Khóa luận: Tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2017 - 2022

Chuyển đổi số là cuộc cách mạng tư duy trong ngành ngân hàng, hướng tới một hình thức tổ… 112 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Trịnh Thảo Nhi
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hoàng Anh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Chuyển Đổi Số Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam Giai Đoạn 2017 – 2022
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của nghiên cứu
• 1.7. Bố cục của đề tài
• 1.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về chuyển đổi số
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.3. Tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp phân tích bao dữ liệu DEA
• 3.3. Quy trình nghiên cứu
• 3.4. Cách tiếp cận để đánh giá hiệu quả hoạt động theo phương pháp bao dữ liệu DEA
• 3.5. Mô hình nghiên cứu
• 3.6. Mô hình DEA
• 3.7. Chỉ số Malmquist
• 3.8. Phương pháp Pooled OLS
• 3.9. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu và giải thích biến nghiên cứu
• 3.10. Dựa trên đánh giá hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam
• 3.11. Dựa trên đánh giá tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam
• 3.12. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.13. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng chuyển đổi số của các NHTM tại Việt Nam
• 4.2. Văn bản pháp lý liên quan
• 4.3. Hoạt động chuyển đổi số của các NHTM tại Việt Nam
• 4.4. Thống kê mô tả
• 4.5. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu và tương quan giữa các biến
• 4.6. Kết quả nghiên cứu
• 4.7. Kết quả đánh giá hiệu quả hoạt động của các NHTM tại Việt Nam
• 4.8. Kết quả tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của NHTM tại Việt Nam
• 4.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Hàm ý chính sách
• 5.2. Đối với cơ quan quản lý nhà nước
• 5.3. Đối với các NHTM
• 5.4. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4.1. Hạn chế của đề tài
• 5.4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Của Chuyển Đổi Số Đến Ngân Hàng Việt Nam

Chuyển đổi số là cuộc cách mạng tư duy trong ngành ngân hàng, hướng tới một hình thức tổ chức kinh doanh mới, lấy công nghệ làm nền tảng và động lực. Chuyển đổi số ngân hàng giúp thay đổi cách thức hoạt động toàn diện, từ đó thúc đẩy sự chuyển đổi từ vốn tài chính sang vốn dữ liệu. Việt Nam có tiềm năng lớn trong chuyển đổi số, nhờ cơ cấu dân số trẻ và năng động. Thống kê cho thấy tỷ lệ người dùng smartphone và Internet cao tạo điều kiện thuận lợi cho các NHTM Việt Nam tạo ra những đột phá trên thị trường tài chính. Các ngân hàng đang xây dựng và triển khai chiến lược chuyển đổi số để ứng dụng hiệu quả vào hoạt động kinh doanh. Giao dịch qua kênh số đã tăng trưởng mạnh mẽ. Theo McKinsey, ngành Ngân hàng Việt Nam có mức độ ứng dụng ngân hàng số nhanh nhất khu vực.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Chuyển Đổi Số Ngân Hàng

Chuyển đổi số ngân hàng không chỉ là số hóa các quy trình mà còn là sự thay đổi toàn diện về mô hình kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp và cách thức tương tác với khách hàng. Nó bao gồm việc tích hợp các công nghệ mới như AI trong ngân hàng, Big Data trong ngân hàng, Blockchain trong ngân hàng để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới, nâng cao trải nghiệm khách hàng và tối ưu hóa hoạt động. Quan trọng nhất là thay đổi tư duy và văn hóa làm việc, thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới liên tục.

1.2. Tiềm Năng và Cơ Hội Chuyển Đổi Số tại Ngân Hàng Việt Nam

Việt Nam sở hữu nhiều yếu tố thuận lợi cho chuyển đổi số ngân hàng, bao gồm dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng smartphone và Internet cao, và sự hỗ trợ từ chính phủ. Cơ hội chuyển đổi số ngân hàng bao gồm việc mở rộng thị trường, tiếp cận khách hàng mới, tăng cường năng lực cạnh tranh và giảm chi phí hoạt động. Tuy nhiên, cần vượt qua các thách thức như thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, cơ sở hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ và các vấn đề về an ninh mạng ngân hàng.

1.3. Thực Trạng Ứng Dụng Công Nghệ Trong Hoạt Động Ngân Hàng

Hiện nay, các NHTM đã và đang ứng dụng nhiều công nghệ mới vào hoạt động, như Internet Banking, Mobile Banking, thanh toán điện tử, và các giải pháp dựa trên điện toán đám mây trong ngân hàng. Nhiều ngân hàng đã số hóa 100% các nghiệp vụ như mở tài khoản, thanh toán, và gửi tiết kiệm. Tỷ lệ giao dịch qua kênh số đã tăng lên đáng kể, cho thấy sự chuyển dịch từ ngân hàng truyền thống sang ngân hàng số. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác triệt để.

