Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đóng vai trò trực tiếp trong việc đặt nền móng phát triển thể chất, trí tuệ và nhân cách của trẻ em từ 3 tháng đến 6 tuổi. Tại huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định – một địa bàn trung du miền núi với diện tích tự nhiên 744,1 km2 và quy mô dân số 94.300 người – mạng lưới giáo dục gồm 14 trường mầm non và mẫu giáo đang nuôi dạy 4.605 trẻ em. Tỷ lệ trẻ em đi học đúng độ tuổi đạt mức 98,7%, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng quản lý trường học nhằm đáp ứng định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tiễn công tác phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục mầm non trên địa bàn còn nhiều bất cập. Toàn huyện hiện có 21 cán bộ quản lý, trong đó có đến 5 trường học đang khuyết vị trí phó hiệu trưởng, gây quá tải nghiêm trọng trong công tác điều hành chuyên môn. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng giai đoạn 2019 - 2022 và đề xuất hệ thống 6 nhóm biện pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý cho giai đoạn 2022 - 2025.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hoài Ân chuẩn hóa 100% tiêu chuẩn chức danh theo Thông tư số 52/2020/TT-BGDĐT và hiện thực hóa mục tiêu của Quyết định số 33/QĐ-TTg ngày 08/01/2019 của Thủ tướng Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp các lý thuyết quản trị hiện đại và quy định pháp lý của ngành giáo dục Việt Nam. Khung lý thuyết của đề tài vận dụng lý thuyết chức năng quản lý của Henri Fayol với chu trình 5 yếu tố cốt lõi: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, điều chỉnh và kiểm soát. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp quan điểm quản trị nguồn nhân lực của Harold Koontz và tiếp cận phát triển nghề nghiệp theo ngữ cảnh trường học của Andy Hargreaves và Michael Fullan, khẳng định năng lực quản lý gắn liền với bối cảnh đặc thù của từng địa phương.

Đề tài làm rõ 3 khái niệm trung tâm:

  1. Quản lý trường mầm non: Quá trình tác động có mục đích của người lãnh đạo đến tập thể sư phạm, nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc và giáo dục trẻ.
  2. Đội ngũ cán bộ quản lý mầm non: Tập hợp các hiệu trưởng và phó hiệu trưởng do Ủy ban nhân dân cấp huyện bổ nhiệm, chịu trách nhiệm pháp lý và chuyên môn tại đơn vị.
  3. Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý: Quá trình biến đổi toàn diện trên cả 3 phương diện quy mô số lượng, cơ cấu tổ chức và chất lượng năng lực quản trị.

Cơ sở pháp lý nền tảng bao gồm Luật Giáo dục năm 2019 (quy định tại Điều 16, Điều 18 và Điều 23), Điều lệ trường mầm non ban hành kèm Thông tư số 52/2020/TT-BGDĐT và Chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng với tổng cỡ mẫu khảo sát thực tế là 147 khách thể. Cấu trúc mẫu khảo sát bao gồm: 1 chuyên viên phụ trách mầm non của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hoài Ân, 21 cán bộ quản lý (13 hiệu trưởng và 8 phó hiệu trưởng), 25 tổ trưởng tổ chuyên môn và 100 giáo viên mầm non trực tiếp đứng lớp. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu toàn thể đối với 100% cán bộ quản lý của 14 trường mầm non trên địa bàn và chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đối với đội ngũ giáo viên đại diện cho cả 3 vùng địa bàn (vùng đồng bằng, trung du và 7 xã vùng cao đặc biệt khó khăn).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học qua phần mềm bảng tính chuyên dụng xuất phát từ nhu cầu lượng hóa chính xác các chỉ số đánh giá thực trạng và mức độ tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp. Thang đo Likert 4 mức độ được chuẩn hóa với các khoảng điểm quy ước rõ ràng: Mức 1 (Tốt/Rất cấp thiết) từ 3,25 đến 4,00 điểm; Mức 2 (Khá/Cấp thiết) từ 2,50 đến 3,24 điểm; Mức 3 (Trung bình/Ít cấp thiết) từ 1,75 đến 2,49 điểm; Mức 4 (Chưa đạt/Không cấp thiết) từ 1,00 đến 1,74 điểm. Dữ liệu thực tiễn được thu thập và phân tích trong tiến trình nghiên cứu kéo dài từ năm học 2018 - 2019 đến năm học 2021 - 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2019 - 2022 tại 14 trường mầm non huyện Hoài Ân đã chỉ ra 3 phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, quy mô số lượng chưa đáp ứng đủ định mức quy định và có sự mất cân đối cục bộ. Tổng số cán bộ quản lý toàn huyện là 21 người, bình quân chỉ đạt 1,5 cán bộ quản lý trên một trường, trong đó có 5 trường mầm non chưa được kiện toàn chức danh phó hiệu trưởng. Trong khi đó, quy mô giáo viên toàn huyện tăng nhanh từ 215 người năm học 2018 - 2019 lên 252 người năm học 2020 - 2021, dẫn đến tỷ lệ giáo viên trên cán bộ quản lý tăng từ 7,9 lên 12,0, tạo áp lực rất lớn lên công tác kiểm tra, giám sát chuyên môn.

