Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ NGÀNH HÀNG NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về chuỗi giá trị 1. Chuỗi sản xuất - cung ứng Thuật ngữ chuỗi cung ứng sử dụng để mô tả các kênh phân phối hoặc kênh thị trường qua đó sản phẩm được chuyển tới tay người tiêu dùng. Người nông dân ít khi bán trực tiếp sản phẩm của mình cho người tiêu dùng.
Sau khi rời khỏi trang trại, các sản phẩm thường được chuyển qua rất nhiều đại lý khác nhau (qua các kênh thị trường khác nhau) trước khi đến với người tiêu dùng cuối cùng. Chuỗi sản xuất hoặc thị trường đề cập tới hệ thống bao gồm các tác nhân và tổ chức, quan hệ, chức năng và sản phẩm, tiền và dòng giá trị tạo nên sự luân chuyển hàng hóa hoặc dịch vụ từ người sản xuất tới người tiêu dùng cuối cùng. Một chuỗi sản xuất được tạo nên từ các mối liên kết nội bộ là sản xuất nói chung, sau thu hoạch và chế biến, tiếp thị và tiêu dùng. Chuỗi giá trị a.
Khái niệm chuỗi giá trị Chuỗi giá trị được GS. Michael Porter, một chuyên gia về lĩnh vực nghiên cứu năng lực cạnh tranh nghiên cứu đầu tiên. Ông đưa thuật ngữ này lần đầu tiên vào năm 1985 trong cuốn sách phân tích về lợi thế cạnh tranh (Competitive Advantage), khi khảo sát kỹ các hệ thống sản xuất, thương mại và dịch vụ đã đạt tới tầm ảnh hưởng rất lớn ở Mỹ và các quốc gia phát triển khác. Theo đó “Chuỗi giá trị là tổng thể các hoạt động liên quan đến sản xuất và tiêu thụ một sản phẩm hoặc dịch vụ nào đó.
Trong chuỗi giá trị diễn ra quá trình tương tác giữa các yếu tố cần và đủ để tạo ra một hoặc một nhóm sản phẩm và các hoạt động phân phối, tiêu thụ sản phẩm, nhóm sản phẩm đó theo một phương thức nhất định. Giá trị tạo ra của chuỗi bao gồm tổng các giá trị tạo ra tại mỗi công đoạn của chuỗi”. 6 Theo Kaplinsky và Morris (2001): Chuỗi giá trị là một loạt các hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm hoặc một dịch vụ từ lúc còn là khái niệm, thông qua các giai đoạn sản xuất khác nhau, đến khi phân phối đến người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi đã sử dụng. Một chuỗi giá trị tồn tại khi tất cả những người tham gia trong chuỗi hoạt động và có trách nhiệm tạo ra giá trị tối đa trong toàn chuỗi.
Trong chuỗi giá trị có “chức năng” của chuỗi và cũng được gọi là các “khâu” trong chuỗi. Các khâu chúng ta có thể mô tả cụ thể bằng các “hoạt động” để thể hiện rõ công việc của các khâu. Bên cạnh các chức năng của chuỗi giá trị chúng ta có các “tác nhân”. Tác nhân là những người thực hiện các chức năng trong chuỗi, ví dụ như các nhà cung cấp đầu vào cho sản xuất, người chăn nuôi, người vận chuyển hàng hóa… Bên cạnh các tác nhân trong chuỗi giá trị chúng ta còn có các “nhà hỗ trợ chuỗi giá trị”.
Nhiệm vụ của các nhà hỗ trợ chuỗi giá trị là giúp phát triển chuỗi bằng cách tạo điều kiện nâng cấp chuỗi giá trị. Chúng ta có thể hiểu khái niệm chuỗi giá trị theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng: chuỗi giá trị là một phức hợp những hoạt động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện (người sản xuất sơ cấp, người chế biến, thương nhân, người cung cấp dịch vụ…) để biến nguyên liệu thô thành thành phẩm được bán lẻ. Chuỗi sản xuất rộng bắt đầu từ hệ thống sản xuất nguyên liệu thô.
Kết quả của chuỗi có được khi sản phẩm đã được bán cho người tiêu dùng cuối cùng. Theo nghĩa hẹp: chuỗi giá trị là một khối liên kết dọc hoặc một mạng liên kết giữa một số tổ chức kinh doanh độc lập trong một chuỗi sản xuất. Hay nói cách khác một chuỗi giá trị gồm một loạt các hoạt động thực hiện trong một đơn vị sản xuất để sản xuất ra một sản phẩm nhất định. Tất cả các hoạt động này tạo thành một “chuỗi” kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, mặt 7 khác, mỗi hoạt động lại bổ sung giá trị cho sản phẩm cuối cùng.
Liên kết theo chuỗi giá trị trong sản xuất nông nghiệp là hình thức liên kết trong sản xuất nông nghiệp theo chuỗi khép kín từ khâu sản xuất đến thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Như vậy, khái niệm về chuỗi giá trị bao hàm cả tổ chức và điều phối, các chiến lược và quan hệ quyền lực của những người tham gia khác nhau trong chuỗi. Ngoài ra, chuỗi giá trị còn gắn liền với khái niệm quản trị vô cùng quan trọng đối với những nhà nghiên cứu quan tâm đến các khía cạnh của xã hội và môi trường trong phân tích chuỗi giá trị. Bởi vậy, khi nghiên cứu chuỗi giá trị, đòi hỏi một phương pháp tiếp cận thấu đáo về những gì đang diễn ra giữa những người tham gia trong chuỗi, những gì liên kết họ với nhau, những thông tin nào được chia sẻ, quan hệ giữa họ được hình thành và phát triển như thế nào.
