CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY ĐỐI VỚI KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm và vai trò cho vay đối với khách hàng cá nhân 1. Khái niệm về cho vay khách hàng cá nhân Cho vay là hoạt động đem lại nguồn thu chủ yếu của NHTM. Hoạt động cho vay của NHTM phải an toàn, hiệu quả thì NHTM mới tồn tại và phát triển.
Theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 đã được Quốc hội nước CHXNCN Việt Nam thông qua thì: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”. Theo điều 2 thông tư 29/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 30 tháng 12 năm 2016 thì “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Còn với cách tiếp cận của một số chuyên gia kinh tế thì cho vay của ngân hàng thương mại được hiểu là: NHTM chuyển giao tạm thời một lượng giá trị từ người sở hữu (NHTM) cho khách hàng vay (người sử dụng), sau một thời gian nhất định người sử dụng trả lại cho NHTM lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu (gốc và lãi).
Tóm lại, với những góc độ khác nhau có nhiều khái niệm về hoạt động 4 cho vay của ngân hàng thương mại. Tuy nhiên tựu trung lại thì cho vay của NHTM chứa đựng cốt lõi ba nội dụng chính, đó là: - Có sự chuyển nhượng quyền sử dụng vốn từ người sở hữu sang người sử dụng. - Sự chuyển nhượng này có thời hạn nhất định. - Người sử dụng vốn phải trả cả gốc và lãi cho người sở hữu sau một thời gian sử dụng vốn.
Trên cơ sở định nghĩa “cho vay” nêu trên và phạm vi của luận văn này, đối tượng khách hàng cá nhân vay vốn của NHTM bao gồm các cá nhân và hộ gia đình có giấy chứng nhân đăng ký hộ kinh doanh cá thể. Do đó có thể hiểu rằng: cho vay khách hàng cá nhân là một hình thức cấp tín dụng mà trong đó ngân hàng thương mại đóng vai trò là người chuyển nhượng quyền sử dụng vốn hoặc cam kết chuyển nhượng vốn của mình cho khách hàng cá nhân một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi. Đặc điểm cho vay đối với khách hàng cá nhân Cho vay KHCN có nhiều đặc điểm riêng biệt so với cho vay các đối tượng khách hàng thuộc các thành phần kinh tế như sau: - Thời hạn của các khoản vay ngắn: Với khách hàng doanh nghiệp thì các khoản vay thường được sử dụng vào mục đích tài trợ cho sản xuất kinh doanh trên quy mô lớn, đầu tư tài sản cố định giá trị cao hay xây dựng nhà xưởng, dây chuyền sản xuất… cần thời gian dài. Còn KHCN vay vốn chủ yếu với mục đích tiêu dung, sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ nên chủ yếu là các khoản vay ngắn hạn, chỉ có một phần nhỏ thuộc trung – dài hạn.
- Các khoản vay có độ rủi ro cao: Các khoản vay của KHCN thường được đảm bảo bằng chính thu nhập của cá nhân đó đối với vay tiêu dùng. Tuy nhiên, nếu khách hàng gặp phải bất trắc như ốm đau, bệnh tật, tử vọng… thì ngay lập tức các khoản thu nhập thường xuyên đó hoặc giảm sút hoặc thậm chí có thể mất đi hoàn toàn. Do đó mà NHTM luôn phải đối mặt với những 5 rủi ro tiềm ẩn đó. Trong khi công tác thẩm định, quản lý KHCN lại không thể kiểm soát chặt chẽ được hết tất cả.
Chính vì điều này, nhiều NHTM trong một thời gian trước đây rất ngại cho KHCN vay vốn ( Vietinbank cũng nằm trong số đó). Nhưng với tình thế hiện nay, nhận thấy rằng hoạt động cho vay đối với khách hàng cá nhân mang lại một nguồn thu nhập đáng kể nên các NHTM đã tập trung hướng tới mục tiêu này và công tác quản lý rủi ro ngày càng được các ngân hàng quan tâm và chú trọng hơn. - Khoản vay có giá trị nhỏ nhưng quy mô các khoản vay lớn: Đặc điểm của KHCN là vay vốn với mục đích tiêu dùng hoặc sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ nên khoản vay thường có giá trị nhỏ hơn so với khoản vay của các doanh nghiệp rất nhiều. Tuy nhiên, đối tượng KHCN là đông đảo nhất, các khoản vay thường xuyên phát sinh khi khách hàng có nhu cầu tiêu dùng hoặc sản xuất kinh doanh.
Do đó, số lượng các khoản vay nhiều dẫn đến lợi nhuận từ hoạt động cho vay KHCN là khá cao nếu các ngân hàng biết cách thu hút khách hàng và làm tốt các công tác quản lý có liên quan khác. - Chi phí thẩm định lớn: Để tránh gặp phải những rủi ro trong hoạt động cho vay, ngân hàng thường tiêu tốn thời gian, tiền bạc, sức lực vào hoạt động thẩm định và giám sát khoản vay một cách nghiêm ngặt. Ngoài ra, việc thu thập thông tin cá nhân là rất khó khăn, thường không đầy đủ và thiếu chính xác. Chính những điều này đã gây trở ngại cho cán bộ tín dụng từ khâu tiếp nhận hồ sơ, thẩm định các nguồn trả nợ, giải ngân và thu nợ của khách hàng vay vốn.
