số liệu thực tiễn để ban hành các đề án bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế.
• Doanh nghiệp lữ hành và Chuyên gia R&D du lịch: Khai thác các phát hiện về đặc trưng tiểu vùng để thiết kế các tour du lịch di sản độc bản, tour trải nghiệm sinh thái nhân văn cao cấp có sức cạnh tranh quốc tế.
• Cộng đồng cư dân địa phương: Nhận thức rõ ràng hơn về giá trị di sản tự thân, nâng cao năng lực tự quản và kỹ năng làm du lịch cộng đồng bền vững.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng thành công Khung lý thuyết tích hợp Sinh thái nhân văn – Giao lưu tiếp biến văn hóa trong phát triển du lịch bền vững. Luận án đã mở rộng xuất sắc Thuyết Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Steward và Thuyết Hệ thống phức hợp (Complex Systems Theory) của Edgar Morin (được TS. Lý Tùng Hiếu phát triển trong văn hóa học Việt Nam). Thay vì nhìn nhận văn hóa Tây sông Hậu như những hiện tượng đơn lẻ, luận án đặt toàn bộ các thành tố văn hóa vật thể và phi vật thể của 4 tộc người (Việt, Khmer, Hoa, Chăm) vào một hệ thống tương tác hữu cơ với điều kiện tự nhiên sông nước, kênh rạch, đất ngập phèn và bờ biển. Từ đó, luận án xác lập khái niệm "Tài nguyên du lịch văn hóa thích ứng sinh thái", chứng minh rằng tính bền vững của du lịch chỉ đạt được khi sản phẩm du lịch tôn trọng chu kỳ sinh thái tự nhiên và cấu trúc xã hội truyền thống của cộng đồng bản địa.

2. Sự đổi mới về phương pháp nghiên cứu của luận án khi so sánh với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như các tập chuyên khảo địa phương chí hoặc các đề tài kinh tế du lịch thuần túy), luận án thể hiện sự đột phá về 3 khía cạnh phương pháp:

• Thứ nhất, tính liên tục và chiều sâu điền dã: Luận án không dựa vào khảo sát cắt ngang tức thời mà thực hiện quy trình điền dã dân tộc học kéo dài suốt 10 năm (2014–2023) với 10 đợt khảo sát thực tế qua hàng chục điểm đến từ Tứ giác Long Xuyên, Bảy Núi đến U Minh, Đất Mũi.
• Thứ hai, kết hợp phương pháp quan sát – tham dự chuyên sâu: Tác giả trực tiếp tham gia với tư cách người hướng dẫn du khách quốc tế và sống cùng cư dân homestay, thu thập phản hồi chân thực từ hàng trăm du khách và người dân thay vì chỉ phát phiếu điều tra hình thức.
• Thứ ba, tam giác đạc đa tầng: Tích hợp tư liệu văn bản Hán Nôm, địa chí triều Nguyễn (Đại Nam nhất thống chí, Gia Định thành thông chí), báo cáo khảo cổ Óc Eo của Louis Malleret với số liệu thống kê kinh tế hiện đại năm 2022 và ma trận phân tích SWOT có chiều sâu văn hóa học.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng dữ liệu hỗ trợ ra sao?

Phát hiện bất ngờ và mang tính phản biện cao nhất của luận án là: Sự phát triển ồ ạt của các loại hình du lịch cộng đồng tự phát và du lịch tâm linh tại Tây sông Hậu không những không giúp bảo tồn văn hóa mà đang trở thành tác nhân chính làm biến dạng văn hóa bản địa và suy thoái môi trường sống. Dữ liệu phỏng vấn sâu năm 2022 và khảo sát tại chợ nổi Cái Răng, Phong Điền, di tích Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam cho thấy: trên 70% các hộ làm du lịch miệt vườn sao chép rập khuôn mô hình ("đờn ca tài tử ăn trái cây", "chèo xuồng ba lá nhân tạo"), các giá trị nghi lễ thiêng liêng bị sân khấu hóa tầm thường; tiếng ồn động cơ và rác thải nhựa làm mất đi không gian sinh thái sông nước nguyên bản, khiến tỷ lệ du khách quốc tế quay trở lại ở mức rất thấp.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp một quy trình nghiên cứu tường minh và hoàn toàn có thể tái lặp (Replication Protocol):