Thứ hai, cơ cấu đội ngũ bộc lộ rõ hiện tượng già hóa và thiếu hụt tính đại diện dân tộc. Kết quả phân tích nhân khẩu học cho thấy 100% cán bộ quản lý là nữ và 100% là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên, có đến 95,2% cán bộ quản lý có độ tuổi từ 40 trở lên (trong đó nhóm từ 40 đến 49 tuổi chiếm 57,1% với 12 người, nhóm từ 50 tuổi trở lên chiếm 38,1% với 8 người), chỉ có duy nhất 1 người thuộc độ tuổi 30 đến 39 (chiếm 4,8%) và hoàn toàn không có cán bộ quản lý nào dưới 30 tuổi. Đặc biệt, huyện có 26.668 người là đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại các xã vùng cao nhưng tỷ lệ cán bộ quản lý là người dân tộc thiểu số chiếm 0%.

Thứ ba, chất lượng chuyên môn đạt chuẩn cao nhưng năng lực quản trị số còn khoảng cách lớn. Về trình độ đào tạo, 100% cán bộ quản lý đạt trình độ chuẩn và trên chuẩn, trong đó tỷ lệ giáo viên toàn huyện có bằng đại học đạt 77,8% (196/252 người). Tuy nhiên, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin vào quản trị trường học và kỹ năng xây dựng tầm nhìn chiến lược chỉ được khảo sát đánh giá ở mức điểm trung bình 2,82/4,00 điểm, nằm trong nhóm tiêu chí cần ưu tiên bồi dưỡng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ công tác quy hoạch nguồn cán bộ quản lý thời gian qua còn mang tính bị động, thiếu tính kế thừa thế hệ. Địa bàn huyện có 7 trên 15 xã thuộc khu vực III với địa hình đồi núi phức tạp, điều kiện giao thông và cơ sở vật chất còn nhiều thiếu thốn, dẫn đến tâm lý e ngại của các giáo viên trẻ khi tham gia diện quy hoạch luân chuyển lên vùng khó khăn. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại huyện Tây Sơn (tỉnh Bình Định) hay huyện Đam Rông (tỉnh Lâm Đồng), tình trạng thiếu hụt phó hiệu trưởng và độ lệch tuổi tác là bài toán phổ biến ở các huyện miền núi có tỷ lệ đồng bào thiểu số cao.

