CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Luan van 3 1. Tổng quan dịch vụ thanh toán của Ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ tín dụng có vị trí quan trọng nhất trong nền kinh tế thị trường ở các nước. Có nhiều khái niệm khác nhau về NHTM: Luật Ngân hàng của Pháp, năm 1941 định nghĩa:“Được coi là Ngân hàng là những xí nghiệp hay cơ sở nào hành nghề thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào các nghiệp vu chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính”.
Hay như Luật Ngân hàng của Ấn Độ 1950, được bổ sung 1959 đã nêu:“Ngân hàng là cơ sở nhận các khoản tiền ký thác để cho vay hay tài trợ, đầu tư” [5, tr1] Luật Ngân hàng của Đan Mạch năm 1930 định nghĩa:“Những nhà băng thiết yếu gồm các nghiệp vụ nhận tiền ký thác, buôn bán vàng bạc, hành nghề thương mại và các giá trị địa ốc, các phương tiện tín dụng và hối phiếu, thực hiện các nghiệp vụ chuyển ngân, đứng ra bảo hiểm v.v…” [5, tr1] Theo Pháp lệnh Ngân hàng năm 1990 của Việt Nam:“Ngân hàng thương mại’’ là một tổ chức kinh doanh tiền tệ mà nghiệp vụ thường xuyên và chủ yếu là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. Theo Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 16 tháng 06 năm 2010 quy định: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động của Ngân hàng theo quy định của Luật này”. “Ngân hàng thương mại là Ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động Ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lơi nhuận”. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế hàng hóa, của công nghệ thông tin và sự phát triển các chức năng của các đối thủ cạnh tranh là các tổ chức tài Luan van 4 chính phí Ngân hàng, các NHTM đã không ngừng phát triển và mở rộng phạm vi cung cấp các dịch vụ theo mô hình Ngân hàng đa năng hiện đại.
Tổng quát chức năng cơ bản của NHTM đa năng ngày nay: Chức Chức Chức năng năng năng Tư vấn ủy Tín tài thác dụng chính Chức năng Thanh toán Chức năng Bảo hiểm NHTM HIỆN ĐẠI Chức năng hoạch đầu Chức năng Môi giới Lập kế tư Chức Chức Chức năng năng năng Đầu tư Quản Tiết và bảo lý tiền kiệm lãnh mặt Sơ đồ 1. Chức năng cơ bản của NHTM hiện đại 1. Khái niệm dịch vụ thanh toán của Ngân hàng thương mại Bất kỳ nền kinh tế nào, dù ở mức độ phát triển nào, cũng có tính đa dạng nhất định của nó. Và vì thế, sự tồn tại nhiều loại tiền để thỏa mãn tất cả những nhu cầu đa dạng của xã hội, của các cá nhân là điều tất nhiên.
Nhưng bên cạnh đó, nhu cầu cần sự gọn nhẹ, bảo đảm có lãi cho tài sản, và dễ dàng trong thanh toán ở mọi lúc, mọi nơi vẫn tạo ra các hình thức tiền khác nhau. Nhiều nhà kinh tế tiên đoán rằng, trong tương lai với sự phát triển của sản xuất, chi phí lắp đặt cho các hệ thống điện Luan van 5 tử sẽ ngày càng thấp hơn, hiện đại hơn, đến mọi ngõ ngách của đời sống, xã hội và địa phương. Và thế giới sẽ tiến dần đến thế giới của nền kinh tế không có tiền mà chỉ có các thanh toán bằng điện tử qua Ngân hàng. Không có thanh toán, sản xuất và lưu thông không thể tiến hành được.
Thanh toán được coi là điều kiện quan trọng để bảo đảm mọi quá trình sản xuất kinh doanh tiến hành đều đặn và liên tục. Nếu trong khâu thanh toán bị gián đoạn thì quá trình sản xuất bị ngưng trệ, các mối quan hệ kinh tế bị phá vỡ. Trong cuộc sống thường ngày có rất nhiều cái chúng ta phải thanh toán như: thanh toán hóa đơn tiền điện, tiền nước, siêu thị mà bản chất mà bản chất của việc thanh toán này là chi trả cho những sản phẩm dịch vụ chúng ta đã sử dụng và đã mua. Đây là hình thức thanh toán hữu hình, chúng ta phải trả tiền để có được những sản phẩm, dịch vụ mà chúng ta sử dụng hay còn gọi là hình thức thanh toán phi Ngân hàng.
Tuy nhiên, thanh toán qua Ngân hàng lại không thể đánh đồng với thanh toán hàng hóa, dịch vụ mà chúng ta đã mua ở trên, cũng không giống với các dịch vụ khác trong Ngân hàng, dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng đóng vai trò trung gian thực hiện thanh toán hộ cho các khoản giao dịch cho cả hai bên mua và bán. Tức là thay vì chúng ta trả tiền trực tiếp cho nhà sản xuất điện, hay cho nhà máy nước…. thì chúng ta yêu cầu Ngân hàng trích từ tài khoản của mình một số tiền tương ứng để thanh toán cho bên sản xuất. Nhờ có các Ngân hàng đã giúp cho nền kinh tế tăng khả năng lưu thông hàng hóa và thu hẹp khoảng cách về không gian và thời gian thanh toán, biến Ngân hàng thành trung gian thanh toán của nền kinh tế.