Vì vậy, các NHTM sẽ chấp nhân chi phí cao để đánh đổi rủi ro cao, đảm bảo an toàn cho các món vay. - Lãi suất thường cao hơn lãi suất của các khoản vay khác: Do khối lượng giao dịch của mỗi khoản vay thường không lớn nhưng chi phí bỏ ra trong khâu thẩm định và quản lý khoản vay lại rất lớn nên các n phải đề ra mức lãi suất cao để bù đắp các chi phí đã bỏ ra như: thời gian, nhân lực, thẩm định, quản lý, phòng ngừa rủi ro… - Khả năng sinh lời cao: Vì cho vay khách hàng cá nhân có độ rủi ro 6 cao và chi phí cao nên lãi suất cho vay cá nhân phần lớn đều cao hơn các khoản cho vay khác của NHTM. Mức lợi nhuận từ mỗi khoản cho vay khách hàng cá nhân cao, số lượng khoản vay nhiều, vì vậy toàn bộ lợi nhuận thu về từ hoạt động này là đáng kể trong tổng thu nhập của NHTM. Các loại cho vay đối với khách hàng cá nhân Trong các hoạt động cho vay của NHTM, cho vay khách hàng cá nhân có thể phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau, tùy thuộc vào từng đặc thù và mục đích của ngân hàng.
Nhưng thông sẽ được phân chia như sau: Theo mục đích vay vốn của KHCN - Cho vay tiêu dùng: Cho vay tiêu dùng bao gồm các khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của người tiêu dùng bao gồm cá nhân và hộ gia đình như: cho vay mua nhà, cho vay mua xe, cho vay du học…. Đây là nguồn tài chính quan trọng giúp họ trang trải cho nhu cầu trong cuộc sống hàng ngày. Cho vay tiêu dùng còn đáp ứng các chi tiêu cho giáo dục, y tế, du lịch… - Cho vay sản xuất kinh doanh: Cho vay sản xuất kinh doanh là hình thức cấp tín dụng cho các khách hàng cá nhân để bổ sung, đầu tư vốn vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Theo thời hạn vay vốn - Cho vay ngắn hạn: Loại cho vay này có thời hạn đến 12 tháng và được sử dụng để bù đắp thiếu hụt vốn lưu động và nhu cầu chi tiêu ngắn hạn của cá nhân.
Đối với ngân hàng thương mại, cho vay ngắn hạn thường chiếm tỉ trọng cao nhất. - Cho vay trung và dài hạn: là loại cho vay có thời hạn từ trên 1 năm trở lên. Mục đích cho vay trung hạn chủ yếu được đầu tư để mua sắm tài sản cố định, cải tiến hoặc đổi mới thiết bị công nghệ, mở rộng kinh doanh, xây dựng các dự án đầu tư. Theo tài sản đảm bảo - Cho vay có tài sản đảm bảo đảm: Là hình thức cho vay mà ngân hàng 7 yêu cầu khách hàng vay phải có tài sản hợp pháp để bảo đảm cho khoản vay.
Cho vay có bảo đảm được phân thành các loại sau (dựa trên hình thức bảo đảm): Thế chấp: Là hình thức theo đó người vay vốn phải chuyển các giấy tờ chứng nhận sở hữu (hoặc sử dụng) các tài sản bảo đảm sang ngân hàng nắm giữ trong thời hạn cam kết. Cầm cố: Là hình thức theo đó người vay vốn phải chuyển quyền kiểm soát tài sản đảm bảo sang cho ngân hàng trong thời gian cam kết. Bảo lãnh: Xuất hiện bên thứ ba - bên bảo lãnh, cam kết thực hiện nghĩa vụ đối với khoản vay thay cho bên đi vay nếu bên đi vay không thực hiện được. Bên bảo lãnh sẽ bảo lãnh cho bên đi vay bằng chính tài sản của mình.
- Cho vay không có tài sản đảm bảo: là cho vay dựa trên uy tín (tín chấp) hoặc bảo lãnh của bên thứ ba. Ngân hàng cho khách hàng vay tiền để đáp ứng nhu cầu của khách hàng trên cơ sở tín chấp lương, chủ yếu được áp dụng với các khách hàng có thu nhập ổn định. thu nhập ngoài việc trang trải các chi phí thường xuyên còn một phần tích lũy để trả nợ vay. Cho vay không bảo đảm thường áp dụng đối với các khách hàng có uy tín, đã có quan hệ lâu dài với ngân hàng, có tình hình tài chính lành mạnh, phương án sử dụng vốn khả thi.
Theo phương thức cho vay - Cho vay từng lần: là hình thức cấp tín dụng mà ngân hàng và khách hàng thỏa thuận ký hợp đồng riêng với mỗi khoản vay khi khách hàng có nhu cầu. - Cho vay theo hạn mức: theo hình thức này ngân hàng và khách hàng thỏa thuận và ký kết hợp đồng hạn mức tín dụng duy trì theo một thời hạn nhất định hoặc theo chu kỳ sản xuất kinh doanh. - Cho vay luân chuyển: là hình thức cho vay dựa trên sự luân chuyển 8 hàng hóa.