II. Thách Thức Các Rào Cản Chuyển Đổi Số và Hiệu Quả Ngân Hàng

Mặc dù có nhiều cơ hội, chuyển đổi số cũng đặt ra không ít thách thức cho ngành ngân hàng. Các thách thức bao gồm sự thiếu hụt về nguồn nhân lực có kỹ năng số, vấn đề về an ninh mạng, chi phí đầu tư lớn, và sự thay đổi về văn hóa doanh nghiệp. Ngoài ra, các NHTM cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các công ty Fintech và các quy định pháp lý đang thay đổi. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

2.1. Rủi Ro An Ninh Mạng và Bảo Mật Dữ Liệu Trong Ngân Hàng Số

An ninh mạng ngân hàng là một trong những thách thức lớn nhất trong chuyển đổi số. Các ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu khách hàng, và gian lận tài chính. Việc bảo vệ dữ liệu ngân hàng và đảm bảo an toàn cho các giao dịch trực tuyến là rất quan trọng để duy trì lòng tin của khách hàng và tuân thủ các quy định pháp lý. Cần đầu tư mạnh vào các giải pháp an ninh mạng và đào tạo nhân viên về bảo mật.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực Kỹ Năng Số Trong Ngành Ngân Hàng

Một trong những rào cản lớn nhất đối với chuyển đổi số là sự thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng số. Các ngân hàng cần tuyển dụng và đào tạo nhân viên có kiến thức về công nghệ tài chính (Fintech), phân tích dữ liệu ngân hàng, AI trong ngân hàng, và các kỹ năng liên quan đến ngân hàng số. Cần có chiến lược phát triển nguồn nhân lực phù hợp để đáp ứng nhu cầu của thị trường.

2.3. Chi Phí Đầu Tư và Khả Năng Sinh Lời Từ Chuyển Đổi Số

Chuyển đổi số đòi hỏi các ngân hàng phải đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng công nghệ, phần mềm, và các giải pháp mới. Tuy nhiên, việc chứng minh khả năng sinh lời từ các khoản đầu tư này là một thách thức. Các ngân hàng cần có kế hoạch tài chính rõ ràng và các chỉ số KPIs đánh giá hiệu quả để theo dõi và đánh giá hiệu quả của các dự án chuyển đổi số.

III. Giải Pháp Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Chuyển Đổi Số Ngân Hàng

Để đánh giá hiệu quả chuyển đổi số, cần sử dụng các phương pháp định lượng và định tính. Phương pháp định lượng có thể sử dụng phân tích DEA (Data Envelopment Analysis) để đo lường năng suất ngân hàng, các chỉ số tài chính như doanh thu ngân hàng, chi phí hoạt động ngân hàng, lợi nhuận trước thuế, tăng trưởng tín dụng, và hiệu quả sử dụng vốn. Phương pháp định tính có thể sử dụng khảo sát khách hàng để đánh giá trải nghiệm khách hàng và mức độ hài lòng với các dịch vụ số.

3.1. Ứng Dụng Phân Tích DEA Để Đo Lường Hiệu Quả Ngân Hàng

Phân tích DEA là một phương pháp phi tham số được sử dụng để đo lường hiệu quả tương đối của các đơn vị ra quyết định (DMUs), trong trường hợp này là các NHTM. DEA cho phép đánh giá hiệu quả sử dụng các nguồn lực (đầu vào) để tạo ra các kết quả (đầu ra). Phương pháp này có thể giúp xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả và các ngân hàng cần cải thiện hiệu quả hoạt động.

3.2. Sử Dụng Các Chỉ Số Tài Chính Để Đánh Giá Tác Động Chuyển Đổi Số

Các chỉ số tài chính như doanh thu ngân hàng, chi phí hoạt động ngân hàng, lợi nhuận trước thuế, tăng trưởng tín dụng, và huy động vốn có thể được sử dụng để đánh giá tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Việc theo dõi các chỉ số này theo thời gian có thể giúp xác định xu hướng và đánh giá mức độ thành công của các dự án chuyển đổi số.

3.3. Đánh Giá Trải Nghiệm Khách Hàng Trong Kỷ Nguyên Số

Trải nghiệm khách hàng là một yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả chuyển đổi số. Các ngân hàng cần thu thập phản hồi từ khách hàng thông qua khảo sát, phỏng vấn, và các kênh trực tuyến để đánh giá mức độ hài lòng với các dịch vụ số và xác định các lĩnh vực cần cải thiện. Việc cải thiện trải nghiệm khách hàng có thể giúp tăng cường lòng trung thành của khách hàng và thu hút khách hàng mới.

