CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài * Khái niệm chung về đầu tư nước ngoài: Ðầu tư nước ngoài là việc nhà đầu nước ngoài tự bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Theo tính pháp lý, đầu tư nước ngoài có 2 hình thức: Ðầu tư gián tiếp và đầu tư trực tiếp.
* Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức mà trong đó các tổ chức, cá nhân nước ngoài đầu tư sang nước khác và trực tiếp quản lý hoặc tham gia quá trình sử dụng và thu hồi số vốn đầu tư bỏ ra. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI: Foreign Direct Investment) là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh. Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh này [32]. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO: World Trade Organization) đưa ra định nghĩa như sau về FDI: FDI xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó.
Phương diện quản lý là thứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay được gọi là “công ty mẹ” và các tài sản được gọi là “công ty con” hay “chi nhánh công ty”. Theo Luật đầu tư của Việt Nam (2005): “FDI là hình thức đầu tư do nhà đầu nước ngoài bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư ở Việt Nam hoặc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nhà đầu tư Việt Nam bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư ở nước ngoài theo quy định của luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan” [10].
FDI là việc các nhà đầu tư đưa vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý ra nước ngoài và khống chế nguồn vốn đầu tư trong quá trình phát triển sản xuất kinh doanh theo lĩnh vực đầu tư đó. Đối với các nước đang phát triển thì vấn đề vốn là hết sức cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội (KTXH), trong khi đó việc huy động nguồn vốn trong nước không phải là dễ dàng, lại càng không thể chỉ dựa vào sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên để tiến hành tích lũy vốn, do đó vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói chỉ được phá vỡ khi các nước này mở cửa để thu hút đầu tư nước ngoài. FDI được xem là chất xúc tác không thể thiếu nhằm làm cho nền kinh tế có được sự tăng trưởng cao. Tuy nhiên, việc thu hút FDI sẽ gặp không ít khó khăn khi các nước đang phát triển có cơ sở hạ tầng còn yếu kém, luật pháp còn nhiều cản trở.
Do đó, các quốc gia sẽ phải cải thiện môi trường đầu tư thông thoáng, tạo sự hấp dẫn để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoài So với các hình thức đầu tư nước ngoài khác, xét về bản chất thì FDI có những đặc điểm chủ yếu sau: 1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một hoạt động đầu tư quốc tế - FDI là hình thức chủ yếu trong đầu tư quốc tế. Nếu ODA và các hình thức đầu tư nước ngoài khác có những hạn chế nhất định, thì FDI lại là hình thức đầu tư có hiệu quả, tạo ra sự chuyển biến về chất trong nền kinh tế, gắn liền với hình thức sản xuất trực tiếp, tham gia vào sự phân công lao động quốc tế theo chiều sâu.
- FDI hiện nay gắn liền với các hoạt động kinh doanh quốc tế của các công ty đa quốc gia và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Chính sách về FDI của mỗi quốc gia tiếp nhận đầu tư thể hiện chính sách mở cửa và quan điểm hội nhập quốc tế về đầu tư, đây được coi là nhân tố kéo; mặt khác, các công ty đa quốc gia, trong chiến lược phát triển của mình sẽ mở rộng phạm vi hoạt động khi có điều kiện phù hợp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - FDI không chỉ đưa vốn vào nước tiếp nhận đầu tư, mà thông qua FDI các doanh nghiệp nước ngoài sẽ chuyển giao kỹ thuật công nghệ cho nước nhận đầu tư. Nhờ đó mà nước nhận đầu tư tiếp cận được các kỹ thuật tiên tiến, kinh nghiệm quản lý và năng lực tiếp thị, đội ngũ lao động được đào tạo và bồi dưỡng về nhiều mặt.
Việc tiếp nhận FDI không làm tăng nợ cho nước tiếp nhận đầu tư, trái lại FDI còn tạo điều kiện để khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực trong nước. Chủ thể của FDI chủ yếu là các công ty đa quốc gia. Hiện nay, các công ty đa quốc gia nắm giữ khoảng 90% lượng FDI trên thế giới. Với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế thì FDI sẽ tăng mạnh trên toàn cầu.
Hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài được công nhận khi sở hữu mức vốn cổ phần nhất định Hoạt động FDI chỉ được công nhận khi mức vốn đầu tư trực tiếp phải đạt mức tối thiểu quy định: Tỷ lệ vốn của các nhà đầu tư nước ngoài trong vốn pháp định của dự án phải đạt mức độ tối thiểu tùy theo luật đầu tư của từng nước quy định. Ví dụ: Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam quy định chủ đầu tư nước ngoài phải góp tối thiểu 30% vốn pháp định của dự án, ở Mỹ quy định là 10% và một số nước khác là 20%. FDI không chỉ gắn liền với di chuyển vốn mà còn gắn với chuyển giao công nghệ, chuyển giao kiến thức cùng với kinh nghiệm quản lý và tạo ra thị trường mới cho cả phía đầu tư và phía nhận đầu tư. Nhà đầu tư cùng với việc đưa vốn còn đưa cả công nghệ, bí quyết công nghệ, kỹ năng tiếp thị, quản lý, đào tạo nhân công và các năng lực trong sản xuất kinh doanh cũng như trong vấn đề quản lý doanh nghiệp cho nước tiếp nhận vốn.
Các chủ thể đầu trực tiếp nước ngoài thực hiện quyền kiểm soát, quản lý hoạt động của doanh nghiệp nhận vốn đầu tư Các chủ thể đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện quyền kiểm soát, quản lý hoạt động của doanh nghiệp nhận vốn đầu tư trên cơ sở mức góp vốn đối với từng hình thức đầu tư khác nhau theo Luật của mỗi quốc gia: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Quyền quản lý doanh nghiệp phụ thuộc vào mức độ góp vốn của chủ đầu tư trong vốn pháp định của dự án. Đối với doanh nghiệp liên doanh và hợp đồng hợp tác kinh doanh thì quyền quản lý doanh nghiệp và quản lý đối tượng hợp tác tùy thuộc vào mức vốn góp của các bên khi tham gia, còn đối với doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài thì người nước ngoài, chủ đầu tư toàn quyền quản lý doanh nghiệp. - Lợi nhuận của nhà đầu tư nước ngoài phụ thuộc vào kết quả hoạt động kinh doanh và được phân chia theo tỷ lệ góp vốn. - FDI được thực hiện thông qua việc xây dựng doanh nghiệp mới, mua lại toàn bộ hoặc từng phần doanh nghiệp đang hoạt động hoặc sáp nhập các doanh nghiệp với nhau.
- Các dự án FDI chịu sự chi phối của nhiều luật khác nhau: Một dự án FDI càng có nhiều bên tham gia thì càng bị chi phối bởi nhiều luật khác nhau, nhưng thông thường là sử dụng luật pháp của nước chủ nhà. - Các nhà đầu tư nước ngoài thường lựa chọn hình thức doanh nghiệp liên doanh để giảm bớt rủi ro, nhưng khi đã tìm hiểu và rõ hơn về thị trường đầu tư thì họ lại có xu hướng đầu tư theo hình thức 100% vốn nước ngoài để có thể toàn quyền quyết định mà không muốn có sự phụ thuộc hay tranh chấp trong các quyết định đầu tư. Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài Trên thực tế có nhiều cách phân loại hoạt động FDI và theo các tiêu chí khác nhau như: tỷ lệ sở hữu vốn của chủ đầu tư nước ngoài, tính chất đầu tư, lĩnh vực đầu tư, phương thức đầu tư, …. - Theo tỷ lệ sở hữu vốn thì FDI chia thành 2 nhóm là vốn hỗn hợp và doanh nghiệp 100% vốn FDI.
Với hình thức vốn hỗn hợp nhà đầu tư nước ngoài chịu trách nhiệm và được hưởng quyền lợi theo tỷ lệ vốn góp. Còn ở hình thức 100% vốn FDI thì nhà đầu tư nước ngoài chịu hoàn toàn trách nhiệm cũng như hưởng toàn bộ quyền lợi từ hoạt động đầu tư. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 - Theo tính chất đầu tư có thể chia FDI thành hai loại: Đầu tư tập trung trong khu công nghiệp, khu chế xuất và đầu tư phân tán. Mỗi loại đầu tư đều có ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu công nghiệp của từng quốc gia.
- Theo phương thức đầu tư, có 2 loại là đầu tư mới (GI) và mua lại, sáp nhập (M&A). Đầu tư mới là việc nhà đầu tư nước ngoài dịch chuyển nguồn lực sang một quốc gia khác và hình thành nên một cơ sở sản xuất kinh doanh mới. Còn ở dạng M&A thì nhà đầu tư nước ngoài thực hiện việc mua lại một phần hay toàn bộ doanh nghiệp đã tồn tại ở quốc gia khác, hoặc sáp nhập một phần hay toàn bộ doanh nghiệp của mình với doanh nghiệp ở quốc gia khác. Kết quả của M&A là không tạo ra một cơ sở sản xuất kinh doanh mới ở nước nhận đầu tư.