CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN CHO NÔNG DÂN 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Bản chất, đặc trưng và vai trò của BHXH tự nguyện cho nông dân * Bản chất kinh tế của BHXH tự nguyện Bản chất kinh tế của BHXHTN nói chung và BHXHTN cho nông dân nói riêng thể hiện ở chỗ những người tham gia cũng đóng góp một khoản tiền trích trong thu nhập (khoản đóng góp này sau khi chi tiêu cho các nhu cầu tối thiểu và các nhu cầu cần thiết và không ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất - kinh doanh của cá nhân) để lập một quỹ dự trữ. Mục đích của việc hình thành quỹ này để trợ cấp cho những người tham gia BHXHTN khi gặp rủi ro dẫn đến giảm hoặc mất thu nhập.
Như vậy BHXH cũng là quá trình phân phối lại thu nhập. Xét trên phạm vi toàn xã hội, BHXH là một bộ phận của GDP được xã hội phân phối lại cho những thành viên khi phát sinh nhu cầu về BHXH như ốm đau, sinh đẻ, già yếu, chết. Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện theo cả chiều dọc và chiều ngang. Phân phối theo chiều ngang là sự phân phối giữa chính bản thân người lao động theo thời gian (giữa thời gian lao động và thời gian nghỉ hưu).
Phân phối theo chiều dọc là sự phân phối giữa những người khỏe mạnh với người ốm đau; giữa người trẻ và người già; giữa người có thu nhập cao với người có thu nhập thấp. Nhờ sự phân phối lại thu nhập mà đời sống của người lao động và gia đình họ luôn được đảm bảo trước những bất trắc và rủi ro xã hội. Tóm lại, BHXHTN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính trong quá trình tạo lập và sử dụng quỹ BHXHTN nhằm góp phần ổn Luan van 9 định cuộc sống của người tham gia và gia đình họ khi gặp rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng thu nhập từ lao động. * Bản chất xã hội của BHXH tự nguyện Bản chất xã hội của BHXHTN nói chung và BHXHTN cho người nông dân nói riêng, được thể hiện ngay trong mục tiêu của nó.
BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Mục tiêu của bất kỳ hệ thống BHXH nào cũng là mục tiêu xã hội. Điều này được thể hiện thông qua việc chi trả chế độ BHXH. Người tham gia BHXHTN sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị giảm hoặc mất khả lao động.
Do có sự chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia BHXHTN nên mặc dù chỉ đóng một phần nhỏ trong thu nhập của mình cho Quỹ BHXHTN, nhưng có thể được bồi hoàn một khoản thu nhập đủ lớn để giúp họ trang trải rủi ro. Ở đây, Quỹ BHXHTN đó thực hiện nguyên tắc "lấy của số đông, bù cho số ít" và BHXHTN được hiểu như một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động khi thu nhập của họ bị giảm, bị mất. Trên góc độ vĩ mô, BHXHTN gúp phần ổn định an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, gúp phần xóa đói giảm nghèo. Tóm lại, hoạt động BHXHTN không vì mục tiêu lợi nhuận, mà hoạt động vì mục đích bảo đảm sự phát triển lâu bền của nền kinh tế, góp phần ổn định và thúc đẩy tiến bộ xã hội.
Điều này giải thích tại sao BHXH được coi là một chỉ tiêu đánh giá mức độ phát triển của một quốc gia. Tuy nhiên bản chất kinh tế và bản chất xã hội của BHXH không tách rời mà đan xen với nhau. Khi nói đến sự đảm bảo kinh tế cho người lao động và gia đình họ là nói đến tính xã hội của BHXH. Ngược lại khi nói đến sự đóng góp ít, nhưng lại được bù đắp đủ trang trải mọi rủi ro, thì cũng đã đề cập đến tính kinh tế của BHXH.
* Đặc trưng của bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân - Là một bộ phận chính sách thuộc hệ thống chính sách BHXH của Đảng Luan van 10 và Nhà nước nhằm thoả mãn nhu cầu tham gia BHXH của mọi nông dân và người sử dụng lao động trong xã hội dù họ thuộc bất cứ thành phần kinh tế nào. - Các chế độ BHXHTN của nông dân phải được thực hiện theo quy định của pháp luật, dựa trên cơ sở điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của Nhà nước và thu nhập thực tế của nông dân. - Nguồn tài chính để hình thành quỹ BHXHTN chủ yếu do nông dân đóng góp. Do đó, quỹ BHXH thường hạn hẹp khi mới hình thành.
Vì thế, cần có nhiều biện pháp, hình thức tuyên truyền, giải thích cặn kẽ và đầy đủ để vận động người sử dụng lao động, các tổ chức kinh tế, xã hội, cá nhân hảo tâm, các nguồn tài trợ khác và nhà nước đóng góp thêm cho quỹ BHXHTN. Đồng thời quỹ phải nằm trong tổng thể quỹ BHXH tập trung để có sự cân đối chung khi cần thiết. - Quỹ BHXHTN thực chất là một quỹ tiền tệ tập trung, đồng thời nó cũng là một quỹ tiết kiệm, một quỹ dự phòng mang tính chất kinh tế - xã hội cao. Quỹ được sử dụng để chi trả các chế độ BHXHTN cho nông dân và gia đình họ khi bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập tạm thời hoặc vĩnh viễn do giảm hoặc mất khả năng lao động và chi cho việc quản lý sự nghiệp BHXHTN.