IV. Nghiên Cứu Tác Động Của Chuyển Đổi Số Đến Hiệu Quả 2017 2022

Nghiên cứu giai đoạn 2017-2022 cho thấy chuyển đổi số có tác động đáng kể đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng đầu tư mạnh vào công nghệ thường có năng suất ngân hàng cao hơn, chi phí hoạt động thấp hơn, và lợi nhuận cao hơn. Tuy nhiên, tác động của chuyển đổi số cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, như quy mô ngân hàng, chiến lược kinh doanh, và khả năng quản lý rủi ro. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ báo cáo tài chính của 10 NHTMCP Việt Nam và các báo cáo của NHNN.

4.1. Phân Tích DEA Hiệu Quả Kỹ Thuật và Quy Mô của Ngân Hàng

Phân tích DEA cho thấy có sự khác biệt đáng kể về hiệu quả kỹ thuật và quy mô giữa các NHTM. Một số ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn trong việc sử dụng các nguồn lực để tạo ra kết quả, trong khi các ngân hàng khác có quy mô hoạt động tối ưu hơn. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật và quy mô có thể giúp các ngân hàng cải thiện hiệu quả hoạt động.

4.2. Phân Tích Chỉ Số Malmquist Về Năng Suất Nhân Tố Tổng Hợp TFP

Phân tích chỉ số Malmquist cho thấy năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của các NHTM đã tăng lên trong giai đoạn 2017-2022, nhờ vào chuyển đổi số và cải thiện hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, vẫn còn tiềm năng để tăng cường năng suất hơn nữa bằng cách tiếp tục đầu tư vào công nghệ và cải thiện quy trình hoạt động.

4.3. Ước Lượng Tác Động của Chuyển Đổi Số Lên Hiệu Quả

Kết quả ước lượng cho thấy chuyển đổi số có tác động tích cực và đáng kể đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng đầu tư vào công nghệ và số hóa quy trình thường có doanh thu cao hơn, chi phí thấp hơn, và lợi nhuận cao hơn. Tuy nhiên, tác động của chuyển đổi số cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, như quy mô ngân hàng, chiến lược kinh doanh, và khả năng quản lý rủi ro.

V. Kết Luận Hàm Ý Chính Sách và Định Hướng Phát Triển Ngân Hàng Số

Nghiên cứu này đưa ra một số hàm ý chính sách quan trọng cho các cơ quan quản lý nhà nước và các NHTM. Các cơ quan quản lý cần tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho chuyển đổi số, khuyến khích đầu tư vào công nghệ, và tăng cường an ninh mạng. Các NHTM cần xây dựng chiến lược chuyển đổi số rõ ràng, đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao, và tập trung vào cải thiện trải nghiệm khách hàng.

5.1. Khuyến Nghị Chính Sách Cho Cơ Quan Quản Lý Nhà Nước

Các cơ quan quản lý nhà nước cần ban hành các quy định pháp lý rõ ràng và minh bạch về ngân hàng số, thanh toán điện tử, và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cần khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ mới và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và kiểm tra an ninh mạng để đảm bảo an toàn cho hệ thống tài chính.

5.2. Chiến Lược Chuyển Đổi Số Cho Ngân Hàng Thương Mại

Các NHTM cần xây dựng chiến lược chuyển đổi số toàn diện, bao gồm số hóa quy trình, phát triển sản phẩm và dịch vụ số, cải thiện trải nghiệm khách hàng, và xây dựng văn hóa doanh nghiệp số. Cần đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao và hợp tác với các công ty Fintech để tận dụng các công nghệ mới. Đồng thời, cần quản lý rủi ro hiệu quả và tuân thủ các quy định pháp lý.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Phát Triển Trong Tương Lai

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác động của chuyển đổi số đến các khía cạnh khác của ngành ngân hàng, như rủi ro ngân hàng, tăng trưởng tín dụng, và nợ xấu. Cần nghiên cứu các mô hình kinh doanh mới và các công nghệ tiên tiến như AI trong ngân hàng và Blockchain trong ngân hàng. Đồng thời, cần đánh giá tác động của chuyển đổi số đến sự phát triển kinh tế và xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong giai đoạn 2017 – 2022, chuyển đổi số trong ngành ngân hàng Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ từ số hóa quy trình đơn lẻ sang thay đổi toàn diện mô hình kinh doanh, vận hành và quản trị dựa trên nền tảng dữ liệu và công nghệ. Bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam cung cấp nhiều điều kiện thuận lợi cho tiến trình này với quy mô dân số đạt hơn 98 triệu người (tính đến tháng 3/2022), độ tuổi trung bình 33,3 tuổi, 93,5 triệu thuê bao điện thoại thông minh (tỷ lệ người trưởng thành sử dụng đạt 73,5%) và gần 70 triệu người dùng Internet (chiếm 70,3% dân số theo báo cáo Digital 2021). Thống kê của Statista (tháng 8/2022) ghi nhận Việt Nam xếp thứ 2 trong số 44 quốc gia được khảo sát về tỷ lệ người dùng điện thoại thông minh thanh toán (33,2%), trong khi McKinsey đánh giá tốc độ ứng dụng ngân hàng số của Việt Nam đạt 82% vào năm 2021. Khảo sát của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho thấy 95% tổ chức tín dụng đã và đang triển khai chiến lược chuyển đổi số; ngành ngân hàng đã đầu tư hơn 15 nghìn tỷ đồng cho hoạt động này tính đến cuối năm 2022. Tuy nhiên, việc gia tăng chi phí đầu tư công nghệ đặt ra yêu cầu phải đo lường cụ thể mức độ tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động thực tế của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM).