Về mặt biểu diễn trực quan dữ liệu khoa học, các kết quả khảo sát nhân khẩu học và năng lực cán bộ quản lý được tổng hợp qua mô hình biểu đồ cơ cấu tròn và bảng ma trận tương quan. Biểu đồ cơ cấu phản ánh rõ nét sự chênh lệch lớn giữa các độ tuổi với lát cắt 95,2% tập trung ở nhóm trên 40 tuổi. Đồng thời, bảng ma trận đối chiếu 6 nhóm biện pháp cho thấy hệ số tương quan tuyến tính giữa tính cấp thiết và tính khả thi đạt giá trị r = 0,86 (với điểm trung bình tính cấp thiết đạt 3,45 điểm và tính khả thi đạt 3,38 điểm), chứng minh tính đồng thuận cao và cơ sở thực tiễn vững chắc của các đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm phát triển toàn diện đội ngũ cán bộ quản lý mầm non huyện Hoài Ân giai đoạn 2022 - 2025:

Thứ nhất, tái lập quy hoạch nguồn cán bộ quản lý theo nguyên tắc động và mở. Ủy ban nhân dân huyện Hoài Ân phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tiến hành rà soát, bổ sung nguồn quy hoạch cán bộ quản lý hàng năm, đặt mục tiêu kiện toàn 100% các vị trí phó hiệu trưởng còn thiếu tại 5 trường mầm non trước quý II năm 2024. Chú trọng tuyển chọn các giáo viên trẻ có năng lực dưới 35 tuổi và ưu tiên tạo nguồn giáo viên là người dân tộc thiểu số tại 3 xã Bok Tới, Đắk Mang và Ân Sơn nhằm đạt tỷ lệ ít nhất 15% cán bộ quản lý người dân tộc thiểu số vào năm 2025.

Thứ hai, đổi mới toàn diện chương trình bồi dưỡng năng lực quản trị gắn với chuyển đổi số. Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hoài Ân chủ trì tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, quản trị dữ liệu học sinh điện tử và kiểm định chất lượng giáo dục. Mục tiêu hướng đến năm 2025 có 100% cán bộ quản lý mầm non đạt chứng chỉ bồi dưỡng cán bộ quản lý theo chuẩn mới và 90% đạt mức tốt trong tiêu chí ứng dụng công nghệ quản trị.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình đánh giá, bổ nhiệm và điều động luân chuyển cán bộ. Áp dụng quy trình 4 bước chuẩn hóa trong đánh giá hiệu trưởng và phó hiệu trưởng dựa trên minh chứng thực tế theo Thông tư số 52/2020/TT-BGDĐT. Thực hiện công tác luân chuyển cán bộ quản lý theo chu kỳ 5 năm công tác giữa các trường vùng thuận lợi và các xã vùng cao nhằm cân bằng chất lượng chuyên môn giữa các vùng trong huyện.

Thứ tư, hoàn thiện chính sách đãi ngộ và cải thiện môi trường làm việc. Ủy ban nhân dân huyện Hoài Ân cần ban hành chính sách hỗ trợ phụ cấp thu hút đặc thù và đầu tư trang thiết bị công nghệ làm việc cho cán bộ quản lý công tác tại 7 xã khu vực III khó khăn, tạo động lực vật chất và tinh thần giúp cán bộ an tâm cống hiến lâu dài.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  1. Cơ quan quản lý giáo dục cấp huyện và tỉnh: Lãnh đạo và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hoài Ân cùng Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Định có thể sử dụng các số liệu và giải pháp trong luận văn làm cơ sở thực tiễn để xây dựng Đề án phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giai đoạn 2025 - 2030, phục vụ việc phân bổ chỉ tiêu biên chế cho 14 trường mầm non.
  2. Ban giám hiệu các trường mầm non: Đội ngũ hiệu trưởng và phó hiệu trưởng tại các cơ sở giáo dục mầm non sử dụng các tiêu chí trong khung lý thuyết để tự đánh giá năng lực nghề nghiệp, xây dựng kế hoạch tự bồi dưỡng và phân công nhiệm vụ quản trị nội bộ nhà trường một cách khoa học.
  3. Học viên sau đại học và nhà nghiên cứu: Các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục có thể tham khảo mô hình phương pháp luận, bộ công cụ phiếu hỏi 4 mức độ và phương pháp phân tích ma trận tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi trên tập dữ liệu 147 khách thể.
  4. Giáo viên mầm non nòng cốt thuộc diện quy hoạch: Đội ngũ tổ trưởng chuyên môn và giáo viên tiêu biểu có thể định hình rõ ràng các tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực quản lý để chủ động rèn luyện, chuẩn bị cho quá trình thi tuyển, bổ nhiệm chức danh lãnh đạo trường học.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng nổi bật nhất của đội ngũ cán bộ quản lý mầm non huyện Hoài Ân là gì?
Thực trạng nổi bật nhất là tình trạng thiếu hụt số lượng và già hóa độ tuổi. Toàn huyện có 21 cán bộ quản lý nhưng có đến 5 trường khuyết phó hiệu trưởng; 95,2% cán bộ quản lý từ 40 tuổi trở lên (57,1% từ 40 đến 49 tuổi, 38,1% từ 50 tuổi trở lên) và không có cán bộ nào dưới 30 tuổi.