• Hệ thống địa bàn điền dã được định vị tọa độ và hành trình rõ ràng trong 10 chuyến khảo sát (Phụ lục 1).
• Bộ câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc dành cho 4 nhóm đối tượng (cơ quan quản lý, doanh nghiệp lữ hành, hộ làm du lịch cộng đồng, du khách) được lưu trữ đầy đủ trong 180 trang phụ lục biên bản phỏng vấn (Phụ lục 2).
• Khung ma trận phân tích SWOT văn hóa du lịch và bộ 15 bảng tra số liệu thống kê được chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác quy trình này để đánh giá các vùng văn hóa khác như Đông sông Hậu, Đồng Tháp Mười hoặc Tây Nguyên.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm tới (10-year research agenda) được phác thảo thế nào?

Luận án định hình chương trình nghị sự học thuật cho thập kỷ tiếp theo tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Nghiên cứu thích ứng văn hóa du lịch trước biến đổi khí hậu: Xây dựng mô hình du lịch sinh thái – văn hóa thích ứng với kịch bản nước biển dâng và hạn mặn tại Bán đảo Cà Mau và duyên hải Kiên Giang – Sóc Trăng.
2. Số hóa và phục dựng di sản văn hóa tộc người: Ứng dụng công nghệ Meta-verse và Bảo tàng số 3D cho nền văn hóa Óc Eo – Ba Thê và kiến trúc chùa tháp Khmer.
3. Xây dựng thương hiệu du lịch di sản tiểu vùng quốc tế: Nghiên cứu kết nối tuyến du lịch văn hóa sông nước xuyên quốc gia dọc hành lang kinh tế phía Nam giữa Việt Nam – Campuchia – Thái Lan.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ "Văn hóa khu vực Tây sông Hậu với phát triển du lịch bền vững" của tác giả Trần Trọng Lễ đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu khoa học đề ra, tạo lập những đóng góp đột phá mang tính lịch sử cho chuyên ngành Văn hóa học:

1. Xác lập hệ thống lý luận khoa học vững chắc: Đã vận dụng thành công và chuẩn hóa các lý thuyết Địa lý học văn hóa, Sinh thái học văn hóa, Thuyết Hệ thống và Du lịch bền vững vào việc nhận diện, giải mã toàn diện các tài nguyên văn hóa vùng hữu ngạn sông Hậu.
2. Khái quát bức tranh chân thực và sâu sắc về thực trạng du lịch: Chỉ rõ những bất cập về thể chế quản lý, tình trạng "ăn mòn" di sản, trùng lặp sản phẩm và xung đột lợi ích giữa các bên liên quan thông qua dữ liệu điền dã công phu suốt 10 năm.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành toàn diện: Đưa ra lộ trình đồng bộ từ tổ chức, quy hoạch, định vị thương hiệu đến các giải pháp cụ thể khai thác di sản vật thể (văn hóa mưu sinh, ẩm thực, làng nghề) và di sản phi vật thể (tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật Đờn ca tài tử, văn hóa tộc người Khmer – Chăm – Hoa – Việt).
4. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế di sản, nhân học du lịch và quản trị văn hóa thích ứng với biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.
5. Giá trị thực tiễn và di sản ứng dụng lâu dài: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn mực giúp các địa phương Tây sông Hậu chuyển đổi mô hình tăng trưởng du lịch từ "chiều rộng tự phát" sang "chiều sâu bền vững", bảo tồn vẹn nguyên bản sắc văn hóa độc đáo của miền đất phương Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Bảng 1. Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp 45 Bảng 1. Bốn nhóm của tiêu chí về phát triển du lịch 51 Bảng 1.2 bền vững Bảng 1. Các tiêu chí về phát triển bền vững về kinh tế, 52 Bảng 1.3 văn hóa – xã hội và môi trường Dân số các tộc người theo địa phương Tây sông Hậu 84 Bảng 1.4 năm 2019 Chương 2 Bảng 2.1 Một số chương trình du lịch ở khu vực Tây sông Hậu 88 Bảng 2.2 Thống kê cơ sở lưu trú ở khu vực Tây sông Hậu 90 Bảng 2.3 Thống kê du khách ở khu vực Tây sông Hậu 94 Bảng 2.4 Thống kê di tích được xếp hạng ở khu vực Tây sông Hậu 95 Bảng 2.5 Mạng lưới giao thông nội vùng Tây sông Hậu 100 Bảng 2.6 Các tôn giáo chính ở khu vực Tây sông Hậu 105 Bảng 2.7 Quản lý tài nguyên du lịch văn hóa ở Tây sông Hậu 109 Bảng 2.8 Nhân lực du lịch ở khu vực Tây sông Hậu 112 Bảng 2.9 Thống kê cơ sở Phật giáo ở khu vực Tây sông Hậu 126 Bảng 2.10 Thống kê lễ hội dân gian ở khu vực Tây sông Hậu 128 Bảng 2.11 Doanh thu du lịch ở địa phương Tây sông Hậu năm 2022 141 vii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Tiếng Anh Nghĩa The European Association Hiệp hội Du lịch và Giải 1 ATLAS for Tourism and Leisure trí Giáo dục châu Âu Education and Research 2 BBPV Interview report Biên bản phỏng vấn Don ca Tai tu Music and Câu lạc bộ Đờn ca tài tử 3 CLB ĐCTT Song’ Club 4 DSVH Cultural heritage Di sản văn hóa International Council on Hội đồng Quốc tế Di 5 ICOMOS Monuments and Sites tích và Di chỉ International Union for Liên minh Quốc tế Bảo 6 IUCN Conservation of Nature tồn Thiên nhiên 7 KTNT Art architecture Kiến trúc nghệ thuật Agriculture and rural Nông nghiệp và phát 8 NNPTNT development triển nông thôn Organisation for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát 9 OECD Co-operation and triển Kinh tế Development Pacific Asia Travel Hiệp hội Du lịch châu Á 10 PATA Association Thái Bình Dương TP.

City Thành phố 11 TX. District Quận / Huyện 12 TP. HCM Ho Chi Minh city Thành phố Hồ Chí Minh 13 UBND People’s Committee Ủy ban nhân dân United Nations Chương trình Môi 14 UNEP Environmental Program trường Liên Hiệp Quốc viii United Nations Educational, Tổ chức Giáo dục, Khoa 15 UNESCO Scientific and Cultural học và Văn hóa của Liên Organization Hợp Quốc United Nations World Tổ chức Du lịch Thế 16 UNWTO Tourism Organization giới 17 VQG National park Vườn Quốc gia World Commission on Ủy ban Thế giới về Môi 18 WCED Environment and trường và Phát triển Development World Tourism and Travel Hội đồng Du lịch và Lữ 19 WTTC Council hành Thế giới 1 DẪN NHẬP 1. Lý do chọn đề tài và tính cấp thiết của đề tài Khu vực Tây sông Hậu là vùng đất nằm về phía hữu ngạn sông Hậu với các dạng môi sinh khác nhau như đồng bằng, đồi núi thấp, duyên hải, biển đảo.