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2017 – 2022.
2. Đánh giá và làm rõ những nguyên nhân, tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022 dựa trên cơ sở các mô hình phân tích định lượng.
3. Đề xuất các hàm ý chính sách chuyển đổi số giúp cải thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa qua 3 câu hỏi nghiên cứu:

1. Hiệu quả hoạt động của NHTM tại Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022 diễn biến như thế nào?
2. Tác động của chuyển đổi số đã ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả hoạt động của NHTM tại Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022?
3. Những NHTM tại Việt Nam cần phân tích khung pháp lý và hàm ý chính sách nào để nâng cao hiệu quả hoạt động?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của chuyển đổi số (tiếp cận thông qua các khoản đầu tư cho phần mềm công nghệ) đến hiệu quả hoạt động của NHTM.
• Phạm vi không gian: 10 ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) có quy mô tổng tài sản lớn nhất tại Việt Nam tính đến năm 2022, bao gồm: VCB, CTG, TCB, VPB, ACB, BIDV, MBB, SHB, STB, HDBank (trên tổng số 31 NHTMCP hoạt động theo công bố của NHNN ngày 31/12/2022).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2017 – 2022 từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán và báo cáo thường niên của NHNN.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập khung nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa các lý thuyết kinh tế học và mô hình hành vi chấp nhận công nghệ:

• Lý thuyết hiệu quả hoạt động: Kế thừa quan điểm của Farrell (1957) về việc sử dụng đường giới hạn khả năng sản xuất (PPF) để đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE), kết hợp các quan điểm đánh giá hiệu quả ngân hàng của Hughes và Mester (2008), Nguyễn Việt Hùng (2008) và Nguyễn Văn Ngọc (2012).
• Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Technology Acceptance Model): Phát triển bởi Davis (1989) từ Thuyết hành động hợp lý (TRA), giải thích mức độ chấp nhận công nghệ của khách hàng qua nhận thức sự hữu ích và nhận thức sự dễ sử dụng.
• Lý thuyết phổ biến đổi mới (DIT - Diffusion of Innovations Theory): Phát triển bởi Rogers (2003), phân loại người dùng tiếp nhận đổi mới công nghệ thành 5 nhóm (người đổi mới, người chấp nhận sớm, người thích nghi nhanh, người chấp nhận muộn, người lạc hậu) theo đường cong hình chuông.
• Mô hình tăng trưởng tân cổ điển Solow: Sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas $Y = A \cdot K^b \cdot L^a$ với giả định tiến bộ công nghệ dạng Solow trung tính (Solow-neutral), trong đó công nghệ tác động trực tiếp làm gia tăng hiệu quả sử dụng vốn.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm:

• Phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA - Data Envelopment Analysis): Áp dụng phương pháp phi tham số định hướng đầu vào (Input-oriented) với hai mô hình: mô hình hiệu quả không đổi theo quy mô (DEACRS) và mô hình hiệu quả thay đổi theo quy mô (DEAVRS). Phân tách hiệu quả kỹ thuật (TE) thành hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) và hiệu quả quy mô (SE = TE / PE). Xác định trạng thái quy mô của từng ngân hàng theo các điều kiện: sinh lợi không đổi theo quy mô (CRS), tăng theo quy mô (IRS) và giảm theo quy mô (DRS).
• Chỉ số năng suất nhân tố tổng hợp Malmquist (TFP): Phân tích sự thay đổi năng suất theo thời gian dựa trên công thức phân rã: $$\text{TFPCH} = (\text{PECH} \times \text{SECH}) \times \text{TECHCH} = \text{EFCH} \times \text{TECHCH}$$ Trong đó: TFPCH là thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp, EFCH là thay đổi hiệu quả kỹ thuật, TECHCH là thay đổi công nghệ, PECH là thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần, SECH là thay đổi hiệu quả quy mô.
• Phương pháp kinh tế lượng: Ứng dụng hồi quy bình phương tối thiểu gộp (Pooled OLS) và hồi quy bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) trên dữ liệu bảng: $$\text{TE}{it} = \beta_0 + \beta_1 \text{TE}{it-1} + \beta_2 \text{CNS}{it} + \beta_3 \text{QM}{it} + \beta_4 \text{GDP}t + \beta_5 \text{NHD}{it} + \beta_6 \text{DN}{it} + \beta_7 \text{TK}{it} + \beta_8 \text{INF}t + u{it}$$

