phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục – luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng: - Chƣơng 1: Một số vấn đề cơ bản về phát triển các khu công nghiệp theo hƣớng bền vững. - Chƣơng 2: Thực trạng phát triển các khu công nghiệp Việt Nam giai đoạn 1991 đến 2013. - Chƣơng 3: Một số định hƣớng và giải pháp phát triển bền vững các khu công nghiệp Việt Nam trong thời gian tới. 8 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP THEO HƢỚNG BỀN VỮNG 1.Khái luận về Khu công nghiệp 1.
Khái niệm và đặc điểm Khái niệm Khu công nghiệp: Tuỳ điều kiện từng nƣớc mà KCN có những nội dung hoạt động kinh tế khác nhau. Nhƣng tựu trung lại, hiện nay trên thế giới có hai mô hình phát triển KCN, cũng từ đó hình thành hai quan niệm khác nhau về KCN. - Thứ nhất, KCN là khu vực lãnh thổ rộng có nền tảng là sản xuất công nghiệp, đan xen với nhiều hoạt động dịch vụ, kể cả dịch vụ sản xuất công nghiệp, dịch vụ sinh hoạt, vui chơi giải trí, khu thƣơng mại, văn phòng, nhà ở. KCN theo quan niệm này về thực chất là khu hành chính - kinh tế đặc biệt nhƣ KCN Batam Indonesia, các công viên công nghiệp ở Đài Loan, Thái Lan và một số nƣớc Tây Âu.
- Thứ hai, KCN là khu vực lãnh thổ có giới hạn nhất định, ở đó tập trung các doanh nghiệp công nghiệp và dịch vụ sản xuất công nghiệp, không có dân cƣ sinh sống. Đi theo quan niệm này, ở một số nƣớc nhƣ Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Đài Loan đã hình thành nhiều KCN với qui mô khác nhau. - Ở Việt Nam, theo Qui chế khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao - ban hành kèm theo Nghị định số 36/CP ngày 24/4/1997, KCN là "khu tập trung các doanh nghiệp KCN chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, không có dân cƣ sinh sống; do Chính phủ hoặc Thủ tƣớng chính phủ quyết 9 định thành lập. Trong KCN có thể có doanh nghiệp chế xuất".
Nhƣ vậy, khu công nghiệp ở Việt Nam đƣợc hiểu giống với định nghĩa hai. Mục tiêu và đặc điểm khu công nghiệp: + Mục tiêu: - Thu hút đầu tƣ: Đây là mục tiêu hàng đầu của các nƣớc thành lập KCN, khu chế xuất. Với những ƣu đãi đặc biệt về chính sách thuế, chính sách tài chính, thủ tục pháp lý và cơ sở hạ tầng sẵn có khu công nghiệp là một công cụ hữu hiệu để thu hút đầu tƣ đặc biệt là nguồn vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài. Trong thời gian qua KCN đã và đang thể hiện đƣợc lợi thế của mình trong việc thu hút đầu tƣ.
- Mở rộng hoạt động ngoại thƣơng: Trong các KCN có các doanh nghiệp chế xuất chuyên sản xuất các mặt hàng phục vụ xuất khẩu. Từ đó đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu của các nƣớc thành lập KCN. Khi đẩy mạnh xuất khẩu sẽ tạo ra mối quan hệ giữa các quốc gia trong việc xuất nhập khẩu hàng hoá. Thông qua việc thành lập các KCN các nƣớc chủ nhà muốn phát triển hoạt động ngoại thƣơng.
- Tạo công ăn việc làm: Tại các nƣớc đang phát triển có hiện tƣợng dƣ thừa lao động, đối với các nƣớc này cần giải quyết việc làm cho lực lƣợng lao động đông đảo. Việc thành lập các KCN đã giả quyết việc làm cho hàng vạn lao động mỗi năm. Không chỉ đối với lao động trực tiếp làm việc trong các KCN mà còn rất nhiều lao động gián tiếp bên ngoài KCN. Thực tiễn phát triển KCN ở các nƣớc thời gian qua đã cho thấy vai trò của các KCN trong việc giải quyết tình trạng thất nghiệp.