Phương pháp chọn mẫu và quy mô khảo sát của đề tài được triển khai ra sao?
Nghiên cứu khảo sát 147 khách thể, gồm 1 chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo, 21 cán bộ quản lý (13 hiệu trưởng, 8 phó hiệu trưởng), 25 tổ trưởng chuyên môn và 100 giáo viên mầm non. Phương pháp áp dụng là khảo sát toàn thể đối với cán bộ quản lý kết hợp phân tầng ngẫu nhiên đối với giáo viên tại 14 trường mầm non.

Tại sao cơ cấu độ tuổi và dân tộc của cán bộ quản lý tại Hoài Ân lại là rào cản lớn?
Độ tuổi bình quân cao gây khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ mới và đổi mới phương pháp quản trị. Đồng thời, toàn huyện có 26.668 đồng bào dân tộc thiểu số tại 7 xã khu vực III nhưng tỷ lệ cán bộ quản lý người dân tộc thiểu số đạt 0%, gây rào cản trong việc thấu hiểu văn hóa và phong tục địa phương.

Giải pháp nào được đánh giá là cấp thiết nhất trong giai đoạn 2022 - 2025?
Giải pháp cấp thiết nhất là quy hoạch tạo nguồn và đổi mới công tác bổ nhiệm cán bộ quản lý trẻ, phấn đấu kiện toàn 100% vị trí phó hiệu trưởng trước năm 2024. Điểm trung bình khảo sát tính cấp thiết của giải pháp này đạt mức cao 3,58/4,00 điểm và tính khả thi đạt 3,52/4,00 điểm.

Kết quả nghiên cứu của luận văn có khả năng nhân rộng sang các địa phương khác không?
Kết quả nghiên cứu hoàn toàn có thể ứng dụng tại các huyện trung du miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng. Mô hình 6 bước phát triển đội ngũ và bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa theo Thông tư số 52/2020/TT-BGDĐT cung cấp khung tham chiếu chuẩn xác cho các địa phương trong khu vực miền Trung.

Kết luận

  1. Khẳng định phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường mầm non là nhân tố then chốt, quyết định trực tiếp đến việc nâng cao chất lượng nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục 4.605 trẻ em trên địa bàn huyện Hoài Ân.
  2. Xác định bức tranh thực trạng giai đoạn 2019 - 2022 với 21 cán bộ quản lý đạt 100% chuẩn đào tạo nhưng tồn tại điểm nghẽn lớn về cơ cấu già hóa (95,2% trên 40 tuổi) và thiếu hụt 5 phó hiệu trưởng.
  3. Cung cấp hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khoa học và thực tiễn cao, đạt hệ số tương quan r = 0,86 giữa tính cấp thiết và tính khả thi.
  4. Đề ra lộ trình thực thi rõ ràng cho giai đoạn 2022 - 2025, tập trung kiện toàn 100% đội ngũ phó hiệu trưởng và bồi dưỡng chuẩn hóa năng lực quản trị số cho 100% cán bộ quản lý trước năm 2025.
  5. Kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng các trường mầm non trong việc ưu tiên bố trí nguồn lực tài chính, chính sách thu hút nhân tài để xây dựng nền giáo dục mầm non Hoài Ân phát triển bền vững.