Nhóm biến	Tên biến	Ký hiệu	Đo lường / Diễn giải
Đầu vào DEA	Chi phí nhân viên	L	Chi phí chi trả cho người lao động
	Tài sản cố định	K	Giá trị tài sản cố định và chi phí khấu hao
	Tiền gửi khách hàng	D	Tổng nguồn vốn huy động từ tiền gửi
Đầu ra DEA	Thu nhập lãi	Y1	Thu nhập từ cho vay, chứng khoán, tiền gửi TCTD
	Thu nhập ngoài lãi	Y2	Thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ và hoạt động khác
Hồi quy	Hiệu quả kỹ thuật	TE	Điểm số hiệu quả kỹ thuật thu được từ mô hình DEA
	Đầu tư công nghệ	CNS	Tỷ lệ đầu tư cho công nghệ / phần mềm của ngân hàng
	Quy mô ngân hàng	QM	Quy mô tổng tài sản (đại diện yếu tố vốn)
	Tăng trưởng kinh tế	GDP	Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm của Việt Nam
	Số năm hoạt động	NHD	Số năm thành lập và vận hành của ngân hàng
	Tỷ lệ dư nợ	DN	Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản
	Tài sản thanh khoản	TK	Tỷ lệ tài sản thanh khoản trên tổng tài sản
	Lạm phát	INF	Tỷ lệ lạm phát hàng năm của nền kinh tế

Nguồn dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 10 NHTMCP, báo cáo thường niên của NHNN và Tổng cục Thống kê giai đoạn 2017 – 2022. Công cụ xử lý dữ liệu gồm phần mềm DEAP phiên bản 2.1 và STATA 17.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

Chương 1 trình bày tổng quan về tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế và chuyển đổi từ vốn tài chính sang vốn dữ liệu. Tác giả xác lập mục tiêu nghiên cứu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, làm rõ đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa chi tiêu chuyển đổi số và hiệu quả ngân hàng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 10 NHTMCP có quy mô tài sản lớn nhất giai đoạn 2017 – 2022. Chương này cũng nêu rõ 5 chương của cấu trúc khóa luận và đóng góp thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp căn cứ phân tích cho các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan quản lý.

CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM

Chương 2 tổng hợp các khái niệm chuyển đổi số (Matzler et al., Brennen và Kreiss, Microsoft, Bộ Thông tin và Truyền thông), phân biệt chuyển đổi số với số hóa thông thường. Tác giả làm rõ các phương pháp đo lường hiệu quả ngân hàng thông qua đường biên hiệu quả (Frontier Analysis), so sánh phương pháp tham số SFA và phi tham số DEA. Khung lý luận tích hợp 3 mô hình: TAM (Davis, 1989), DIT (Rogers, 2003) và mô hình tăng trưởng Solow (1956) với giả định công nghệ Solow-neutral. Chương này cũng phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu quốc tế (Zuo và cộng sự, 2021; Himmawan & Firdausi, 2021; Amanda & Sudrajad, 2023; Beccalli, 2007; Agboola, 2006) và nghiên cứu trong nước (Nguyễn Việt Hùng, 2008; Ngo Dang Thanh, 2012; Nguyễn Thị Hồng Vinh, 2012; Lê Phan Diệu Thảo & Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh, 2013; Huỳnh Thị Hương Thảo, 2015; Nguyễn Thị Thu Thương, 2017) để xây dựng giả thuyết nghiên cứu.

CHƯƠNG 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 3 thiết lập quy trình nghiên cứu gồm 5 bước: (1) Lựa chọn mẫu ngân hàng, (2) Lựa chọn biến đầu vào và đầu ra, (3) Ước lượng mô hình DEA, Malmquist và Pooled OLS/FGLS, (4) Phân tích kết quả, (5) Đề xuất giải pháp. Tác giả trình bày chi tiết toán học của mô hình quy hoạch tuyến tính DEACRS và DEAVRS định hướng đầu vào, công thức đối ngẫu tính toán hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) và hiệu quả quy mô (SE). Phương pháp Malmquist được thiết lập để bóc tách năng suất nhân tố tổng hợp thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật (effch), thay đổi công nghệ (techch), thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần (pech) và thay đổi hiệu quả quy mô (sech). Mô hình hồi quy bảng được xây dựng nhằm kiểm định định lượng tác động của biến CNS cùng các biến kiểm soát vĩ mô và vi mô.