- Tiếp thu khoa học công nghệ mới và phƣơng thức quản lý tiên tiến: 10 Khoa học công nghệ là nhân tố quyết định của quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nƣớc ở các nƣớc đang phát triển trình độ khoa học kỹ thuật còn lạc hậu, vì vậy mục đích của các nƣớc này khi thành lập khu công nghiệp là tiếp nhận công nghệ mới. Đồng thời với quá trình chuyển giao công nghệ, các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài còn đƣa ra những phƣơng thức quản lý mới tiên tiến. Từ đó là cơ hội để các nhà quản lý của nƣớc chủ nhà học hỏi kinh nghiệm. - Tiết kiệm chi phí sản xuất: Đối với nhà đầu tƣ, mục tiêu cao nhất là thu đƣợc lợi nhuận tối đa, chi phí đầu tƣ thấp nhất.
Do vậy đầu tƣ vào KCN nhà đầu tƣ đƣợc hƣởng những ƣu đãi riêng của nhà nƣớc với KCN và lợi ích từ các công trình hạ tầng kỹ thuật thuận lợi cho việc thực hiện dự án đầu tƣ. Tận dụng đƣợc tài nguyên của các nƣớc chủ nhà và tiết kiệm chi phí về nhân công. - Tạo địa bàn hoạt động và thực hiện chiến lƣợc phát triển lâu dài: Xây dựng KCN theo quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Do vậy sẽ tạo môi trƣờng thuận lợi cho nhà đầu tƣ xây dựng chiến lƣợc phát triển lâu dài của mình.
- Làm cầu nối hội nhập kinh tế trong nƣớc với kinh tế thế giới, thúc đẩy sự phát triển kinh tế trong nƣớc, phát huy tác dụng lan toả, dẫn dắt của KCN. Trƣớc hết, hàng tiêu dùng từ các KCN cung cấp cho thị trƣờng nội địa đủ sức cạnh tranh và ngăn chặn hàng nhập lậu từ nƣớc ngoài, đồng thời góp phần tăng sản xuất. Còn KCN, với tính chất là khu vực sản xuất hàng xuất khẩu hƣớng ra thị trƣờng thế giới đƣợc coi nhƣ một cửa ngõ khai thông giao thông giữa nền kinh tế trong nƣớc với bên ngoài. Xây dựng KCN nhằm tạo ra năng lực sản xuất mới, thu hút lao động, tạo mối liên kết với các doanh nghiệp trong nƣớc với các KCN thông qua các 11 hợp đồng gia công, cung cấp các nguyên liệu là thực tế diễn ra ở nhiều KCN ở các nƣớc.
KCN phát triển sẽ tạo điều kiện dẫn dắt công nghiệp phụ trợ các dịch vụ cần thiết từ dịch vụ công nghiệp, tài chính, ngân hàng, cung cấp nguyên liệu đến dịch vụ dân sinh dịch vụ lao động trong các KCN phát triển. Đồng thời, thu hút các lao động vào các KCN cũng sẽ tạo nên sự tập trung dân cƣ tác động đến việc phân bố lại dân cƣ tại những vùng có KCN để hình thành các đô thị thành phố công nghiệp. Ở Việt Nam, thu hút vốn đầu tƣ nƣớc ngoài, tăng nhanh xuất khẩu để tăng thu ngoại tệ, góp phần thực hiện công nghiệp hoá đất nƣớc, tạo việc làm và nâng cao mức sống cho ngƣời lao động làm nhiệm vụ quan trong nhất của hoạt động đầu tƣ trực tiếp. Việc thành lập các KCN ở Việt Nam là biện pháp tích cực để thực hiện mục tiêu chiến lƣợc đó.