Các tộc người Việt - Khmer - Hoa - Chăm và một ít tộc người khác định cư trên vùng đất Tây sông Hậu từ khá sớm và có quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa với nhau để tạo một diện mạo văn hóa riêng với sắc thái văn hóa truyền thống kết hợp yếu tố bản địa và khu vực. Đó là cảnh quan văn hóa của đồng bằng và biển đảo, tiêu biểu là đất mũi Cà Mau - nơi vừa tiếp giáp biển Đông vừa nối liền biển Tây, Hà Tiên thập cảnh, đảo ngọc Phú Quốc, phong cảnh Bảy Núi, xóm ấp xen lẫn cánh đồng lúa và vườn trái cây, sông nước miệt vườn như chợ nổi trên sông ở Cần Thơ, Long Xuyên, Ngã Năm, hệ sinh thái đặc trưng của rừng ngập mặn ở Kiên Giang – Cà Mau, rừng đước Năm Căn, rừng tràm Trà Sư, những di tích lịch sử văn hóa của cộng đồng địa phương như di sản văn hóa cổ Óc Eo – Phù Nam, lễ hội dân gian truyền thống, nghệ thuật đờn ca tài tử ở Bạc Liêu, văn hóa Khmer ở Sóc Trăng v. Mặt khác, trong quá trình học tập, địa bàn Tứ giác Long Xuyên ở vùng đất Tây sông Hậu đã được tác giả luận án nghiên cứu qua luận văn Thạc sĩ với đề tài “Đời sống cư dân vùng Tứ giác Long Xuyên từ góc nhìn văn hóa học” (2010). Về bản thân, tác giả luận án từng sinh sống và trưởng thành ở vùng đất Thoại Sơn nên quen thuộc với đời sống văn hóa của cư dân và vùng lân cận ở Tứ giác Long Xuyên.

Có thể nói văn hóa giúp định hình bản sắc cộng đồng cư dân Tây sông Hậu để tạo sự khác biệt giữa các điểm đến du lịch. Nay tác giả luận án tiếp tục tìm hiểu văn hóa khu vực Tây sông Hậu nhằm khai thác các giá trị văn hóa đặc thù của cộng đồng địa phương cho phát triển du lịch theo hướng bền vững trong thời kỳ đương đại. Từ những năm đầu thế kỷ XXI, hoạt động du lịch được quan tâm triển khai ở các địa phương trên vùng đất Tây sông Hậu để đáp ứng sự phát triển của xu hướng du lịch đại chúng. Do vậy, các nguồn tài nguyên du lịch được tập trung khai thác để tạo ra các sản phẩm du lịch phục vụ nhu cầu đa dạng của du khách trong giai đoạn hiện nay.

Qua đó, các giá trị văn hóa cũng đang được 2 khai thác một cách triệt để nhằm phục vụ du lịch địa phương. Chính quyền địa phương triển khai kiểm kê di tích lịch sử, di sản văn hóa để góp phần cho phát triển du lịch. Cư dân địa phương tham gia du lịch cộng đồng sử dụng nguồn tài nguyên văn hóa để đáp ứng nhu cầu du khách. Các đơn vị kinh doanh du lịch lữ hành khai thác tài nguyên du lịch văn hóa trong chương trình du lịch, điểm tham quan v.

Tuy nhiên, các bên liên quan vẫn còn thiếu sự liên kết bền vững trong phát triển sản phẩm du lịch từ tài nguyên văn hóa để du khách trải nghiệm văn hóa. Hơn nữa, văn hóa địa phương chưa thật sự phát huy được tính đặc trưng trong phát triển du lịch nên sản phẩm du lịch giữa các địa phương vẫn còn rất đơn điệu, trùng lặp. Mặt khác, nguồn tài nguyên văn hóa chưa được quan tâm đầu tư để nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch nhằm đạt được mục tiêu phát triển du lịch bền vững. Các sản phẩm du lịch chủ yếu là du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm cuộc sống hàng ngày của người dân địa phương, du lịch nông nghiệp, du lịch chợ nổi, du lịch hành hương, tham quan lễ hội v.

chưa đủ sức hấp dẫn lâu dài đối với du khách và tạo thương hiệu du lịch riêng cho khu vực Tây sông Hậu. Trong Kỷ yếu hội thảo “Phát triển du lịch đồng bằng sông Cửu Long” tại tỉnh Hậu Giang (2016), Sở Du lịch thành phố Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: Thời gian qua, du lịch vùng đồng bằng sông Cửu Long chưa được đầu tư đúng mức và khai thác có hiệu quả. Hơn nữa, do có sự tương đồng về văn hóa, lối sống, cảnh quan thiên nhiên…nên sản phẩm du lịch giữa các địa phương trong vùng đều giống nhau và thực tế cho thấy, khách du lịch chỉ cần đến một tỉnh đã trải nghiệm được tất cả các sản phẩm của vùng, tạo cảm giác nhàm chán cho du khách. Tình hình trên chính là một thực trạng, đồng thời là thách thức cho sự phát triển du lịch bền vững ở khu vực Tây sông Hậu, và là vấn đề cấp thiết cần giải quyết trong định hướng phát triển sản phẩm du lịch đặc thù ở vùng du lịch Đồng bằng sông Cửu Long.