Hoạt động thanh toán là việc mở tài khoản, thực hiện dịch vụ thanh toán, tổ chức và tham gia các hệ thống thanh toán của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và việc mở tài khoản, sử dụng dịch vụ thanh toán của người sử dụng dịch vụ thanh toán (Nghị định 64/2001/NĐ-CP ngày 20/9/2001 của Chính phủ về hoạt động thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán). Tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán là Ngân hàng nhà nước Việt Nam (dưới đây gọi là Ngân hàng nhà nước), Ngân hàng, tổ chức khác được làm dịch vụ thanh toán. Người sử dụng dịch vụ thanh toán là tổ chức, cá nhân thực hiện giao dịch thanh toán qua các tổ chức cung Luan van 6 ứng dịch vụ thanh toán. Giao dịch thanh toán là việc thực hiện nghĩa vụ trả tiền hoặc chuyển tiền giữa các tổ chức, cá nhân.“Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác do Ngân hàng Nhà nước quy định của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán” (Nghị định 64/2001/NĐ-CP ngày 20/9/2001 của Chính phủ về hoạt động thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán).
Tóm lại chúng ta có thể hiểu “Thanh toán qua Ngân hàng là cách thức thanh toán mà trong đó Ngân hàng đóng vai trò là trung gian thanh toán giữa người chi trả và người được chi trả, nó được tiến hành bằng cách trích tiền từ tài khoản của người chi trả (người mua trong trường hợp chi trả có tài khoản tại Ngân hàng phục vụ mình) hoặc người chi trả nộp tiền mặt trực tiếp chuyển khoản vào tài khoản của người thụ hưởng (người bán) hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của tổ chứccungứngdịch vụ thanh toán”. Đặc điểm của dịch vụ thanh toán của Ngân hàng thương mại Dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng có những đặc điểm sau: Thứ nhất, dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng mang đặc điểm trừu tượng vì nó được thực hiện thông qua các kênh thanh toán giữa các Ngân hàng với nhau mà khách hàng không thể nhìn thấy được như các dịch vụ khác, khách hàng chỉ có thể thấy được kết quả của việc sử dụng dịch vụ đó là việc thanh toán của khách hàng đã được thực hiện mà thôi. Thứ hai, dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng được thực hiện không đi liền với việc trao đổi hàng hóa, tức là sự vận động của tiền tệ trong Ngân hàng tách biệt với sự vận động của hàng hóa. Dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng được thực hiện có thể trước hoặc sau khi việc trao đổi hàng hóa giữa các chủ thể được thực hiện, điều này phụ thuộc vào sự thỏa thuận giữa các khách hàng với nhau.
Đây là đặc điểm dễ nhận thấy nhất và khác biệt nhất so với các dịch vụ khác trong nền kinh tế. Luan van 7 Thứ ba, dịch vụ thanh toán qua Ngân hàng không bị bó hẹp bởi không gian (khoảng cách địa lý) và thời gian. Một khách hàng có thể ở nhà mà vẫn có thể mua được hàng hóa trong nước cũng như trên thế giới. Thứ tư, chứng từ sử dụng trong thanh toán có thể là chứng từ giấy hoặc chứng từ điện tử.
Trong đó chứng từ giấy là chứng từ thanh toán được thể hiện bằng giấy như giấy nộp tiền, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, séc…; chứng từ điện tử là những chứng từ thanh toán được thể hiện bằng dữ liệu thông tin trên vật mang tin (như các loại thẻ thanh toán, băng từ, đĩa từ, dữ liệu qua các chương trình thanh toán điện tử…). Thứ năm, chủ thể tham gia trong quan hệ thanh toán qua Ngân hàng ngoài người thụ hưởng, người chi trả còn có Ngân hàng, các tổ chức tài chính trung gian khác đóng vai trò làm trung gian thanh toán. Vai trò dịch vụ thanh toán của Ngân hàng thương mại Cùng với sự phát triển của các nghiệp vụ kinh doanh và dịch vụ khác, xu hướng tiến tới một nền kinh tế không dùng tiền mặt đã tạo điều kiện cho các dịch vụ thanh toán trong Ngân hàng ra đời và phát triển, trong đó thanh toán trong nước là mảng hoạt động có vai trò quan trọng đối với mỗi Ngân hàng trong bối cảnh cạnh tranh quyết liệt giữa các Ngân hàng. Cụ thể dịch vụ thanh toán qua NHTM có các vai trò sau: Thứ nhất, thanh toán trong nước là nghiệp vụ bổ xung, hỗ trợ cho các mặt hoạt động khác của Ngân hàng, chẳng hạn như khi phát triển hoạt động thanh toán trong nước sẽ tăng cường được khả năng huy động và sử dụng vốn của Ngân hàng.
Dịch vụ thanh toán giúp cho các Ngân hàng và các tổ chức tín dụng tập trung được nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi từ nền kinh tế với chi phí vốn thấp để mở rộng việc cấp tín dụng Ngân hàng cho nền kinh tế, góp phần đầu tư vào quá trình tái sản xuất.