CHƯƠNG 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 4 phân tích thực trạng chuyển đổi số tại Việt Nam qua hệ thống 15 văn bản pháp lý ban hành giai đoạn 2017 – 2022 (Quyết định 328/QĐ-NHNN, Quyết định 986/QĐ-TTg, Nghị quyết 52-NQ/TW, Nghị quyết 50/NQ-CP, Quyết định 260/QĐ-NHNN, Quyết định 171/QĐ-NHNN triển khai Đề án 06, Quyết định 1887/QĐ-NHNN...). Tác giả thống kê các sản phẩm ngân hàng số thực tế (TPBank LiveBank, OCB OMNI, VPBank Yolo, MBBank fanpage eMBee, BIDV BUNO, Vietcombank Digital Lab) và hạ tầng thanh toán:

Chỉ tiêu thanh toán và hạ tầng số	Số liệu thực tế ghi nhận đến năm 2022
Thiết bị chấp nhận thẻ POS lắp đặt trên toàn quốc	21.743 thiết bị
Số tổ chức tín dụng phát hành thẻ qua eKYC	22 tổ chức
Số lượng thẻ ngân hàng hoạt động phát hành bằng eKYC	10,8 triệu thẻ
Khối lượng giao dịch qua thẻ phát hành eKYC	Hơn 89,1 triệu giao dịch
Giá trị giao dịch qua thẻ phát hành eKYC	Hơn 106,1 nghìn tỷ đồng
Số ngân hàng triển khai mở tài khoản thanh toán eKYC	Khoảng 40 ngân hàng
Số tài khoản thanh toán mở qua eKYC đang hoạt động	Hơn 11,9 triệu tài khoản

Chương này trình bày kết quả ước lượng DEA phản ánh điểm số TE, PE, SE của 10 NHTMCP, xác định phân bổ các ngân hàng theo điều kiện IRS, CRS, DRS; phân tích các chỉ số Malmquist bình quân qua từng năm và kết quả hồi quy Pooled OLS/FGLS về tác động của biến chuyển đổi số CNS đến hiệu quả kỹ thuật TE.

CHƯƠNG 5. KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Chương 5 đúc kết kết quả nghiên cứu thực nghiệm và đề xuất các nhóm hàm ý chính sách cụ thể cho Ngân hàng Nhà nước và các NHTMCP. Đồng thời, tác giả thẳng thắn chỉ rõ các hạn chế về quy mô mẫu và biến số, từ đó vạch ra các định hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính của nghiên cứu:

• Thực trạng chuyển đổi số: Giai đoạn 2017 – 2022 ghi nhận sự hoàn thiện khung pháp lý và bước tăng trưởng mạnh mẽ về hạ tầng thanh toán số tại Việt Nam, với hơn 15 nghìn tỷ đồng được ngành ngân hàng đầu tư cho công nghệ tính đến cuối năm 2022, 10,8 triệu thẻ và 11,9 triệu tài khoản thanh toán được kích hoạt qua eKYC.
• Đo lường hiệu quả qua DEA: Mô hình DEACRS và DEAVRS định hướng đầu vào đã đo lường và phân loại điểm hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) và hiệu quả quy mô (SE) của 10 NHTMCP, chỉ ra nhóm ngân hàng hoạt động tối ưu quy mô (CRS), nhóm cần mở rộng quy mô (IRS) và nhóm cần tái cơ cấu thu hẹp quy mô (DRS).
• Phân tích năng suất Malmquist: Chỉ số Malmquist phân rã thành công biến động năng suất nhân tố tổng hợp (tfpch) theo thời gian, làm rõ sự đóng góp tương đối giữa tiến bộ kỹ thuật công nghệ (techch) và sự cải thiện năng lực quản lý nguồn lực đầu vào (pech, sech).
• Tác động của chuyển đổi số: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy bảng (Pooled OLS và FGLS) cung cấp bằng chứng định lượng về mối quan hệ giữa tỷ lệ đầu tư công nghệ (CNS) và hiệu quả kỹ thuật (TE) trong tương quan với quy mô vốn (QM), thanh khoản (TK), dư nợ tín dụng (DN), tuổi ngân hàng (NHD) và các biến vĩ mô (GDP, INF).