Đồng thời, những cơ sở lý luận cần được bổ khuyết bằng việc tìm kiếm và chắt lọc các lý thuyết bao gồm cách nhìn nhận và phương hướng nhận thức, xử lý các vấn đề thực tiễn là khai thác tài nguyên văn hóa 3 khu vực Tây sông Hậu trong phát triển du lịch một cách bền vững. Đó là lý do thúc đẩy tác giả luận án chọn “Văn hóa khu vực Tây sông Hậu với phát triển du lịch bền vững” làm đề tài cho luận án tiến sĩ văn hóa học. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong phạm vi tư liệu được khái quát, tác giả luận án chia thành ba nội dung chính, gồm (1) nhóm tài liệu chủ yếu gồm tài liệu về văn hóa khu vực Tây sông Hậu, tài liệu về phát triển du lịch bền vững, tài liệu về phát triển du lịch bền vững ở khu vực Tây sông Hậu; (2) nhóm tài liệu bổ trợ gồm tài liệu về văn hóa du lịch, tài liệu về du lịch văn hóa, tài liệu về du lịch văn hóa ở khu vực Tây sông Hậu. * Nhóm tài liệu chủ yếu ** Nhóm tài liệu về văn hóa khu vực Tây sông Hậu Các học giả trong nước từ nhiều chuyên ngành khác nhau đã đề cập môi trường sinh thái tự nhiên và nhân văn khu vực Tây sông Hậu về điều kiện địa lý, môi trường tự nhiên trong các công trình nghiên cứu địa phương (Tỉnh/Thành phố), Tây Nam Bộ (Đồng bằng sông Cửu Long) và Nam Bộ.

Quyển Vùng ngập lũ đồng bằng sông Cửu Long: Hiện trạng và giải pháp của Đào Công Tiến (2001) có nói đặc điểm về tự nhiên, lũ lụt, các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp ở vùng đất Tây sông Hậu vào thập niên cuối thế kỷ XX. Sách Đồng bằng sông Cửu Long - lịch sử và lũ lụt của Phan Khánh (2001) khái quát về điều kiện tự nhiên và mô tả hệ thống thủy lợi. Công trình Những vấn đề về đất phèn Nam Bộ của Lê Huy Bá (2003) trình bày về đất phèn và sơ lược điều kiện tự nhiên ở vùng tứ giác Long Xuyên, Bán đảo Cà Mau. Sách Nam Bộ 300 năm làm thủy lợi của Phan Khánh (2004) nêu khái quát về hệ thống kinh rạch, lũ lụt, khai hoang mở đất, đào kênh qua các thời kỳ (từ triều Nguyễn đến năm 2003).

Quyển Đê bao vùng ngập lũ đồng bằng sông Cửu Long của Trần Như Hối (2005) nói về quy hoạch đê bao, sự tác động đến tài nguyên và môi trường ở các vùng ngập lũ. Quyển Cải tạo đất phèn ở đồng bằng sông Cửu Long của Vương Đình Phước - Phan Khánh (2006) nhắc tới vấn đề ngập lũ, xâm nhập mặn, cải tạo sử dụng tài nguyên đất phèn ở tứ giác Long Xuyên, Bán 4 đảo Cà Mau. Quyển Hồ sinh thái ở đồng bằng sông Cửu Long và miền Trung của Lê Sâm - Nguyễn Văn Lân - Nguyễn Đình Vượng (2007) mô tả phân vùng sinh thái và thực trạng của các hồ sinh thái.