Vì thế, quỹ BHXH là điều kiện, là cơ sở vật chất quan trọng nhất bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển của loại hình BHXHTN. * Vai trò BHXH tự nguyện cho nông dân Trong đời sống kinh tế - xã hội, BHXH xã hội nói chung và BHXHTN cho nông dân nói riêng đóng vai trò to lớn được thể hiện trên các mặt sau: - BHXHTN góp phần ổn định đời sống của nông dân tham gia BHXHTN, đảm bảo an toàn xã hội. Nông dân tham gia BHXHTN và gia đình họ sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị suy giảm, mất khả năng lao động, mất việc làm hoặc chết. Nhờ có sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp thu nhập kịp thời mà nông dân tham gia BHXHTN nhanh chóng khắc Luan van 11 phục được những tổn thất vật chất, sớm phục hồi sức khỏe, ổn định cuộc sống để tiếp tục quá trình lao động, hoạt động bình thường của bản thân.
- BHXHTN cho nông dân góp phần thực hiện công bằng xã hội. Phân phối trong BHXH là sự chuyển dịch thu nhập mang tính xã hội, là sự phân phối lại giữa những người có thu nhập cao, thấp khác nhau theo xu hướng có lợi cho những người có thu nhập thấp; là sự chuyển dịch thu nhập của những người khỏe mạnh, may mắn có việc làm ổn định cho những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. Vì vậy, BHXHTN góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo. - BHXHTN cho nông dân góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội của con người.
- BHXHTN cho nông dân góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế của đất nước 1.2 Nguyên tắc hoạt động của BHXHTN cho nông dân Nguyên tắc BHXHTN cho nông dân là những quy định nhằm đảm bảo cho các hoạt động BHXHTN diễn ra bình thường, đạt được mục tiêu mong muốn của nó. Nguyên tắc của BHXHTN cho nông dân là những định hướng, những quy định và những phương thức hoạt động của cả hệ thống BHXH nhằm đạt được những mục tiêu đề ra. Theo nghĩa đó, BHXHTN cho nông dân phải được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc sau: * Nguyên tắc tự nguyện: BHXHTN cho nông dân được xây dựng trên cơ sở tự nguyện của nông dân với tư cách là người tham gia BHXH cũng là người hưởng BHXH. Trước hết chúng ta cần làm rõ chủ thể tham gia BHXH xét về mặt quan hệ sản xuất và quan hệ lao động.
Đối tượng này vừa là chủ tư liệu sản xuất (chủ yếu là ruộng đất, công cụ lao động thủ công, nhà xưởng gắn liền với nơi ở, vốn tự có Luan van 12 là chính và một phần quan hệ tín dụng…), vừa là chủ sức lao động (là người vừa tham gia quản lý, vừa tham gia lao động). Họ không tham gia trực tiếp vào thị trường sức lao động (nếu họ không di chuyển nghề), nhưng sản phẩm hàng hóa làm ra lại tham gia vào thị trường và chấp nhận cạnh tranh quyết liệt. Họ tự hạch toán kết quả sản xuất kinh doanh, đồng thời tự quyết định phân phối, quyết định đầu tư và chi tiêu ngân sách trong thu chi gia đình. Bởi vậy, quan hệ của họ với BHXH là quan hệ "lỏng" hoặc quan hệ "mềm", không mang tính bắt buộc như quan hệ lao động trong Bộ luật Lao động điều chỉnh.
Bởi vậy họ tham gia BHXH mang tính "tự nguyện", trên cơ sở suy nghĩ về "tính lợi ích" khi tham gia BHXH. Do đó, mọi chính sách BHXH có tính áp đặt, cưỡng chế và bất lợi (cả trước mắt và lâu dài) đều dẫn đến khả năng thực thi thấp hoặc thất bại. * Mọi nông dân đều có quyền tham gia bảo hiểm xã hội và có quyền hưởng bảo hiểm xã hội khi có các nhu cầu về bảo hiểm: Quyền được BHXH của nông dân là một trong những biểu hiện cụ thể của quyền con người. Nhưng BHXH không phải là cái có sẵn, nên trước hết phải tạo ra nó.
Ở mỗi nước khi muốn xây dựng hệ thống BHXH thì đầu tiên, Nhà nước phải tạo ra điều kiện và môi trường về kinh tế xã hội, về chính sách và luật pháp, về tổ chức và cơ chế quản lý của mình. Không có sự đóng góp này thì chính sách BHXH có hay đến mấy cũng không bao giờ có BHXH trong thực tiễn. Vì vậy, thực hiện trách nhiệm đóng góp tài chính BHXH là điều kiện cơ bản nhất để người lao động được hưởng quyền BHXH. * Nguyên tắc Nhà nước phải có trách nhiệm đối với quỹ BHXHTN của nông dân, nông dân cũng có trách nhiệm phải tự bảo hiểm cho mình: Nhà nước có vai trò quản lý vĩ mô mọi hoạt động kinh tế xã hội trên phạm vi cả nước.
Với vai trò này, Nhà nước có trong tay mọi điều kiện vật chất của toàn xã hội, đồng thời cũng có mọi công cụ cần thiết để thực hiện vai Luan van 13 trò của mình. Cùng với sự tăng trưởng, sự phát triển của kinh tế xã hội, cũng có những kết quả bất lợi không mong muốn.