+ Đặc điểm của khu công nghiệp: - KCN là nơi tập trung các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp và các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ. Bao gồm các doanh nghiệp sản xuất các sản phẩm công nghiệp hoặc các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ gắn liền với sản xuất công nghiệp. Nó có thể là doanh nghiệp nội địa thuộc mọi thành phần kinh tế, doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài hoặc các bên tham gia hợp đồng hợp tác kinh doanh. - Để phát triển các KCN cần xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng nhƣ đƣờng xá, hệ thống điện nƣớc.
Thông thƣờng việc xây phát triển cơ sở hạ tầng trong KCN do công ty xây dựng và phát triển hạ tầng đảm nhiệm. Các công ty phát triển hạ tầng KCN sẽ xây dựng các kết cấu hạ tầng sau đó đƣợc phép cho các doanh nghiệp khác thuê lại. Việc hình thành các KCN tạo nên sự thay đổi căn bản về hạ tầng kỹ thuật và xã hội trong và ngoài khu, là cơ sở để hình thành đô thị công nghiệp, các thành phố công nghiệp trong tƣơng lai. 12 - Các KCN đƣợc thành lập sẽ có các ban quản lý KCN cấp tỉnh trực tiếp quản lý, ngoài ra còn có sự tham gia của các bộ ngành nhƣ các bộ ngành quản lý về Kế hoạch, Đầu tƣ, Xây dựng.
- Sự phát triển của các KCN là cơ sở để phát triển các ngành nghề khác, phát triển kinh tế xã hội nhƣ: tạo ra công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tăng thu nhập cải thiện mức sống của ngƣời dân và nâng cao phúc lợi xã hội. Nhƣ vậy việc thành lập KCN có tác động nhiều mặt đối với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc nhƣ tổ chức cơ cấu lại vùng lãnh thổ, bố trí dân cƣ, bảo vệ môi trƣờng, nâng cao mức sống nhân dân, phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội cho khu vực và đất nƣớc. Các loại hình khu công nghiệp - Khu chế xuất (KCX): Trong thời kỳ sơ khai, KCX là sự kết hợp giữa hai loại hình khu thƣơng mại tự do và KCN tập trung trên cơ sở mở rộng chế độ ƣu đãi về tài chính, miễn thuế xuất nhập khẩu của thƣơng mại tự do cho các lĩnh vực chế biến gia công hàng xuất khẩu và áp dụng các ƣu đãi khác ngoài thuế nhập khẩu nhằm mục đích thu hút đầu tƣ nƣớc ngoài vào phát triển sản xuất hàng xuất khẩu. KCX là một loại hình của khu kinh tế tự do và nó tồn tại phổ biến ở các nƣớc đang phát triển.
- Khu công nghệ cao (KCNC): KCNC, có nƣớc gọi là “thành phố khoa học”, “công viên khoa học”, thƣờng đƣợc xây dựng trên cơ sở hạt nhân là các viện nghiên cứu khoa học đầu tàu, trƣờng đại học lớn, hệ thống các công xƣởng và khu thử nghiệm hỗ trợ. Làm việc tại khu này hầu hết là các chuyên gia có trí thức khoa học vƣợt trội. - Khu công nghiệp thông thường: là một khu vực lãnh thổ giới hạn, đƣợc chuẩn bị tốt về kết cấu hạ tầng và đƣợc hƣởng các ƣu đãi để tập trung phát triển các ngành sản xuất công nghiệp theo một kế hoạch tổng 13 thể phù hợp với lợi ích quốc gia và sự phát triển của một liên hiệp các ngành công nghiệp.3 Vai trò của khu công nghiệp - Tăng cường khả năng thu hút đầu tư, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế: Đối với Việt Nam nói riêng và các nƣớc trên thế giới nói chung để tiến hành quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nƣớc, đổi mới nền kinh tế thì nhân tố không thể thiếu đó là vốn đầu tƣ. Vì vậy mà các quốc gia đã và đang tiến hành mạnh mẽ các biện pháp nhằm thu hút vốn đầu tƣ.