Giải pháp và hàm ý chính sách do tác giả đề xuất:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (NHNN): Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về ngân hàng số và công nghệ tài chính (Fintech Sandbox); đẩy mạnh triển khai kết nối dữ liệu dân cư theo Đề án 06; ban hành quy chuẩn bảo mật, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu người dùng.
• Đối với các ngân hàng thương mại: Tối ưu hóa danh mục chi tiêu cho công nghệ phần mềm; đẩy mạnh tự động hóa quy trình nghiệp vụ cốt lõi (Core Banking); phát triển hệ sinh thái số mở liên kết đa ngành; đào tạo nâng cao kỹ năng số cho nguồn nhân lực và tăng cường kiểm soát rủi ro an ninh mạng.

Đóng góp của nghiên cứu:

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận kết hợp giữa các mô hình kinh tế học tân cổ điển (Solow) và mô hình hành vi công nghệ (TAM, DIT) trong đánh giá hiệu quả ngân hàng.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm định lượng cập nhật giai đoạn 2017 – 2022 cho hệ thống NHTMCP quy mô lớn tại Việt Nam.
• Kết hợp đa phương pháp (DEA hai mô hình CRS/VRS, chỉ số Malmquist TFP và hồi quy FGLS/Pooled OLS), giúp nhận diện chính xác nguồn gốc gây ra tình trạng kém hiệu quả kỹ thuật hoặc phi hiệu quả quy mô.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các hạn chế và định hướng nghiên cứu:

• Hạn chế:
  • Quy mô mẫu nghiên cứu giới hạn ở 10 NHTMCP có tổng tài sản lớn nhất, chưa bao quát toàn bộ 31 NHTMCP và các NHTM Nhà nước tại Việt Nam.
  • Khoảng thời gian nghiên cứu 6 năm (2017 – 2022) tương đối ngắn để lượng hóa toàn bộ độ trễ tác động của các khoản đầu tư công nghệ dài hạn.
  • Biến số chuyển đổi số chủ yếu tiếp cận qua giá trị đầu tư cho phần mềm công nghệ trên báo cáo tài chính, chưa phản ánh đầy đủ các yếu tố phi tài chính (văn hóa số, trải nghiệm người dùng, mức độ số hóa quy trình nội bộ).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi mẫu nghiên cứu ra toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng tại Việt Nam.
  • Kéo dài chuỗi thời gian dữ liệu sau năm 2022 để kiểm định tác động dài hạn và độ trễ của chi tiêu công nghệ.
  • Xây dựng bộ chỉ số chuyển đổi số đa chiều tích hợp cả tiêu chí định lượng tài chính và tiêu chí định tính phi tài chính.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Đối tượng sử dụng: Giảng viên, sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế học, Quản trị kinh doanh và Hệ thống thông tin quản lý đang thực hiện nghiên cứu về hiệu quả ngân hàng và chuyển đổi số.
• Nội dung giá trị:
  • Quy trình thực nghiệm 5 bước ứng dụng DEA (mô hình DEACRS, DEAVRS) và chỉ số Malmquist TFP trên phần mềm DEAP 2.1.
  • Phương pháp xây dựng mô hình hồi quy bảng FGLS/Pooled OLS trên STATA 17 để xử lý dữ liệu vi mô ngân hàng kết hợp vĩ mô.
  • Hệ thống hóa chi tiết các văn bản quy phạm pháp luật và chiến lược chuyển đổi số của ngành ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng những biến số đầu vào và đầu ra nào trong mô hình DEA để đo lường hiệu quả ngân hàng? Mô hình DEA định hướng đầu vào của khóa luận sử dụng 3 biến đầu vào: Chi phí nhân viên ($L$), Tài sản cố định ($K$), Tiền gửi khách hàng ($D$); và 2 biến đầu ra: Thu nhập lãi ($Y_1$), Thu nhập ngoài lãi ($Y_2$).

2. Chỉ số Malmquist TFP được tác giả phân rã thành những thành phần nào? Chỉ số Malmquist (TFPCH) được phân rã thành hai thành phần chính: Thay đổi hiệu quả kỹ thuật (EFCH) và Thay đổi tiến bộ công nghệ (TECHCH). Trong điều kiện quy mô thay đổi (VRS), EFCH tiếp tục được chia thành: Thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần (PECH) và Thay đổi hiệu quả quy mô (SECH).

3. Mẫu nghiên cứu của khóa luận gồm những ngân hàng nào và tiêu chí chọn mẫu là gì? Mẫu nghiên cứu gồm 10 NHTMCP: VCB, CTG, TCB, VPB, ACB, BIDV, MBB, SHB, STB, HDBank. Tiêu chí chọn mẫu dựa trên Top 10 ngân hàng có tổng tài sản lớn nhất năm 2022, có đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất giai đoạn 2017 – 2022, không bị kiểm soát đặc biệt và không thành lập sau 2017 hoặc ngừng hoạt động trước 2022.