Qua đó, giúp chúng ta xác định được những khó khăn của từng khâu trong chuỗi, để từ đó có các giải pháp khắc phục để sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của thị trường và phát triển bền vững. Khái niệm phát triển chuỗi giá trị Phát triển là một phạm trù của triết học, là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Quá trình vận động đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ. Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoắn ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn.
Phát triển chuỗi giá trị hàng nông sản là việc củng cố, nâng cấp liên kết gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm tại các địa phương, được thực hiện trên cơ sở hợp đồng liên kết bằng văn bản giữa doanh nghiệp, HTX với các hộ gia đình, HTX, trang trại hoặc các tổ chức, cá nhân khác trong hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm của chuỗi giá trị. Trong đó, ưu tiên tập trung xây 8 dựng vùng nguyên liệu ổn định; hỗ trợ áp dụng kỹ thuật sản xuất và quản lý chất lượng đồng bộ; nâng cao năng lực sơ chế, chế biến và thương mại sản phẩm,… c. Nội dung của phát triển chuỗi giá trị hàng nông sản - Xây dựng liên kết theo chuỗi giá trị mới gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm tại địa phương; hỗ trợ hình thành các liên kết giữa doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh với hợp tác xã và người dân. - Củng cố, nâng cấp liên kết theo chuỗi giá trị gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm đã có tại các địa phương, trong đó ưu tiên tập trung xây dựng vùng nguyên liệu ổn định; hỗ trợ áp dụng kỹ thuật sản xuất và quản lý chất lượng đồng bộ; nâng cao năng lực sơ chế, chế biến và thương mại sản phẩm.
- Ngân sách nhà nước hỗ trợ đầu tư những nội dung thiết yếu nhằm xây dựng mới hoặc củng cố liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị Tập trung nguồn vốn, hỗ trợ có trọng điểm, đúng nhu cầu và tránh dàn trải. - Cải thiện hệ thống sản xuất, nâng cao năng lực cho người sản xuất, liên kết giữa các bên liên quan trong chuỗi nhằm gia tăng giá trị sản phẩm/nâng cao thu nhập, đánh giá và tiếp cận thị trường, xây dựng và điều chỉnh chính sách giúp hình thành cũng như phát triển bền vững các liên kết của chuỗi giá trị nông sản… 1. Phân loại chuỗi giá trị trong ngành hàng nông nghiệp Tùy theo mục đích mà xem xét mức độ chi tiết khi phân tích chuỗi giá trị. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn sẽ tìm hiểu hai loại chuỗi giá trị giản đơn và chuỗi giá trị mở rộng 1.
Chuỗi giá trị nông sản giản đơn Hoạt động trong các khâu cơ bản từ điểm khởi đầu sản xuất ra nông sản đến điểm kết thúc của sản phẩm, tức bán trực tiếp đến tay người tiêu dùng cuối cùng (từ thiết kế - sản xuất, phân phối - tiêu dùng). Chẳng hạn, hộ nông dân 9 trồng rau xanh, sau khi thu hoạch, mang ra chợ bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Có thể trước khi đem ra bán, hộ nông dân sơ chế rau xanh của mình bằng cách nhặt bỏ rễ, lá sâu… và rửa qua bằng nước lã. Trong chuỗi giá trị chỉ có sự tham gia của người nông dân - người sản xuất trực tiếp và người tiêu thụ nông sản cuối cùng.
Đầu vào sản xuất - Lao Động - Phân bón Quá trình sản xuất - Giống cây trồng Người tiêu dùng của người nông dân - Dịch vụ tín dụng - Dịch vụ làm đất Hình 1. Chuỗi giá trị nông sản giản đơn 1. Chuỗi giá trị nông sản mở rộng Chuỗi giá trị nông sản mở rộng là được chi tiết hóa hay chuyên môn hóa các hoạt động và các khâu trong chuỗi giá trị nông sản giản đơn. Mức độ chi tiết, chuyên môn hóa càng cao thì thể hiện càng nhiều bên tham gia và có liên quan đến nhiều chuỗi giá trị khác nhau.
Cũng giống như chuỗi giá trị nông sản giản đơn, vấn đề ở đây là những hoạt động nào và thành phần nào của chuỗi được phối hợp và có khả năng tăng giá trị. Quan trọng hơn là tác nhân nào đóng vai trò chủ đạo trong chuỗi giá trị, giữ vai trò phối hợp và thúc đẩy hoạt động hiệu quả của toàn bộ chuỗi. 10 Quá trình sản xuất Thu mua, Người của người bán buôn bán lẻ nông dân Quá trình Người Người Người sản xuất thu bán bán lẻ của người gom buôn Người nông dân tiêu dùng Quá trình sản xuất Người Sơ Phân Ng thu chế phối ười của người gom bán nông dân lẻ Quá trình Người Người Người sản xuất thu thu thu của người gom gom gom nông dân Hình 1. Chuỗi giá trị nông sản mở rộng 1.
Liên kết trong chuỗi giá trị 1. Các tác nhân tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị Các nhân tố và các liên kết chính trong chuỗi giá trị cần được xác định và làm rõ. Giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị được tạo ra bởi các liên kết giữa các tác nhân với nhau và ngay trong tác nhân (intra và inter actor) qua thấu kính của các vấn đề về quản trị, nâng cấp và phân phối.