4. Mô hình hồi quy kinh tế lượng sử dụng những biến số kiểm soát nào ngoài biến chuyển đổi số (CNS)? Mô hình sử dụng các biến kiểm soát gồm: biến trễ hiệu quả kỹ thuật ($\text{TE}_{it-1}$), quy mô tài sản ($\text{QM}$), tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản ($\text{DN}$), tỷ lệ tài sản thanh khoản trên tổng tài sản ($\text{TK}$), số năm hoạt động ($\text{NHD}$), tốc độ tăng trưởng kinh tế ($\text{GDP}$) và tỷ lệ lạm phát ($\text{INF}$).

5. Các cơ sở lý thuyết nền tảng nào được tác giả kết hợp để giải thích tác động của chuyển đổi số? Tác giả kết hợp ba lý thuyết chính: Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM của Davis), Lý thuyết phổ biến đổi mới (DIT của Rogers) và Mô hình tăng trưởng tân cổ điển Solow với tiến bộ công nghệ Solow-neutral.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trịnh Thảo Nhi đã đánh giá thực trạng hiệu quả hoạt động và lượng hóa tác động của chuyển đổi số tại 10 NHTMCP quy mô lớn nhất Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022. Bằng việc kết hợp phương pháp phi tham số DEA (CRS/VRS), chỉ số Malmquist TFP và hồi quy bảng FGLS/Pooled OLS, nghiên cứu đã bóc tách rõ nét nguồn gốc biến động năng suất và hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng. Các phát hiện thực nghiệm là cơ sở khoa học xác đáng cho các đề xuất chính sách nhằm thúc đẩy chuyển đổi số gắn liền với tối ưu hóa nguồn lực trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2017 – 2022 Ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã số: 7 34 02 01 TRỊNH THẢO NHI TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2017 – 2022 Ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã số: 7 34 02 01 Họ và tên sinh viên : TRỊNH THẢO NHI Mã số sinh viên : 050608200124 Lớp sinh hoạt: HQ8 – GE18 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC TS.

LÊ HOÀNG ANH TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 TÓM TẮT Tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu “Tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thƣơng mại tại Việt Nam giai đoạn 2017 – 2022” để làm khóa luận tốt nghiệp. Bài nghiên cứu đã sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng, phân tích bao dữ liệu DEA (Data Envelopment Analysis) để đo lƣờng hiệu quả hoạt động của những NHTM tại Việt Nam. Ngoài ra tác giả còn sử dụng hồi quy Pooled OLS và hồi quy bình phƣơng tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) để ƣớc tính tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thƣơng mại giai đoạn 2017 - 2022.

Bài nghiên cứu đã đƣợc tính toán, thống kê, tổng hợp và mô tả thông qua thu thập dữ liệu từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán từ 10 NHTMCP Việt Nam và báo cáo thƣờng niên của NHNN trong giai đoạn 2017 – 2022. Bên cạnh đó, thiết lập bảng và hình ảnh đồ thị với mục đích đánh giá thực trạng về hiệu quả hoạt động của các NHTM tại Việt Nam từ năm 2017 đến năm 2022. Với phƣơng pháp định lƣợng, tác giả áp dụng phân tích bao dữ liệu với mô hình hiệu quả không đổi theo quy mô (DEACRS) và mô hình hiệu quả thay đổi theo quy mô (DEAVRS). Đánh giá hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam.

Đồng thời, kết hợp phân tích chỉ số Malmquist thƣớc đo năng suất nhân tố tổng hợp - TFP để xác định nguyên nhân dẫn đến kém hiệu quả hoạt động của những ngân hàng đƣợc lựa chọn trở thành mẫu nghiên cứu. Dựa trên thực trạng hiệu quả hoạt động đã đƣợc phân tích và kết quả nghiên cứu đạt đƣợc, một vài hàm ý chính sách đƣợc đề xuất bởi tác giả. Từ đó hỗ trợ ban điều hành ngân hàng cải thiện, phát triển chất lƣợng hoạt động, năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thƣơng mại tại Việt Nam cũng đƣợc nâng cao, đặc biệt đóng góp vào việc hiện thực hóa mục tiêu riêng là đƣa ngành ngân hàng trở nên phát triển hơn và mục tiêu chung nền kinh tế vĩ mô ngày càng ổn định. Mặc dù vậy bài nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế nhất định, những có thể trở thành cơ sở ban đầu để phát triển cho những nghiên cứu sau.

i ABSTRACT "The impact of digital transformation on the performance of commercial banking in Vietnam in the period 2017 - 2022" was the research topic chosen by the author for their graduation thesis. This research employed quantitive research methodologies. Specificially, the author employed Data Envelopment Analysis, or DEA, to gauge the operational efficiency of Vietnamese commercial banks. The author additionally employs feasible generalized least squares (FGLS) regression and Pooled OLS regression to assess the effect of digital transformation on commercial banks' performance from 2017 to 2022.